AIBE – Evidence Act – Section 65A and 65B – Electronic and Digital Records

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE – ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 65A અને 65B : ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડ (Electronic and Digital Records) અંગેની સંપૂર્ણ સમજૂતી તથા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) ની સંબંધિત જોગવાઈઓ

આજના સમયમાં કોઈપણ ગુનાની તપાસ હોય, સાયબર ક્રાઇમનો કેસ હોય કે નાગરિક વિવાદ, ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાનું મહત્ત્વ સતત વધી રહ્યું છે. મોબાઇલ ફોનમાં રહેલા WhatsApp મેસેજ, ઈ-મેઇલ, CCTV ફૂટેજ, કોલ રેકોર્ડિંગ, કમ્પ્યુટરમાં સંગ્રહિત દસ્તાવેજો અને સોશિયલ મીડિયા પર કરવામાં આવેલી પોસ્ટ્સ કોર્ટમાં મહત્વપૂર્ણ પુરાવા બની શકે છે.

પરંતુ માત્ર કોઈ ડિજિટલ રેકોર્ડ રજૂ કરી દેવાથી તે આપમેળે કોર્ટમાં માન્ય પુરાવો બની જતો નથી. કાયદો એ પણ જુએ છે કે તે રેકોર્ડ કેવી રીતે મેળવવામાં આવ્યો છે, તેની વિશ્વસનીયતા કેટલી છે અને તેને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવાની કાયદેસરની પ્રક્રિયાનું પાલન થયું છે કે નહીં.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 65A અને 65B આ જ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવી હતી. હવે Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) માં પણ ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા અંગે વિસ્તૃત જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

ચાલો, AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ આ બંને કલમોને સરળ ભાષામાં સમજીએ.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65A – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ સંબંધિત વિશેષ જોગવાઈઓ (Special Provisions as to Evidence Relating to Electronic Record)

કલમ 65A મુજબ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના પુરાવા અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ કલમ 65B અનુસાર લાગુ પડે છે.

સામાન્ય દસ્તાવેજી પુરાવા રજૂ કરવાની જે પદ્ધતિ છે, તેના કરતાં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ રજૂ કરવાની પદ્ધતિ અલગ હોઈ શકે છે. કારણ કે ડિજિટલ માહિતી કમ્પ્યુટર, મોબાઇલ, સર્વર અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોમાં સંગ્રહિત હોય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિને WhatsApp દ્વારા ધમકી આપવામાં આવી હોય અને તે વ્યક્તિ કોર્ટમાં WhatsApp ચેટ રજૂ કરવા માંગતી હોય, તો તે ચેટની કાયદેસર સ્વીકાર્યતા માટે કલમ 65B ની જોગવાઈઓનું પાલન કરવું જરૂરી બને છે.

આમ, કલમ 65A ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા માટેનો કાનૂની આધાર પૂરો પાડે છે, જ્યારે કલમ 65B તેની સ્વીકાર્યતા માટેની શરતો નક્કી કરે છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા (Admissibility of Electronic Records)

કલમ 65B ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા સંબંધિત સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે. આ કલમ નક્કી કરે છે કે કમ્પ્યુટર અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણમાંથી મેળવેલી માહિતી કઈ પરિસ્થિતિમાં કોર્ટમાં દસ્તાવેજી પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય.આ કલમ મુજબ કમ્પ્યુટરમાં રહેલી માહિતીની પ્રિન્ટ, CD, DVD, પેનડ્રાઇવ, મેગ્નેટિક અથવા ઓપ્ટિકલ મીડિયામાં સંગ્રહિત નકલ અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં તૈયાર થયેલી માહિતી ચોક્કસ શરતો પૂર્ણ કરતી હોય તો તેને દસ્તાવેજ તરીકે ગણવામાં આવે છે.આવી નકલને Computer Output કહેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ દુકાનમાં લગાવેલા CCTV કેમેરામાં ચોરીની ઘટના રેકોર્ડ થઈ હોય અને તેની ફૂટેજ પેનડ્રાઇવમાં લઈને કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે, તો તે ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા કલમ 65B હેઠળ તપાસવામાં આવશે.

કલમ 65B(1) – કમ્પ્યુટર આઉટપુટને દસ્તાવેજ તરીકે માન્યતા

કલમ 65B(1) મુજબ કમ્પ્યુટર અથવા કમ્યુનિકેશન ડિવાઇસમાંથી મેળવેલી માહિતી, જો આ કલમમાં દર્શાવેલી શરતો પૂર્ણ કરતી હોય, તો તેને દસ્તાવેજ તરીકે ગણવામાં આવે છે.

આવી માહિતીની સ્વીકાર્યતા માટે મૂળ કમ્પ્યુટર અથવા મૂળ ઉપકરણ કોર્ટમાં રજૂ કરવું દરેક કિસ્સામાં જરૂરી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, બેંકના સર્વરમાંથી તૈયાર કરવામાં આવેલ બેંક સ્ટેટમેન્ટની પ્રિન્ટ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે તો યોગ્ય કાનૂની શરતો પૂર્ણ થયા બાદ તેને પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય છે.

કલમ 65B(2) – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા માટેની ચાર મુખ્ય શરતો

કમ્પ્યુટર આઉટપુટને પુરાવા તરીકે સ્વીકારવા માટે નીચેની ચાર શરતો પૂર્ણ થવી જરૂરી છે.

કમ્પ્યુટરનો નિયમિત ઉપયોગ (Regular Use of Computer)

જે સમયગાળા દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોનિક માહિતી તૈયાર કરવામાં આવી હોય અથવા સંગ્રહિત કરવામાં આવી હોય, તે સમયગાળા દરમિયાન સંબંધિત કમ્પ્યુટરનો નિયમિત ઉપયોગ કોઈ કાયદેસરની પ્રવૃત્તિ માટે થતો હોવો જોઈએ.

ઉદાહરણ તરીકે, બેંક પોતાના રોજિંદા વ્યવહારો માટે કમ્પ્યુટર સિસ્ટમનો નિયમિત ઉપયોગ કરતી હોય અને તેમાંથી ગ્રાહકના વ્યવહારોની વિગતો તૈયાર કરવામાં આવે.

માહિતીનો નિયમિત પ્રવેશ (Regular Feeding of Information)

ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડમાં રહેલી માહિતી અથવા જે માહિતીમાંથી તે રેકોર્ડ તૈયાર થયો હોય, તે માહિતી સંબંધિત પ્રવૃત્તિના સામાન્ય વ્યવહાર દરમિયાન કમ્પ્યુટરમાં દાખલ કરવામાં આવી હોવી જોઈએ.

ઉદાહરણ તરીકે, બેંકમાં ગ્રાહકોના રોજિંદા વ્યવહારોની વિગતો નિયમિત રીતે કમ્પ્યુટરમાં દાખલ કરવામાં આવતી હોય.

કમ્પ્યુટર યોગ્ય રીતે કાર્યરત હોવું (Proper Operation of Computer)

સંબંધિત સમયગાળા દરમિયાન કમ્પ્યુટર યોગ્ય રીતે કાર્યરત હોવું જોઈએ. જો કોઈ સમયગાળા દરમિયાન કમ્પ્યુટરમાં ખામી આવી હોય અથવા તે બંધ રહ્યું હોય, તો તે ખામીની અસર સંબંધિત ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની ચોકસાઈ પર પડી ન હોવી જોઈએ.

ઉદાહરણ તરીકે, બેંકના કમ્પ્યુટરમાં થોડા સમય માટે ટેકનિકલ ખામી આવી હોય, પરંતુ તે ખામીને કારણે ગ્રાહકના વ્યવહારોની માહિતીમાં કોઈ ફેરફાર થયો ન હોય.

માહિતીની ચોકસાઈ અને મૂળ સ્ત્રોત (Accuracy of Information)

કમ્પ્યુટરમાંથી મેળવવામાં આવેલ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડમાં રહેલી માહિતી એવી હોવી જોઈએ કે જે સામાન્ય વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિ દરમિયાન કમ્પ્યુટરમાં દાખલ કરવામાં આવેલી માહિતીનું પુનઃઉત્પાદન કરતી હોય અથવા તેમાંથી મેળવવામાં આવી હોય.

આ ચારેય શરતોનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવેલ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ વિશ્વસનીય અને ચોકસાઈ ધરાવતો હોય.

કલમ 65B(3) – એકથી વધુ કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ

ઘણી વખત ઇલેક્ટ્રોનિક માહિતી એક જ કમ્પ્યુટરમાં તૈયાર થતી નથી. તે અલગ-અલગ કમ્પ્યુટર, સર્વર, નેટવર્ક અથવા કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ દ્વારા તૈયાર, સંગ્રહિત અથવા પ્રોસેસ કરવામાં આવતી હોય છે.

કલમ 65B(3) મુજબ જો કોઈ નિયમિત પ્રવૃત્તિ માટે એકથી વધુ કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય, તો આ કલમના હેતુ માટે તે તમામ કમ્પ્યુટરને એક જ કમ્પ્યુટર અથવા કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ તરીકે ગણવામાં આવશે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ બેંકની મુખ્ય સર્વર સિસ્ટમ, તેની શાખાઓનાં કમ્પ્યુટર અને ડેટા પ્રોસેસિંગ સિસ્ટમ એકબીજા સાથે જોડાયેલાં હોય, તો તે તમામ ઉપકરણો દ્વારા તૈયાર થયેલા રેકોર્ડને આ જોગવાઈ હેઠળ ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે.

કલમ 65B(4) – પ્રમાણપત્ર (Certificate)

ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડને કલમ 65B હેઠળ પુરાવા તરીકે રજૂ કરતી વખતે પ્રમાણપત્રનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.

આ પ્રમાણપત્રમાં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની ઓળખ, તે કઈ રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે અને સંબંધિત કમ્પ્યુટર અથવા ઉપકરણની વિગતો દર્શાવવામાં આવે છે.

પ્રમાણપત્રમાં સામાન્ય રીતે નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની ઓળખ અને તેનું વર્ણન.

જે રીતે ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ તૈયાર કરવામાં આવ્યો તેની વિગતો.

રેકોર્ડ તૈયાર કરવામાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા ઉપકરણની યોગ્ય વિગતો.

કલમ 65B(2) માં જણાવેલી શરતો પૂર્ણ થતી હોવા અંગે જરૂરી નિવેદન.

પ્રમાણપત્ર સંબંધિત ઉપકરણ અથવા તેની કામગીરીના સંચાલન માટે જવાબદાર વ્યક્તિ દ્વારા આપવામાં આવી શકે છે. કાયદા મુજબ નિષ્ણાતની ભૂમિકા પણ લાગુ પડી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, CCTV ફૂટેજની પેનડ્રાઇવ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે તેની સાથે કલમ 65B(4) મુજબનું પ્રમાણપત્ર રજૂ કરવાનું મહત્ત્વપૂર્ણ બને છે.

અહીં ખાસ યાદ રાખવું કે માત્ર પેનડ્રાઇવ કે CD રજૂ કરી દેવાથી તેની અંદરની માહિતી આપમેળે કાયદેસર પુરાવો બની જતી નથી. પ્રમાણપત્ર અને અન્ય લાગુ પડતી કાનૂની શરતોનું પાલન જરૂરી છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ અને BSA વચ્ચેનો તફાવત

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 65A અને 65B ને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં અનુક્રમે કલમ 62 અને 63 દ્વારા આવરી લેવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત BSA માં કલમ 61 હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડને અલગથી માન્યતા આપવામાં આવી છે.

Indian Evidence Act, 1872	Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023
કલમ 65A	કલમ 62
કલમ 65B	કલમ 63
અલગ જોગવાઈ નહોતી	કલમ 61 – Electronic or Digital Record

BSA કલમ 61 – ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડ (Electronic or Digital Record)

BSA ની કલમ 61 મુજબ કોઈ ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડ માત્ર એટલા કારણસર પુરાવા તરીકે અસ્વીકાર્ય ગણાશે નહીં કે તે ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ સ્વરૂપમાં છે.

આવા રેકોર્ડને અન્ય દસ્તાવેજોની જેમ કાનૂની અસર, માન્યતા અને અમલપાત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે, પરંતુ તેની સ્વીકાર્યતા કલમ 63 ને આધીન રહેશે.

આ જોગવાઈનો અર્થ એ છે કે ડિજિટલ રેકોર્ડ પણ કાયદા હેઠળ દસ્તાવેજી પુરાવા તરીકે માન્ય છે, પરંતુ તેની સ્વીકાર્યતા માટે લાગુ પડતી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

BSA કલમ 62 – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ સંબંધિત પુરાવા માટેની વિશેષ જોગવાઈઓ

આ કલમ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65A ને અનુરૂપ છે.

તે મુજબ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સામગ્રી એટલે કે તેના Contents સાબિત કરવા માટે BSA ની કલમ 63 માં દર્શાવેલી જોગવાઈઓનું પાલન કરવાનું રહેશે.

આથી કલમ 62 અને 63 એકબીજા સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.

BSA કલમ 63 – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા (Admissibility of Electronic Records)

BSA ની કલમ 63 ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B ને અનુરૂપ છે. તેમાં કમ્પ્યુટર, મોબાઇલ, સર્વર, નેટવર્ક અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોમાંથી મેળવેલા રેકોર્ડને પુરાવા તરીકે રજૂ કરવાની જોગવાઈ છે.

આ કલમની પેટા કલમ (1), (2) અને (3) માં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા તથા કમ્પ્યુટર અને અન્ય ઉપકરણોના ઉપયોગ અંગેની શરતો આપવામાં આવી છે.

પેટા કલમ (4) પ્રમાણપત્ર રજૂ કરવા અંગેની જોગવાઈ કરે છે.

BSA કલમ 63(4) – પ્રમાણપત્ર અંગેની નવી જોગવાઈ

BSA અને જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ વચ્ચેનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ તફાવત પ્રમાણપત્રની પદ્ધતિમાં જોવા મળે છે.

BSA ની કલમ 63(4) મુજબ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડને પુરાવા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે સંબંધિત ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ સાથે દરેક વખતે પ્રમાણપત્ર રજૂ કરવાનું રહેશે.

આ પ્રમાણપત્રમાં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની ઓળખ, તે તૈયાર કરવાની પદ્ધતિ અને તેમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા ઉપકરણની વિગતો હોવી જોઈએ.

ખાસ વાત એ છે કે BSA માં આ પ્રમાણપત્ર પર સંબંધિત કમ્પ્યુટર અથવા કમ્યુનિકેશન ડિવાઇસના ઇન્ચાર્જ વ્યક્તિ અથવા સંબંધિત પ્રવૃત્તિના મેનેજમેન્ટ માટે જવાબદાર વ્યક્તિની સહી ઉપરાંત નિષ્ણાતની સહીની પણ જોગવાઈ છે.

BSA ના અંતે આપેલા Schedule માં આ પ્રમાણપત્રનું નમૂનું આપવામાં આવ્યું છે. તેમાં બે ભાગ છે.

PART A – Party દ્વારા ભરવાનું પ્રમાણપત્ર.

PART B – Expert દ્વારા ભરવાનું પ્રમાણપત્ર.

આ પ્રમાણપત્રમાં ઉપકરણનો પ્રકાર, મોડેલ, સિરિયલ નંબર, IMEI અથવા અન્ય ઓળખ વિગતો તથા ડિજિટલ રેકોર્ડની Hash Value દર્શાવવાની જોગવાઈ છે. Hash Value માટે SHA1, SHA256, MD5 અથવા અન્ય કાયદેસર રીતે સ્વીકાર્ય અલ્ગોરિધમનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેની સાથે Hash Report જોડવાની પણ જોગવાઈ છે.

આથી AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવું કે BSA ની કલમ 63(4) માં પ્રમાણપત્રના બે ભાગ અને નિષ્ણાતની સહી અંગે સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

BSA ની અન્ય સંબંધિત જોગવાઈઓ

ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા અંગે BSA ની કેટલીક બીજી કલમો પણ પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ઉપયોગી છે.

કલમ 2(1)(d) – Document ની વ્યાખ્યા

આ કલમમાં Document ની વ્યાખ્યામાં ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

ઈ-મેઇલ, સર્વર લોગ્સ, કમ્પ્યુટર અથવા સ્માર્ટફોનમાં રહેલા દસ્તાવેજો, મેસેજ, વેબસાઇટ, લોકેશન સંબંધિત પુરાવા અને ડિજિટલ ઉપકરણમાં સંગ્રહિત વૉઇસમેઇલને પણ દસ્તાવેજ તરીકે ગણવામાં આવે છે.

કલમ 2(1)(e) – Evidence ની વ્યાખ્યા

આ કલમ મુજબ કોર્ટ સમક્ષ સાક્ષીઓ દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી આપવામાં આવેલા નિવેદનો અને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડનો પણ પુરાવામાં સમાવેશ થાય છે.

કલમ 81 – ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ સ્વરૂપમાં ગેઝેટ અંગેની ધારણા

કોર્ટ ચોક્કસ શરતો હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ સ્વરૂપમાં રજૂ કરવામાં આવેલા સરકારી ગેઝેટની અધિકૃતતા અંગે ધારણા કરી શકે છે.

કલમ 85 – ઇલેક્ટ્રોનિક કરાર અંગેની ધારણા

ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ સહી ધરાવતા કરાર અંગે કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો હેઠળ કોર્ટ એવી ધારણા કરશે કે સંબંધિત પક્ષકારોએ પોતાની ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ સહી દ્વારા કરાર કર્યો છે.

કલમ 86 – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અને ઇલેક્ટ્રોનિક સહી અંગેની ધારણા

આ કલમ મુજબ Secure Electronic Record અંગે કોર્ટ એવી ધારણા કરશે કે તેની Secure Status સાથે સંબંધિત નિર્ધારિત સમયથી તેમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી, સિવાય કે તેનાથી વિરુદ્ધ સાબિત થાય.

Secure Electronic Signature અંગે પણ કાયદામાં નિર્ધારિત ધારણાઓ આપવામાં આવી છે.

કલમ 90 – ઇલેક્ટ્રોનિક મેસેજ અંગેની ધારણા

ઇલેક્ટ્રોનિક મેસેજ જે વ્યક્તિને મોકલવામાં આવ્યો હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે, તે વ્યક્તિના મેસેજ સર્વર પર મોકલનાર દ્વારા મોકલવામાં આવેલા મેસેજ સાથે સુસંગત હોવા અંગે કોર્ટ ધારણા કરી શકે છે.

પરંતુ માત્ર આ કલમના આધારે મેસેજ કોણે મોકલ્યો હતો તે અંગે કોર્ટ કોઈ ધારણા કરતી નથી.

આ તફાવત પરીક્ષામાં યાદ રાખવા જેવો છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ – Important Case Laws

Anvar P.V. v. P.K. Basheer (2014)

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાની સ્વીકાર્યતા અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત સ્થાપિત કર્યો હતો.

કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B હેઠળ જરૂરી પ્રમાણપત્ર વિના ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની નકલ સામાન્ય રીતે પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં.

આ ચુકાદાથી ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા રજૂ કરતી વખતે કલમ 65B ના પ્રમાણપત્રનું મહત્ત્વ સ્પષ્ટ થયું.

Arjun Panditrao Khotkar v. Kailash Kushanrao Gorantyal (2020)

આ ચુકાદો ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા અંગેનો અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે Anvar P.V. ના ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો અને સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ 65B(4) હેઠળનું પ્રમાણપત્ર ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની નકલની સ્વીકાર્યતા માટે આવશ્યક છે.

કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે જો મૂળ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણ પોતે જ યોગ્ય રીતે કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે, તો તેવા કિસ્સામાં કલમ 65B(4) નું પ્રમાણપત્ર જરૂરી નથી.

જો પ્રમાણપત્ર મેળવવું સંબંધિત પક્ષકારના નિયંત્રણની બહાર હોય, તો કોર્ટની મદદથી તે મેળવવાની વ્યવસ્થા થઈ શકે છે. યોગ્ય સંજોગોમાં પ્રમાણપત્ર પાછળથી પણ રજૂ કરવાની મંજૂરી મળી શકે છે.

આ કેસમાં અગાઉના Shafhi Mohammad v. State of Himachal Pradesh (2018) ચુકાદામાં આપવામાં આવેલા વિરુદ્ધ અભિગમને રદ કરવામાં આવ્યો હતો.

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખો કે આ બંને ચુકાદાઓ જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B અંગેના છે, પરંતુ તેમના દ્વારા સ્થાપિત સિદ્ધાંતો ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા સમજવા માટે આજે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

મૂળ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અને તેની નકલ વચ્ચેનો તફાવત

આ મુદ્દો પરીક્ષાની સાથે વાસ્તવિક કોર્ટ કાર્યવાહીમાં પણ ખૂબ મહત્ત્વનો છે.

ધારો કે કોઈ વ્યક્તિ પાસે મોબાઇલ ફોનમાં મૂળ WhatsApp ચેટ ઉપલબ્ધ છે અને તે મોબાઇલ ફોન કોર્ટમાં રજૂ કરે છે. આ મૂળ ઉપકરણ રજૂ કરવાની સ્થિતિ છે.

બીજી તરફ, જો તે વ્યક્તિ WhatsApp ચેટના સ્ક્રીનશોટ લઈને તેની પ્રિન્ટ કાઢે અથવા તેને પેનડ્રાઇવમાં કોપી કરીને કોર્ટમાં રજૂ કરે, તો તે ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની નકલ અથવા Computer Output રજૂ કરવાની સ્થિતિ છે.

આ બંને પરિસ્થિતિઓમાં લાગુ પડતી કાનૂની પ્રક્રિયા અલગ હોઈ શકે છે. મૂળ ઉપકરણ રજૂ કરવાના કિસ્સામાં Arjun Panditrao ચુકાદાનો સિદ્ધાંત ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ, જ્યારે ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની નકલ માટે લાગુ પડતી પ્રમાણપત્રની જોગવાઈઓનું પાલન જરૂરી છે.

BSA ક્યારે અમલમાં આવ્યો?

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 નો અમલ 1 જુલાઈ, 2024 થી કરવામાં આવ્યો છે.

BSA ની કલમ 170(2) મુજબ 1 જુલાઈ, 2024 પહેલાં જે અરજી, ટ્રાયલ, તપાસ, ઇન્ક્વાયરી અથવા અપીલ પેન્ડિંગ હતી, તે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની જોગવાઈઓ અનુસાર આગળ ચાલશે.

આથી જૂના કેસોમાં કલમ 65A અને 65B લાગુ પડી શકે છે, જ્યારે નવા કાયદા હેઠળ આવતાં કેસોમાં સંબંધિત BSA ની કલમો 61, 62 અને 63 ધ્યાનમાં લેવાની રહેશે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દાઓ

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65A ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ સાથે સંબંધિત છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા સાથે સંબંધિત છે.

BSA ની કલમ 61 ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડને કાનૂની માન્યતા આપે છે.

BSA ની કલમ 62 ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના પુરાવા માટેની વિશેષ જોગવાઈ છે.

BSA ની કલમ 63 ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા અંગે છે.

BSA ની કલમ 63(4) મુજબ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ સાથે પ્રમાણપત્ર રજૂ કરવાની જોગવાઈ છે.

BSA ના Schedule માં પ્રમાણપત્ર માટે PART A અને PART B આપવામાં આવ્યા છે.

PART A પક્ષકાર દ્વારા અને PART B નિષ્ણાત દ્વારા ભરવામાં આવે છે.

Anvar P.V. v. P.K. Basheer (2014) અને Arjun Panditrao Khotkar v. Kailash Kushanrao Gorantyal (2020) ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા અંગેના મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ છે.

આજના ડિજિટલ યુગમાં ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડ વિના ન્યાયિક પ્રક્રિયાની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે. CCTV ફૂટેજથી લઈને WhatsApp મેસેજ અને બેંકના ડિજિટલ વ્યવહારો સુધી, આવા પુરાવા કેસના પરિણામને અસર કરી શકે છે.

પરંતુ પુરાવાનું મહત્ત્વ માત્ર તેની સામગ્રીમાં નથી, તેની વિશ્વસનીયતા અને કાયદેસર રીતે રજૂ કરવાની પ્રક્રિયામાં પણ છે. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65A અને 65B તથા નવા BSA ની કલમ 61 થી 63 આ જ હેતુને પૂર્ણ કરે છે.

AIBE ની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ આ કલમોનો માત્ર નંબર યાદ રાખવાને બદલે તેમની વચ્ચેનો તફાવત, પ્રમાણપત્રની આવશ્યકતા અને સુપ્રીમ કોર્ટના ઉપરોક્ત બંને ચુકાદાઓ ખાસ સમજવા જોઈએ.

AIBE – Evidence Act – કલમ 65A અને 65B – Electronic and Digital Records – ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડ – 20 MCQ

પ્રશ્ન 1. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 65A કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) મૌખિક પુરાવા

(B) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ

(C) કબૂલાત

(D) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (B) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ

સમજૂતી: કલમ 65A ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના પુરાવા અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ સાથે સંબંધિત છે. આ માટે કલમ 65B માં દર્શાવેલી પ્રક્રિયા અનુસરવાની રહે છે.

પ્રશ્ન 2. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા

(B) મૌખિક પુરાવાની સ્વીકાર્યતા

(C) સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા

(D) કબૂલાતની સ્વીકાર્યતા

સાચો જવાબ: (A) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા

સમજૂતી: કલમ 65B કમ્પ્યુટર અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણમાંથી મેળવેલા રેકોર્ડને પુરાવા તરીકે સ્વીકારવાની શરતો નક્કી કરે છે.

પ્રશ્ન 3. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કઈ કલમ જૂના પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65A ને અનુરૂપ છે?

(A) કલમ 61

(B) કલમ 62

(C) કલમ 63

(D) કલમ 64

સાચો જવાબ: (B) કલમ 62

સમજૂતી: BSA ની કલમ 62 ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ સંબંધિત પુરાવા માટેની વિશેષ જોગવાઈઓ ધરાવે છે. તે જૂના કાયદાની કલમ 65A ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 4. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કઈ કલમ જૂના પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B ને અનુરૂપ છે?

(A) કલમ 60

(B) કલમ 61

(C) કલમ 62

(D) કલમ 63

સાચો જવાબ: (D) કલમ 63

સમજૂતી: BSA ની કલમ 63 ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા અંગેની જોગવાઈ કરે છે. તે જૂના પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 5. ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડને માત્ર તેના ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપને કારણે પુરાવા તરીકે અસ્વીકાર્ય ગણવામાં આવશે નહીં, તેવી જોગવાઈ BSA ની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 61

(B) કલમ 62

(C) કલમ 63

(D) કલમ 65

સાચો જવાબ: (A) કલમ 61

સમજૂતી: BSA ની કલમ 61 મુજબ ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડ માત્ર તેના સ્વરૂપને કારણે પુરાવા તરીકે અસ્વીકાર્ય નથી. તેને અન્ય દસ્તાવેજોની જેમ કાનૂની માન્યતા મળે છે, પરંતુ તેની સ્વીકાર્યતા કલમ 63 ને આધીન છે.

પ્રશ્ન 6. કલમ 65B હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડને પુરાવા તરીકે સ્વીકારવા માટે કઈ બાબત જરૂરી છે?

(A) માત્ર સાક્ષીની સહી

(B) માત્ર પોલીસ અધિકારીની મંજૂરી

(C) કાયદામાં દર્શાવેલી શરતોનું પાલન

(D) માત્ર નોટરીની સહી

સાચો જવાબ: (C) કાયદામાં દર્શાવેલી શરતોનું પાલન

સમજૂતી: ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા માટે કલમ 65B(2) માં દર્શાવેલી શરતો અને લાગુ પડતી પ્રમાણપત્રની જોગવાઈઓનું પાલન જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 7. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B(2) હેઠળ કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કઈ રીતે થવો જોઈએ?

(A) માત્ર વ્યક્તિગત ઉપયોગ માટે

(B) નિયમિત રીતે કાયદેસરની પ્રવૃત્તિ માટે

(C) માત્ર સરકારી કચેરીમાં

(D) માત્ર કોર્ટના આદેશથી

સાચો જવાબ: (B) નિયમિત રીતે કાયદેસરની પ્રવૃત્તિ માટે

સમજૂતી: કલમ 65B(2) મુજબ સંબંધિત સમયગાળા દરમિયાન કમ્પ્યુટરનો નિયમિત ઉપયોગ કાયદેસરની પ્રવૃત્તિ માટે થતો હોવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 8. કલમ 65B(2) હેઠળ કમ્પ્યુટર યોગ્ય રીતે કાર્યરત હોવાની શરતનો હેતુ શું છે?

(A) કમ્પ્યુટરની કિંમત નક્કી કરવી

(B) કમ્પ્યુટરની માલિકી સાબિત કરવી

(C) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની વિશ્વસનીયતા અને ચોકસાઈ જાળવવી

(D) કમ્પ્યુટરનું મોડેલ ઓળખવું

સાચો જવાબ: (C) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની વિશ્વસનીયતા અને ચોકસાઈ જાળવવી

સમજૂતી: કમ્પ્યુટરમાં કોઈ ખામી હોય તો તે ખામીની અસર સંબંધિત રેકોર્ડની ચોકસાઈ પર પડી ન હોવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 9. કલમ 65B(3) મુજબ એકથી વધુ કમ્પ્યુટર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા રેકોર્ડને કઈ રીતે ગણવામાં આવે છે?

(A) દરેક કમ્પ્યુટરને અલગ દસ્તાવેજ ગણવામાં આવે છે

(B) તમામ કમ્પ્યુટરને એક જ કમ્પ્યુટર અથવા સિસ્ટમ તરીકે ગણી શકાય છે

(C) માત્ર પ્રથમ કમ્પ્યુટરને માન્ય ગણવામાં આવે છે

(D) કોઈપણ કમ્પ્યુટરના રેકોર્ડને માન્ય ગણવામાં આવતો નથી

સાચો જવાબ: (B) તમામ કમ્પ્યુટરને એક જ કમ્પ્યુટર અથવા સિસ્ટમ તરીકે ગણી શકાય છે

સમજૂતી: કલમ 65B(3) મુજબ નિયમિત પ્રવૃત્તિ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા એકથી વધુ કમ્પ્યુટર અથવા કમ્પ્યુટર સિસ્ટમને એક જ સિસ્ટમનો ભાગ ગણવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 10. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B(4) મુખ્યત્વે કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડનું પ્રમાણપત્ર

(B) સાક્ષીની ઉંમર

(C) દસ્તાવેજની નોંધણી

(D) કબૂલાતનું પ્રમાણપત્ર

સાચો જવાબ: (A) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડનું પ્રમાણપત્ર

સમજૂતી: કલમ 65B(4) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડને પુરાવા તરીકે રજૂ કરતી વખતે જરૂરી પ્રમાણપત્ર અંગેની જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 11. નીચેમાંથી કયો ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડનો દાખલો છે?

(A) WhatsApp મેસેજ

(B) CCTV ફૂટેજ

(C) ઈ-મેઇલ

(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ

સમજૂતી: WhatsApp મેસેજ, CCTV ફૂટેજ અને ઈ-મેઇલ તમામ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના ઉદાહરણો છે અને કાયદાની શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 12. BSA ની કલમ 63(4) હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના પ્રમાણપત્રમાં કેટલા ભાગ છે?

(A) એક

(B) બે

(C) ત્રણ

(D) ચાર

સાચો જવાબ: (B) બે

સમજૂતી: BSA ના Schedule મુજબ પ્રમાણપત્રના બે ભાગ છે. PART A પક્ષકાર દ્વારા અને PART B નિષ્ણાત દ્વારા ભરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 13. BSA ની કલમ 63(4) હેઠળ પ્રમાણપત્રના PART B માં કોની સહીની જોગવાઈ છે?

(A) માત્ર પોલીસ અધિકારી

(B) માત્ર નોટરી

(C) નિષ્ણાત (Expert)

(D) માત્ર ફરિયાદી

સાચો જવાબ: (C) નિષ્ણાત (Expert)

સમજૂતી: BSA ના Schedule માં નિષ્ણાત દ્વારા ભરવામાં આવતો PART B આપવામાં આવ્યો છે. આ નવી જોગવાઈ જૂના કાયદાની સરખામણીએ નોંધપાત્ર છે.

પ્રશ્ન 14. BSA ના Schedule માં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના પ્રમાણપત્ર માટે નીચેમાંથી કઈ વિગતોનો સમાવેશ થાય છે?

(A) ઉપકરણનો પ્રકાર અને મોડેલ

(B) IMEI અથવા અન્ય ઉપકરણની ઓળખ

(C) Hash Value

(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ

સમજૂતી: BSA ના Schedule માં ઉપકરણની ઓળખ, ટેકનિકલ વિગતો અને Hash Value જેવી માહિતી દર્શાવવાની જોગવાઈ છે. તેની સાથે Hash Report જોડવાની પણ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 15. Anvar P.V. v. P.K. Basheer (2014) કેસ કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) મૌખિક પુરાવા

(B) ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાની સ્વીકાર્યતા

(C) કબૂલાત

(D) મૃત્યુ પહેલાંનું નિવેદન

સાચો જવાબ: (B) ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાની સ્વીકાર્યતા

સમજૂતી: આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની નકલને પુરાવા તરીકે સ્વીકારવા માટે કલમ 65B ની જોગવાઈઓનું પાલન જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 16. Arjun Panditrao Khotkar v. Kailash Kushanrao Gorantyal (2020) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે શું સ્પષ્ટ કર્યું હતું?

(A) ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા કોર્ટમાં રજૂ કરી શકાતા નથી.

(B) કલમ 65B(4) નું પ્રમાણપત્ર નકલના પુરાવા માટે આવશ્યક છે.

(C) માત્ર પોલીસ અધિકારી જ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ રજૂ કરી શકે છે.

(D) CCTV ફૂટેજ ક્યારેય પુરાવો બની શકતું નથી.

સાચો જવાબ: (B) કલમ 65B(4) નું પ્રમાણપત્ર નકલના પુરાવા માટે આવશ્યક છે.

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની નકલ માટે પ્રમાણપત્રનું મહત્ત્વ સ્પષ્ટ કર્યું હતું. જોકે મૂળ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણ પોતે કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે તેવા કિસ્સામાં પ્રમાણપત્રની આવશ્યકતા રહેતી નથી.

પ્રશ્ન 17. BSA ની કલમ 90 કઈ બાબત અંગે કોર્ટને ધારણા કરવાની સત્તા આપે છે?

(A) ઇલેક્ટ્રોનિક મેસેજ અંગે

(B) જમીનના દસ્તાવેજ અંગે

(C) મૌખિક પુરાવા અંગે

(D) વસિયતનામા અંગે

સાચો જવાબ: (A) ઇલેક્ટ્રોનિક મેસેજ અંગે

સમજૂતી: કલમ 90 હેઠળ કોર્ટ ચોક્કસ સંજોગોમાં ઇલેક્ટ્રોનિક મેસેજ જે વ્યક્તિના મેસેજ સર્વર પર મોકલવામાં આવ્યો હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હોય, તે અંગે ધારણા કરી શકે છે. પરંતુ મેસેજ કોણે મોકલ્યો તે અંગે આ કલમ કોઈ ધારણા કરતી નથી.

પ્રશ્ન 18. BSA ની કલમ 85 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) ઇલેક્ટ્રોનિક કરાર અંગેની ધારણા

(B) મૌખિક પુરાવા

(C) મૃત્યુ પહેલાંનું નિવેદન

(D) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (A) ઇલેક્ટ્રોનિક કરાર અંગેની ધારણા

સમજૂતી: કલમ 85 મુજબ ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ સહી ધરાવતા કરાર અંગે કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો હેઠળ કોર્ટ ધારણા કરી શકે છે કે પક્ષકારોએ પોતાની ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ સહી દ્વારા કરાર કર્યો છે.

પ્રશ્ન 19. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 કઈ તારીખથી અમલમાં આવ્યો?

(A) 26 જાન્યુઆરી, 2024

(B) 1 એપ્રિલ, 2024

(C) 1 જુલાઈ, 2024

(D) 15 ઑગસ્ટ, 2024

સાચો જવાબ: (C) 1 જુલાઈ, 2024

સમજૂતી: BSA નો અમલ 1 જુલાઈ, 2024 થી થયો હતો. તેની કલમ 170(2) મુજબ તે તારીખ પહેલાં પેન્ડિંગ રહેલી નિર્ધારિત કાર્યવાહી જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ હેઠળ ચાલુ રહે છે.

પ્રશ્ન 20. BSA ની કલમ 170(2) મુજબ 1 જુલાઈ, 2024 પહેલાં પેન્ડિંગ રહેલી ટ્રાયલ અથવા તપાસ કયા કાયદા હેઠળ ચાલુ રહેશે?

(A) Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023

(B) Indian Evidence Act, 1872

(C) Indian Penal Code, 1860

(D) Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023

સાચો જવાબ: (B) Indian Evidence Act, 1872

સમજૂતી: BSA ની કલમ 170(2) મુજબ 1 જુલાઈ, 2024 પહેલાં પેન્ડિંગ રહેલી ટ્રાયલ, તપાસ, ઇન્ક્વાયરી, કાર્યવાહી અથવા અપીલ જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 મુજબ આગળ ચલાવવામાં આવશે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખો

કલમ 65A = ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની વિશેષ જોગવાઈઓ.

કલમ 65B = ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા.

BSA કલમ 61 = ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડની કાનૂની માન્યતા.

BSA કલમ 62 = ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ.

BSA કલમ 63 = ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા.

BSA કલમ 63(4) = પ્રમાણપત્ર.

BSA Schedule = PART A અને PART B.

મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ = Anvar P.V. (2014) અને Arjun Panditrao (2020).