AIBE – CrPC કલમ 177 થી 190 – ફોજદારી અદાલતોનું અધિકારક્ષેત્ર અને મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવી

Click the Language Button below to read in your language.

ફોજદારી કાયદામાં માત્ર ગુનો થયો છે કે નહીં તે જાણવું પૂરતું નથી. ગુનાની તપાસ ક્યાં થશે, કઈ અદાલતમાં કેસ ચાલશે અને મેજિસ્ટ્રેટ કઈ રીતે ગુનાની નોંધ લઈને આગળની કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે છે, તે સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. આ જ મુદ્દાઓ CrPC ની કલમ 177 થી 190માં આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ વિષય ખાસ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તેમાં સામાન્ય નિયમો, અપવાદો, પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્ર અને મેજિસ્ટ્રેટની સત્તાઓ સંબંધિત પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. નવા કાયદા Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 (BNSS)માં પણ આ વિષયની સંબંધિત જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે.

ચાલો, બંને કાયદાની જોગવાઈઓને સરળ ગુજરાતી ભાષામાં ઉદાહરણો સાથે સમજીએ.

CrPC અને BNSSની કલમો વચ્ચેનો સંબંધ સમજવા માટે NCRB દ્વારા પ્રકાશિત સત્તાવાર અનુરૂપ કલમોના કોષ્ટકનો આધાર લઈ શકાય છે. CrPC કલમ 177 થી 189ની સંબંધિત જોગવાઈઓ મુખ્યત્વે BNSS કલમ 197 થી 209માં છે, જ્યારે CrPC કલમ 190નો સંબંધ BNSS કલમ 210 સાથે છે. National Crime Records Bureau+1

મહત્ત્વપૂર્ણ નોંધ: BNSS 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવ્યો છે. જૂના કાયદા હેઠળના કેસોમાં બચત જોગવાઈઓ અને લાગુ પડતી કાનૂની પરિસ્થિતિ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

ફોજદારી અદાલતોનું અધિકારક્ષેત્ર (Jurisdiction of Criminal Courts)

ફોજદારી અદાલતનું અધિકારક્ષેત્ર એટલે કઈ અદાલતને કોઈ ચોક્કસ ગુનાની તપાસ માટેની ન્યાયિક કાર્યવાહી (Inquiry) અથવા ટ્રાયલ ચલાવવાની કાનૂની સત્તા છે. સામાન્ય રીતે ગુનો જ્યાં થયો હોય ત્યાંની અદાલતને કેસ ચલાવવાનો અધિકાર હોય છે. જોકે, કેટલાક ગુનાઓમાં ઘટનાનું સ્થળ, પરિણામ, અનેક સ્થળોએ થયેલી પ્રવૃત્તિઓ અથવા મુસાફરી દરમિયાન ગુનો થયો હોય તેવા સંજોગોને કારણે અલગ નિયમો લાગુ પડે છે.

CrPC કલમ 177 થી 189 અને BNSS કલમ 197 થી 209 આ વિષયની મુખ્ય જોગવાઈઓ છે.

CrPC કલમ 177 – BNSS કલમ 197 – ગુનાની તપાસ અને ટ્રાયલનું સામાન્ય સ્થળ

સંબંધિત

આ કલમ મુજબ સામાન્ય નિયમ એ છે કે જે સ્થાનિક વિસ્તારમાં ગુનો થયો હોય, તે વિસ્તારની સક્ષમ અદાલતમાં તેની તપાસ અને ટ્રાયલ થવી જોઈએ.

ઉદાહરણ તરીકે, જો અમદાવાદમાં ચોરી થઈ હોય, તો સામાન્ય રીતે અમદાવાદના અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી અદાલતમાં કેસ ચાલશે.

AIBE માટે યાદ રાખો: સામાન્ય નિયમ મુજબ ગુનો જ્યાં થયો હોય ત્યાંની અદાલતને અધિકારક્ષેત્ર મળે છે.

CrPC કલમ 178 – BNSS કલમ 198 – તપાસ અથવા ટ્રાયલનું સ્થળ અનિશ્ચિત હોય ત્યારે

કેટલાક કિસ્સાઓમાં ગુનો ચોક્કસ કયા વિસ્તારમાં થયો તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હોય છે. ક્યારેક ગુનાના જુદા જુદા ભાગો અલગ વિસ્તારોમાં થાય છે અથવા ગુનો સતત ચાલુ રહે છે. આવા સંજોગોમાં સંબંધિત વિસ્તારોમાંથી કોઈ એક વિસ્તારની સક્ષમ અદાલતમાં તપાસ અથવા ટ્રાયલ થઈ શકે છે.

આ જોગવાઈ ખાસ કરીને નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં ઉપયોગી બને છે.

પ્રથમ, ગુનો કયા સ્થાનિક વિસ્તારમાં થયો તે અનિશ્ચિત હોય.

બીજું, ગુનાનો એક ભાગ એક વિસ્તારમાં અને બીજો ભાગ બીજા વિસ્તારમાં થયો હોય.

ત્રીજું, ગુનો સતત ચાલુ રહેતો હોય અને એકથી વધુ વિસ્તારો સાથે સંબંધ ધરાવતો હોય.

ચોથું, ગુનો રચતા અનેક કૃત્યો જુદા જુદા વિસ્તારોમાં થયાં હોય.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ એક જિલ્લામાંથી છેતરપિંડીની યોજના બનાવે અને બીજા જિલ્લામાં તેનો અમલ કરે, તો સંજોગો અનુસાર એકથી વધુ વિસ્તારોની અદાલતને અધિકારક્ષેત્ર મળી શકે છે.

CrPC કલમ 179 – BNSS કલમ 199 – કૃત્ય અને તેના પરિણામના આધારે ટ્રાયલ

જ્યારે કોઈ કૃત્ય એક જગ્યાએ કરવામાં આવે, પરંતુ તેનો કાનૂની રીતે સંબંધિત પરિણામ બીજી જગ્યાએ આવે, ત્યારે કૃત્ય થયું હોય તે સ્થળની અથવા પરિણામ આવ્યું હોય તે સ્થળની સક્ષમ અદાલતમાં ટ્રાયલ થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ એક શહેરમાંથી છેતરપિંડી કરીને બીજા શહેરમાં રહેતી વ્યક્તિને આર્થિક નુકસાન પહોંચાડે, તો કેસના તથ્યો અને લાગુ કાયદા મુજબ બંને સ્થળોનું અધિકારક્ષેત્ર સંબંધિત બની શકે છે. અહીં પરીક્ષામાં મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે માત્ર કૃત્યનું સ્થળ જ નહીં, પરંતુ ગુનાનું પરિણામ ક્યાં આવ્યું તે પણ મહત્ત્વનું બની શકે છે.

CrPC કલમ 180 – BNSS કલમ 200 – અન્ય ગુના સાથેના સંબંધને કારણે ગુનો બને ત્યારે

કેટલાક કૃત્યો પોતે અલગથી ગુનો ન હોય, પરંતુ અન્ય ગુના સાથેના સંબંધને કારણે ગુનાહિત બને છે. આવા સંજોગોમાં કૃત્ય થયું હોય તે સ્થળે અથવા સંબંધિત અન્ય ગુનો થયો હોય તે સ્થળે સક્ષમ અદાલતને ટ્રાયલનો અધિકાર મળી શકે છે. આ કલમનો હેતુ એવા ગુનાઓના અધિકારક્ષેત્ર અંગે સ્પષ્ટતા કરવાનો છે, જેમાં એક કૃત્યનું ગુનાહિત સ્વરૂપ બીજા ગુના સાથેના સંબંધ પર આધારિત હોય છે.

CrPC કલમ 181 – BNSS કલમ 201 – ચોક્કસ પ્રકારના ગુનાઓના ટ્રાયલનું સ્થળ

આ કલમ ચોક્કસ પ્રકારના ગુનાઓ માટે સામાન્ય નિયમથી અલગ અધિકારક્ષેત્ર નક્કી કરે છે. તેમાં ચોરી, ચોરાયેલી મિલકત સંબંધિત કેટલાક ગુનાઓ, અપહરણ અથવા વ્યપહરણ, લૂંટ કે ધાડ અને કેટલાક અન્ય નિર્દિષ્ટ ગુનાઓ માટે વિશેષ નિયમો છે.

ચોરી અથવા ચોરાયેલી મિલકત સંબંધિત ગુનાઓમાં, ગુનાના સ્વરૂપ પ્રમાણે મિલકત જ્યાં ચોરાઈ, પ્રાપ્ત થઈ, રાખવામાં આવી અથવા સંબંધિત વ્યક્તિઓ મળી આવી હોય તેવા સ્થળો મહત્ત્વના બની શકે છે.

અપહરણ અથવા વ્યપહરણના કિસ્સામાં વ્યક્તિનું અપહરણ થયું હોય અથવા તેને લઈ જવામાં આવી હોય તેવા સ્થળો સંબંધિત બની શકે છે.

લૂંટ અને ધાડના કેસોમાં ગુનો કરવામાં આવ્યો હોય, આરોપીઓએ તેમાં ભાગ લીધો હોય અથવા આરોપીઓ મળી આવ્યા હોય તેવા સ્થળો લાગુ જોગવાઈઓ મુજબ સંબંધિત બની શકે છે.

AIBE માટે ખાસ ધ્યાન રાખવું કે કલમ 181માં દરેક ગુનાને એક જ નિયમ લાગુ પડતો નથી. પ્રશ્નમાં આપેલા ગુનાના પ્રકાર પ્રમાણે સંબંધિત પેટાકલમ સમજવી જરૂરી છે.

CrPC કલમ 182 – BNSS કલમ 202 – પત્રો અને ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહાર દ્વારા થતા ગુનાઓ

પત્ર, ટેલિગ્રામ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહાર દ્વારા ગુનો થતો હોય ત્યારે ગુનો મોકલાયો હોય તે સ્થળ અને પ્રાપ્ત થયો હોય તે સ્થળ બંને મહત્ત્વ ધરાવી શકે છે. BNSSની કલમ 202 ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહારને સ્પષ્ટ રીતે આવરી લે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ એક શહેરમાંથી ઈ-મેઇલ દ્વારા બીજા શહેરમાં રહેતા વ્યક્તિને છેતરપિંડીભર્યો સંદેશ મોકલે અને તેના કારણે ગુનો બને, તો લાગુ કાનૂની જોગવાઈઓ મુજબ સંદેશ મોકલવાનું અને પ્રાપ્ત થવાનું સ્થળ અધિકારક્ષેત્ર માટે સંબંધિત બની શકે છે.

ડિજિટલ ગુનાઓના સંદર્ભમાં આ જોગવાઈ ખાસ ઉપયોગી છે.

CrPC કલમ 183 – BNSS કલમ 203 – મુસાફરી અથવા દરિયાઈ સફર દરમિયાન થયેલો ગુનો

જો મુસાફરી દરમિયાન અથવા દરિયાઈ સફર દરમિયાન કોઈ ગુનો થાય અને ગુનો કયા ચોક્કસ સ્થાનિક વિસ્તારમાં થયો તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હોય, તો જે વિસ્તારમાંથી વાહન અથવા જહાજ પસાર થયું હોય અથવા જ્યાં તે પહોંચ્યું હોય તે સંબંધિત સ્થળો અંગે કાયદામાં આપેલી જોગવાઈઓ લાગુ પડી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, લાંબી ટ્રેન મુસાફરી દરમિયાન ચોરી થાય અને ચોક્કસ સ્ટેશન નક્કી ન થઈ શકે, તો લાગુ કાનૂની નિયમો મુજબ મુસાફરીના માર્ગ અને સંબંધિત સ્થળોનું અધિકારક્ષેત્ર તપાસવામાં આવે છે.

CrPC કલમ 184 – BNSS કલમ 204 – સાથે ટ્રાયલ કરી શકાય તેવા ગુનાઓ

કેટલાક ગુનાઓને કાયદા મુજબ એક જ ટ્રાયલમાં સાથે ચલાવી શકાય છે. જો એવા ગુનાઓ જુદા જુદા સ્થાનિક વિસ્તારોમાં થયા હોય, તો આ કલમ હેઠળ અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી અદાલત દ્વારા તેમની સંયુક્ત સુનાવણી થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, એક જ વ્યવહાર સાથે જોડાયેલા અનેક ગુનાઓ જુદા જુદા વિસ્તારોમાં થયેલા હોય અને કાયદો તેમની સંયુક્ત સુનાવણીની મંજૂરી આપતો હોય, તો આ જોગવાઈ લાગુ પડી શકે છે.

મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે તમામ સંબંધિત ગુનાઓને દરેક પરિસ્થિતિમાં સાથે ચલાવી શકાય એવું નથી. સંયુક્ત ટ્રાયલ માટે કાયદાની શરતો પૂર્ણ થવી જોઈએ.

CrPC કલમ 185 – BNSS કલમ 205 – અલગ સેશન વિભાગોમાં કેસ ચલાવવાનો આદેશ

કાયદામાં નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓમાં હાઈકોર્ટ એક સેશન વિભાગમાં ચલાવાતો કેસ બીજા સેશન વિભાગમાં ચલાવવા માટે આદેશ આપી શકે છે.

આ જોગવાઈનો સંબંધ કેસના યોગ્ય ન્યાયિક સંચાલન અને કાનૂની રીતે અધિકૃત અદાલતમાં ટ્રાયલ ચલાવવા સાથે છે.

CrPC કલમ 186 – BNSS કલમ 206 – અધિકારક્ષેત્ર અંગે શંકા હોય ત્યારે હાઈકોર્ટની સત્તા

જો એકથી વધુ જિલ્લાઓની અદાલતો વચ્ચે એ અંગે શંકા ઊભી થાય કે તપાસ અથવા ટ્રાયલ કયા જિલ્લામાં થવો જોઈએ, તો હાઈકોર્ટ યોગ્ય જિલ્લો નક્કી કરી શકે છે.

AIBE માટે યાદ રાખો: જિલ્લાકીય અધિકારક્ષેત્ર અંગેની આવી શંકાના નિરાકરણ માટે હાઈકોર્ટની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

CrPC કલમ 187 – BNSS કલમ 207 – સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રની બહાર થયેલા ગુના માટે સમન્સ અથવા વોરંટ

કોઈ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ એવો કેસ આવે જેમાં આરોપી તેના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રની બહાર થયેલા ગુનામાં સંડોવાયેલો હોવાનો આક્ષેપ હોય, તો કાયદામાં આપેલી શરતો અનુસાર આરોપીની હાજરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે સમન્સ અથવા વોરંટ જારી કરવાની જોગવાઈ લાગુ પડી શકે છે.

આ કલમનો હેતુ એ છે કે ગુનો બીજા વિસ્તારમાં થયો હોવાના કારણે જરૂરી ન્યાયિક કાર્યવાહી અટકી ન જાય.

CrPC કલમ 188 – BNSS કલમ 208 – ભારતની બહાર થયેલા ગુનાઓ

ભારતની બહાર ગુનો થયો હોય તો પણ અમુક સંજોગોમાં ભારતીય કાયદા હેઠળ તેની તપાસ અથવા ટ્રાયલ શક્ય બની શકે છે. આ જોગવાઈ ખાસ કરીને ભારતીય નાગરિકો દ્વારા વિદેશમાં કરવામાં આવેલા ગુનાઓ અને કાયદામાં નિર્ધારિત ભારતીય રજિસ્ટ્રેશન ધરાવતા જહાજ અથવા વિમાન સંબંધિત ગુનાઓ માટે મહત્ત્વ ધરાવે છે.

જોકે, આ પ્રકારના કેસોમાં કાયદામાં જરૂરી મંજૂરી અથવા અન્ય શરતો લાગુ પડી શકે છે. તેથી દરેક વિદેશી ગુનાનો ટ્રાયલ ભારતમાં આપમેળે થઈ શકે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

CrPC કલમ 189 – BNSS કલમ 209 – ભારતની બહારના ગુનાના પુરાવા સ્વીકારવા અંગે

સંબંધિત

ભારતની બહાર થયેલા ગુના અંગે તપાસ અથવા ટ્રાયલમાં વિદેશમાં એકત્રિત થયેલા પુરાવા સંબંધિત બની શકે છે. આ કલમ એવી પરિસ્થિતિઓમાં વિદેશમાં મળેલા પુરાવા અથવા સાક્ષીઓના નિવેદનોને કાયદા અનુસાર મેળવવા અને ઉપયોગમાં લેવા માટેની જોગવાઈ સાથે સંબંધિત છે.

આથી, કલમ 188 અને 189 વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખવો જરૂરી છે. કલમ 188 વિદેશમાં થયેલા ગુનાના અધિકારક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે કલમ 189 વિદેશમાં થયેલા ગુનાના સંબંધમાં પુરાવા મેળવવા અંગે છે.

BNSSમાં આ જોગવાઈઓ અનુક્રમે કલમ 208 અને 209માં છે. National Crime Records Bureau+1

CrPC કલમ 190 – BNSS કલમ 210 – મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવી (Cognizance by Magistrate)

આ સમગ્ર વિષયની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓમાંની એક છે. AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ આ કલમ ખાસ ધ્યાનથી સમજવી જોઈએ. ગુનાની નોંધ લેવી એટલે મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા રજૂ થયેલી ફરિયાદ, પોલીસ રિપોર્ટ અથવા અન્ય કાયદેસર માહિતીના આધારે ગુનાના સંદર્ભમાં ન્યાયિક કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે વિચારણા હાથ ધરવી. માત્ર ફરિયાદ મળવી અથવા FIR નોંધાવવી એ પોતે મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવા સમાન નથી.

CrPC કલમ 190 મુજબ પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ અને આ હેતુ માટે ખાસ સત્તા આપવામાં આવેલા બીજા વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ ગુનાની નોંધ લઈ શકે છે.

ત્રણ મુખ્ય આધાર છે.

પ્રથમ, ફરિયાદના આધારે (Complaint). કોઈ વ્યક્તિ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ એવી ફરિયાદ રજૂ કરે કે જેમાં ગુનો બનતો હોવાના તથ્યો દર્શાવવામાં આવ્યા હોય, તો મેજિસ્ટ્રેટ કાયદા મુજબ તેની નોંધ લઈ શકે છે.

બીજું, પોલીસ રિપોર્ટના આધારે (Police Report). પોલીસ તપાસ પૂર્ણ થયા પછી કાયદા મુજબ રિપોર્ટ રજૂ કરે અને તેમાં ગુનાના તથ્યો દર્શાવેલા હોય, તો મેજિસ્ટ્રેટ તેના આધારે ગુનાની નોંધ લઈ શકે છે.

ત્રીજું, અન્ય વ્યક્તિ પાસેથી મળેલી માહિતી અથવા પોતાની જાણકારીના આધારે. પોલીસ અધિકારી સિવાયની વ્યક્તિ પાસેથી ગુનાની માહિતી મળે અથવા મેજિસ્ટ્રેટને પોતાની જાણકારીથી ગુનો થયો હોવાનું જાણવા મળે, તો કાયદાની શરતોને આધીન તે ગુનાની નોંધ લઈ શકે છે.

BNSS કલમ 210માં આ ત્રણ મુખ્ય આધાર જાળવી રાખવામાં આવ્યા છે. તેમાં ખાસ કાયદા હેઠળ અધિકૃત વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલી ફરિયાદ અને ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમ સહિત કોઈપણ રીતે રજૂ થયેલા પોલીસ રિપોર્ટનો પણ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. IndiaCode+1

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ છેતરપિંડી અંગે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ફરિયાદ કરે છે. મેજિસ્ટ્રેટ ફરિયાદના તથ્યો અને લાગુ કાયદાની જોગવાઈઓ ધ્યાનમાં લઈને કાયદેસર કાર્યવાહી શરૂ કરવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે. જોકે, ફરિયાદ મળતાં જ આરોપી દોષિત બની જતો નથી. આરોપીની સામેના આક્ષેપો કાયદેસરની પ્રક્રિયા મુજબ નક્કી થાય છે. બીજા વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ અંગે પણ ખાસ વાત યાદ રાખવી. CrPC કલમ 190(2) મુજબ મુખ્ય ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ (Chief Judicial Magistrate) બીજા વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટને તેમની તપાસ અથવા ટ્રાયલ કરવાની સત્તાની મર્યાદામાં આવતા ગુનાઓની નોંધ લેવા માટે સત્તા આપી શકે છે. BNSS કલમ 210(2)માં પણ આ જોગવાઈ છે.

16. CrPC કલમ 190 અને BNSS કલમ 210 વચ્ચેનો તફાવત

CrPC કલમ 190 જૂના કાયદા હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવાની જોગવાઈ હતી. BNSSમાં તેનો સંબંધિત વિભાગ કલમ 210 છે. BNSS કલમ 210માં ફરિયાદના આધારમાં ખાસ કાયદા હેઠળ અધિકૃત વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલી ફરિયાદનો સ્પષ્ટ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. પોલીસ રિપોર્ટ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી રજૂ થઈ શકે છે તે પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે.

અહીં પરીક્ષામાં એક સામાન્ય ભૂલથી બચવું જરૂરી છે. BNSS કલમ 190 એ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવાની જોગવાઈ નથી. BNSS કલમ 190 તપાસ દરમિયાન પૂરતા પુરાવા હોય ત્યારે આરોપીને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ મોકલવા અંગે છે. મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવાની સાચી કલમ BNSS 210 છે.

17. CrPC અને BNSSની મહત્ત્વપૂર્ણ કલમો – ઝડપી પુનરાવર્તન

વિષય	CrPC	BNSS
તપાસ અને ટ્રાયલનું સામાન્ય સ્થળ	177	197
સ્થળ અનિશ્ચિત હોય ત્યારે	178	198
કૃત્ય અને પરિણામના આધારે ટ્રાયલ	179	199
અન્ય ગુના સાથેના સંબંધને કારણે ગુનો	180	200
ચોક્કસ પ્રકારના ગુનાઓનું સ્થળ	181	201
પત્રો અને ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહાર	182	202
મુસાફરી અથવા સફર દરમિયાન ગુનો	183	203
સાથે ટ્રાયલ કરી શકાય તેવા ગુનાઓ	184	204
અલગ સેશન વિભાગોમાં કેસ	185	205
જિલ્લાકીય અધિકારક્ષેત્ર અંગે શંકા	186	206
સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રની બહારનો ગુનો	187	207
ભારતની બહાર થયેલો ગુનો	188	208
વિદેશમાં થયેલા ગુનાના પુરાવા	189	209
મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ	190	210

18. AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મુખ્ય મુદ્દા

અધિકારક્ષેત્રનો સામાન્ય નિયમ CrPC 177 અને BNSS 197માં છે.

ગુનો ક્યાં થયો તે અનિશ્ચિત હોય અથવા અનેક વિસ્તારો સાથે સંબંધ ધરાવતો હોય તો CrPC 178 અને BNSS 198 યાદ રાખો.

કૃત્ય એક સ્થળે અને તેનું પરિણામ બીજા સ્થળે આવે તો CrPC 179 અને BNSS 199 મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

વિદેશમાં થયેલા ગુના માટે CrPC 188 અને BNSS 208 યાદ રાખો.

મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવાની જોગવાઈ CrPC 190 અને BNSS 210 છે.

ખાસ ધ્યાન આપો: CrPC 190 અને BNSS 190ના વિષયો અલગ છે. પરીક્ષામાં પ્રશ્ન કયા કાયદા હેઠળ પૂછાયો છે તે પહેલાં તપાસો.

CrPC કલમ 177 થી 189નો મુખ્ય હેતુ ફોજદારી કેસની તપાસ અને ટ્રાયલ કઈ અદાલતમાં થઈ શકે તે નક્કી કરવાનો છે. બીજી તરફ, CrPC કલમ 190 મેજિસ્ટ્રેટ કયા આધારે ગુનાની નોંધ લઈ શકે છે તે સમજાવે છે. AIBE માટે બંને કાયદાની કલમોનું સરખામણીપૂર્વક વાંચન કરશો તો અધિકારક્ષેત્ર અને Cognizance વચ્ચેનો તફાવત સરળતાથી સમજાશે. ખાસ કરીને CrPC 177–190 અને BNSS 197–210નો ક્રમ વારંવાર વાંચવાથી પરીક્ષામાં કલમ ઓળખવામાં મદદ મળશે.

આ લેખનો અભ્યાસ કરતી વખતે એક વાત હંમેશાં યાદ રાખો: ગુનાનું સ્થળ નક્કી કરવું અને ગુનાની ન્યાયિક નોંધ લેવી એ બે અલગ કાનૂની પ્રશ્નો છે. આ તફાવત સમજવો જ આ વિષયની સાચી ચાવી છે.

CrPC કલમ 177 થી 190 અને BNSS કલમ 197 થી 210 પર આધારિત 20 મહત્ત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. CrPCની કલમ 177 મુજબ સામાન્ય રીતે ગુનાની તપાસ અને ટ્રાયલ ક્યાં થવો જોઈએ?

(A) આરોપી જ્યાં રહે છે ત્યાં

(B) ફરિયાદી જ્યાં રહે છે ત્યાં

(C) જ્યાં ગુનો થયો હોય તે સ્થાનિક વિસ્તારમાં

(D) જ્યાં પોલીસ સ્ટેશન આવેલું હોય ત્યાં

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 177 મુજબ સામાન્ય નિયમ એ છે કે ગુનો જે સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં થયો હોય ત્યાંની સક્ષમ અદાલતમાં તપાસ અને ટ્રાયલ થવો જોઈએ. તેની અનુરૂપ BNSS કલમ 197 છે.

પ્રશ્ન 2. CrPC કલમ 178 કઈ પરિસ્થિતિ સાથે સંબંધિત છે?

(A) આરોપીની ધરપકડ

(B) ગુનાનું સ્થળ અનિશ્ચિત હોય અથવા ગુનો અનેક વિસ્તારો સાથે સંબંધ ધરાવતો હોય

(C) જામીન આપવાની સત્તા

(D) સજા નક્કી કરવાની સત્તા

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: જ્યારે ગુનાનું સ્થળ અનિશ્ચિત હોય, ગુનાનો ભાગ જુદા જુદા વિસ્તારોમાં થયો હોય અથવા ગુનો સતત ચાલુ રહેતો હોય, ત્યારે CrPC કલમ 178 લાગુ પડી શકે છે. BNSSમાં સંબંધિત કલમ 198 છે.

પ્રશ્ન 3. CrPC કલમ 179 મુજબ કઈ પરિસ્થિતિમાં એકથી વધુ સ્થળોનું અધિકારક્ષેત્ર સંબંધિત બની શકે છે?

(A) આરોપીનું નામ બદલાયું હોય

(B) ગુનો એક જગ્યાએ થયો હોય અને તેનું પરિણામ બીજી જગ્યાએ આવ્યું હોય

(C) ફરિયાદી વકીલ રાખે

(D) પોલીસ તપાસ બંધ કરે

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: ગુનાનું કૃત્ય એક વિસ્તારમાં થયું હોય અને તેનું કાનૂની રીતે સંબંધિત પરિણામ બીજા વિસ્તારમાં આવ્યું હોય, તો કૃત્ય અથવા પરિણામના સ્થળની સક્ષમ અદાલતને અધિકારક્ષેત્ર મળી શકે છે. BNSSની અનુરૂપ કલમ 199 છે.

પ્રશ્ન 4. CrPC કલમ 180 મુખ્યત્વે શેના વિશે છે?

(A) મેજિસ્ટ્રેટની નિમણૂક

(B) કૃત્ય અન્ય ગુના સાથેના સંબંધને કારણે ગુનો બને ત્યારે અધિકારક્ષેત્ર

(C) આરોપીની જામીન અરજી

(D) અદાલતની સજા વધારવાની સત્તા

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: જ્યારે કોઈ કૃત્ય અન્ય ગુના સાથેના સંબંધને કારણે ગુનાહિત બને છે, ત્યારે CrPC કલમ 180 હેઠળ સંબંધિત સ્થળના અધિકારક્ષેત્રનો પ્રશ્ન નક્કી થઈ શકે છે. BNSSની અનુરૂપ કલમ 200 છે.

પ્રશ્ન 5. CrPC કલમ 181 મુખ્યત્વે શેના માટે વિશેષ નિયમો આપે છે?

(A) ચોક્કસ પ્રકારના ગુનાઓના ટ્રાયલનું સ્થળ

(B) સાક્ષીની પરીક્ષા

(C) અપીલ દાખલ કરવાની સમયમર્યાદા

(D) સજાની માફી

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: ચોરી, અપહરણ અને અન્ય નિર્દિષ્ટ ગુનાઓ માટે ટ્રાયલનું સ્થળ નક્કી કરવા CrPC કલમ 181માં વિશેષ જોગવાઈઓ છે. BNSSમાં સંબંધિત કલમ 201 છે.

પ્રશ્ન 6. પત્ર અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહાર દ્વારા થયેલા ગુનાના સંદર્ભમાં CrPCની કઈ કલમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે?

(A) કલમ 177

(B) કલમ 180

(C) કલમ 182

(D) કલમ 190

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 182 પત્રો અને સંબંધિત સંદેશાવ્યવહાર દ્વારા થતા ચોક્કસ ગુનાઓના અધિકારક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત છે. BNSS કલમ 202માં ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહારનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.

પ્રશ્ન 7. મુસાફરી અથવા દરિયાઈ સફર દરમિયાન થયેલા ગુનાના અધિકારક્ષેત્ર સાથે CrPCની કઈ કલમ સંબંધિત છે?

(A) કલમ 183

(B) કલમ 185

(C) કલમ 187

(D) કલમ 189

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: CrPC કલમ 183 મુસાફરી અથવા દરિયાઈ સફર દરમિયાન થયેલા ગુનાના ટ્રાયલના સ્થળ અંગે જોગવાઈ કરે છે. BNSSમાં તેની અનુરૂપ કલમ 203 છે.

પ્રશ્ન 8. જુદા જુદા સ્થાનિક વિસ્તારોમાં થયેલા કેટલાક ગુનાઓને એક જ ટ્રાયલમાં ચલાવવા અંગે કઈ કલમ સંબંધિત છે?

(A) CrPC 179

(B) CrPC 184

(C) CrPC 186

(D) CrPC 188

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 184 એવા નિર્ધારિત સંજોગો સાથે સંબંધિત છે જેમાં એકથી વધુ ગુનાઓનો એક જ ટ્રાયલ થઈ શકે છે. BNSSની અનુરૂપ કલમ 204 છે.

પ્રશ્ન 9. એક સેશન વિભાગમાં ચલાવાતો કેસ બીજા સેશન વિભાગમાં ચલાવવા માટે આદેશ આપવાની સત્તા CrPCની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 181

(B) કલમ 183

(C) કલમ 185

(D) કલમ 189

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 185 હેઠળ કાયદામાં નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓમાં હાઈકોર્ટ કેસને એક સેશન વિભાગમાંથી બીજા સેશન વિભાગમાં ચલાવવા આદેશ આપી શકે છે. BNSSની અનુરૂપ કલમ 205 છે.

પ્રશ્ન 10. બે કે તેથી વધુ જિલ્લાઓ વચ્ચે અધિકારક્ષેત્ર અંગે શંકા ઊભી થાય તો CrPCની કઈ કલમ લાગુ પડી શકે છે?

(A) કલમ 177

(B) કલમ 182

(C) કલમ 186

(D) કલમ 190

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 186 મુજબ, નિર્ધારિત સંજોગોમાં અધિકારક્ષેત્ર અંગેની શંકાનો નિર્ણય હાઈકોર્ટ કરી શકે છે. BNSSની અનુરૂપ કલમ 206 છે.

પ્રશ્ન 11. મેજિસ્ટ્રેટના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રની બહાર થયેલા ગુનામાં સમન્સ અથવા વોરંટ જારી કરવા અંગે કઈ કલમ સંબંધિત છે?

(A) CrPC 184

(B) CrPC 187

(C) CrPC 188

(D) CrPC 190

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 187 હેઠળ કાયદામાં નિર્ધારિત સંજોગોમાં સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રની બહાર થયેલા ગુના માટે આરોપીની હાજરી સુનિશ્ચિત કરવાની જોગવાઈ છે. BNSSની અનુરૂપ કલમ 207 છે.

પ્રશ્ન 12. ભારતની બહાર થયેલા કેટલાક ગુનાઓ માટે ભારતીય કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ CrPCની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 180

(B) કલમ 184

(C) કલમ 188

(D) કલમ 190

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 188 ચોક્કસ સંજોગોમાં ભારતની બહાર થયેલા ગુનાઓ માટે ભારતીય કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી સાથે સંબંધિત છે. BNSSની અનુરૂપ કલમ 208 છે. જરૂરી કાનૂની શરતો પણ લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 13. ભારતની બહાર થયેલા ગુનાના સંબંધમાં વિદેશમાં મળેલા પુરાવા અંગે કઈ કલમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે?

(A) CrPC 177

(B) CrPC 181

(C) CrPC 188

(D) CrPC 189

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: CrPC કલમ 189 વિદેશમાં થયેલા ગુનાના સંબંધમાં વિદેશમાં મળેલા પુરાવા મેળવવા અંગેની જોગવાઈ સાથે સંબંધિત છે. BNSSની અનુરૂપ કલમ 209 છે.

પ્રશ્ન 14. CrPC કલમ 190નો મુખ્ય વિષય કયો છે?

(A) ધરપકડની પ્રક્રિયા

(B) મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવી

(C) અપીલની સુનાવણી

(D) પોલીસને સજા આપવાની સત્તા

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 190 મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવાના આધાર અને સત્તા અંગે છે. BNSSમાં તેની અનુરૂપ જોગવાઈ કલમ 210 છે.

પ્રશ્ન 15. CrPC કલમ 190 મુજબ મેજિસ્ટ્રેટ કયા આધારે ગુનાની નોંધ લઈ શકે છે?

(A) માત્ર પોલીસ રિપોર્ટના આધારે

(B) માત્ર ફરિયાદના આધારે

(C) ફરિયાદ, પોલીસ રિપોર્ટ અથવા અન્ય માહિતી/પોતાની જાણકારીના આધારે

(D) માત્ર આરોપીની કબૂલાતના આધારે

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 190(1)માં ત્રણ મુખ્ય આધાર આપવામાં આવ્યા છે: ફરિયાદ, પોલીસ રિપોર્ટ અને અન્ય વ્યક્તિ પાસેથી મળેલી માહિતી અથવા મેજિસ્ટ્રેટની પોતાની જાણકારી. BNSS કલમ 210માં પણ સંબંધિત જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 16. CrPC કલમ 190(2) મુજબ બીજા વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટને ગુનાની નોંધ લેવા માટે સત્તા કોણ આપી શકે છે?

(A) પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર

(B) જિલ્લા કલેક્ટર

(C) મુખ્ય ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ (Chief Judicial Magistrate)

(D) સરકારી વકીલ

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: મુખ્ય ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ બીજા વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટને તેમની સત્તાની મર્યાદામાં આવતા ગુનાઓની નોંધ લેવા માટે સત્તા આપી શકે છે. BNSS કલમ 210(2)માં પણ આવી જ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 17. BNSSમાં CrPC કલમ 177ને અનુરૂપ જોગવાઈ કઈ છે?

(A) BNSS કલમ 197

(B) BNSS કલમ 198

(C) BNSS કલમ 199

(D) BNSS કલમ 210

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: CrPC કલમ 177માં ગુનાના સામાન્ય સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રનો નિયમ છે. BNSS કલમ 197 તેની અનુરૂપ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 18. BNSS કલમ 210 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) ગુનાની ધરપકડ

(B) મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવી

(C) સજા માફ કરવી

(D) અપીલ દાખલ કરવી

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSS કલમ 210 મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવાના આધાર અને સત્તા અંગે છે. આ CrPC કલમ 190ની અનુરૂપ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 19. નીચેમાંથી કયું જોડાણ સાચું છે?

(A) CrPC 188 – BNSS 197

(B) CrPC 190 – BNSS 210

(C) CrPC 177 – BNSS 210

(D) CrPC 189 – BNSS 198

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 190 અને BNSS કલમ 210 બંને મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવાના વિષય સાથે સંબંધિત છે. અન્ય વિકલ્પોમાં કલમોની ખોટી જોડી આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 20. નીચેના પૈકી કયું નિવેદન સાચું છે?

(A) CrPC કલમ 177 મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવા અંગે છે.

(B) BNSS કલમ 190 મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવા અંગે છે.

(C) CrPC કલમ 188 ભારતની બહાર થયેલા કેટલાક ગુનાઓ અંગે છે, જ્યારે CrPC કલમ 190 મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવા અંગે છે.

(D) CrPC કલમ 189 ધરપકડ માટે વોરંટ જારી કરવા અંગે છે.

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 188 ભારતની બહાર થયેલા ચોક્કસ ગુનાઓ અંગે છે, જ્યારે કલમ 190 મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવાની સત્તા વિશે છે. BNSSમાં તેમની અનુરૂપ કલમો અનુક્રમે 208 અને 210 છે.

પુનરાવર્તન માટે ખાસ યાદ રાખો: CrPC કલમ 177થી 189 મુખ્યત્વે ફોજદારી અદાલતોના અધિકારક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે કલમ 190 મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા ગુનાની નોંધ લેવા અંગે છે. BNSSમાં આ વિષયો માટે સંબંધિત કલમો અનુક્રમે 197થી 209 અને કલમ 210 છે.