AIBE – Evidence Act – Section 118 to 134 – Witnesses

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE – સાક્ષીઓની યોગ્યતા અને સાક્ષીઓની તપાસ – Competency and Examination of Witnesses

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 : કલમ 118 થી 134 – ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 : સંબંધિત કલમો

કોઈપણ ન્યાયિક કાર્યવાહી દરમિયાન સાક્ષીનું નિવેદન ખૂબ જ મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા પુરાવાઓમાં સાક્ષીની જુબાની ઘણી વખત કેસનું પરિણામ નક્કી કરવામાં નિર્ણાયક સાબિત થાય છે. પરંતુ દરેક વ્યક્તિ કોર્ટમાં સાક્ષી બની શકે છે? બાળકની જુબાની માન્ય છે? માનસિક રીતે બીમાર વ્યક્તિ સાક્ષી આપી શકે? આરોપીનો સાથીદાર એટલે કે સહઆરોપી અથવા ગુનામાં ભાગ લેનાર વ્યક્તિની જુબાની કેટલી વિશ્વસનીય ગણાય?

આવા મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્નોના જવાબ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872ની કલમ 118થી 134માં આપવામાં આવ્યા છે.

હવે ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 – BSA) અમલમાં આવ્યા પછી આ જોગવાઈઓને નવી કલમો હેઠળ સમજવી જરૂરી છે. AIBE પરીક્ષામાં જૂના Evidence Act અને નવા BSA વચ્ચેનો તફાવત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવો જોઈએ.

સાક્ષી બનવાની યોગ્યતા – કલમ 118 (Evidence Act) અને કલમ 124 (BSA)

કાયદા મુજબ દરેક વ્યક્તિ સાક્ષી બનવા માટે સક્ષમ ગણાય છે. વ્યક્તિ બાળક હોય, વૃદ્ધ હોય અથવા માનસિક બીમારીથી પીડાતી હોય એટલા માત્રથી તેને સાક્ષી બનવા માટે અયોગ્ય ઠરાવી શકાય નહીં.

કોર્ટ મુખ્યત્વે એ તપાસે છે કે સાક્ષી પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નો સમજી શકે છે કે નહીં અને તે પ્રશ્નોના યોગ્ય તથા તર્કસંગત જવાબ આપી શકે છે કે નહીં.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ પાંચ વર્ષનું બાળક હત્યાની ઘટનાનું પ્રત્યક્ષ સાક્ષી હોય, તો માત્ર તેની ઉંમર ઓછી છે એટલા માટે તેની જુબાની નકારી શકાય નહીં. જો કોર્ટને ખાતરી થાય કે બાળક પ્રશ્નો સમજે છે અને યોગ્ય જવાબ આપી શકે છે, તો તેની જુબાની સ્વીકારી શકાય છે.

આ જોગવાઈ ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023ની કલમ 124માં આપવામાં આવી છે.

બોલી શકવા અસમર્થ સાક્ષી – કલમ 119 (Evidence Act) અને કલમ 125 (BSA)

કોઈ વ્યક્તિ બોલી શકતી ન હોય તો પણ તે કોર્ટમાં સાક્ષી આપી શકે છે. આવી વ્યક્તિ લેખિતમાં, સંકેતો દ્વારા અથવા અન્ય કોઈ અસરકારક માધ્યમથી પોતાની જુબાની આપી શકે છે.

જો સાક્ષી સંકેતો દ્વારા જવાબ આપે છે, તો આવા સંકેતો ખુલ્લી અદાલતમાં આપવામાં આવે છે અને તેને મૌખિક પુરાવા તરીકે ગણવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મૂક વ્યક્તિએ અકસ્માત પોતાની આંખે જોયો હોય, તો તે કોર્ટમાં સંકેતો અથવા લેખિત માધ્યમથી ઘટનાની વિગતો જણાવી શકે છે.

આ જોગવાઈ BSAની કલમ 125માં છે.

પતિ અને પત્નીની સાક્ષી તરીકેની યોગ્યતા – કલમ 120 (Evidence Act) અને કલમ 126 (BSA)

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 120 મુજબ સિવિલ કેસમાં કેસના પક્ષકારો તથા પક્ષકારના પતિ અથવા પત્ની સાક્ષી તરીકે જુબાની આપી શકે છે.

ફોજદારી કેસમાં આરોપીની પત્ની અથવા પતિ પણ સાક્ષી બની શકે છે. એટલે લગ્નસંબંધ હોવાને કારણે કોઈ વ્યક્તિને સાક્ષી બનવાથી આપોઆપ મુક્તિ મળતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ સામે હત્યાનો કેસ ચાલતો હોય અને તેની પત્નીએ હત્યાની ઘટના પોતાની આંખે જોઈ હોય, તો તે કોર્ટમાં સાક્ષી આપી શકે છે.

આ જોગવાઈ BSAની કલમ 126માં યથાવત્ રાખવામાં આવી છે.

ન્યાયાધીશો અને મેજિસ્ટ્રેટ – કલમ 121 (Evidence Act) અને કલમ 127 (BSA)

ન્યાયાધીશ અથવા મેજિસ્ટ્રેટને તેમની ન્યાયિક ફરજ દરમિયાન જાણવા મળેલી બાબતો અંગે સામાન્ય રીતે સાક્ષી તરીકે જવાબ આપવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં.

પરંતુ કોર્ટના વિશેષ આદેશથી અથવા કાયદામાં જણાવેલી પરિસ્થિતિમાં તેમની સાક્ષી મેળવી શકાય છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ ન્યાયિક પ્રક્રિયાની સ્વતંત્રતા અને ગોપનીયતા જાળવવાનો છે.

BSAની કલમ 127માં આ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

લગ્નજીવન દરમિયાન થયેલી વાતચીત – કલમ 122 (Evidence Act) અને કલમ 128 (BSA)

પતિ અને પત્ની વચ્ચે લગ્નજીવન દરમિયાન થયેલી વાતચીત સામાન્ય રીતે ગોપનીય ગણાય છે. લગ્નજીવન દરમિયાન એક જીવનસાથીએ બીજા જીવનસાથીને ખાનગી રીતે કહેલી વાતને કોર્ટમાં જાહેર કરવા માટે તેને મજબૂર કરી શકાય નહીં.

પરંતુ આ નિયમના કેટલાક અપવાદો છે. પતિ-પત્ની વચ્ચેના કેસમાં અથવા એક જીવનસાથી દ્વારા બીજા જીવનસાથી સામે કરવામાં આવેલા ગુનાના કેસમાં આવી વાતચીત અંગે પુરાવો આપી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, પતિએ તેની પત્નીને ખાનગી રીતે કોઈ ગુનાની યોજના વિશે જણાવ્યું હોય, તો સામાન્ય રીતે પત્નીને આ વાત જાહેર કરવા મજબૂર કરી શકાતી નથી. પરંતુ પતિ-પત્ની વચ્ચેના કાયદાકીય વિવાદ અથવા એક જીવનસાથી સામે બીજા જીવનસાથી દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ગુનાહિત કેસમાં કાયદા મુજબ અપવાદ લાગુ પડી શકે છે.

BSAની કલમ 128 આ વિષયને આવરી લે છે.

રાજ્યની બાબતો અંગેના પુરાવા – કલમ 123 (Evidence Act) અને કલમ 129 (BSA)

રાજ્યની ગુપ્ત બાબતો અથવા State Affairs સંબંધિત અપ્રકાશિત સત્તાવાર રેકોર્ડ અંગે યોગ્ય વિભાગીય મંજૂરી વિના પુરાવો આપી શકાતો નથી.

આ જોગવાઈનો હેતુ દેશની સુરક્ષા, સરકારી ગુપ્ત માહિતી અને જાહેર હિતનું રક્ષણ કરવાનો છે.

BSAની કલમ 129માં આ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર – કલમ 124 (Evidence Act) અને કલમ 130 (BSA)

જાહેર અધિકારીને સરકારી ફરજ દરમિયાન મળેલા ગુપ્ત સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર અંગે કોર્ટમાં માહિતી જાહેર કરવા માટે સામાન્ય રીતે મજબૂર કરી શકાય નહીં, જો તેનાથી જાહેર હિતને નુકસાન થવાની શક્યતા હોય.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ સરકારી અધિકારીને ગુપ્ત તપાસ દરમિયાન મળેલી માહિતી જાહેર કરવાથી તપાસ અથવા જાહેર હિતને નુકસાન થઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કાયદાકીય રક્ષણ ઉપલબ્ધ છે.

BSAની કલમ 130 આ વિષયને આવરી લે છે.

ગુનાની માહિતી આપનાર વ્યક્તિના નામ અંગે રક્ષણ – કલમ 125 (Evidence Act) અને કલમ 131 (BSA)

કોઈ વ્યક્તિએ પોલીસ અધિકારી અથવા મેજિસ્ટ્રેટને ગુનાની માહિતી આપી હોય, તો કાયદામાં જણાવેલી પરિસ્થિતિઓમાં તેને માહિતી આપનાર વ્યક્તિનું નામ અથવા સરનામું જાહેર કરવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં.

આ જોગવાઈનો હેતુ ગુનાની માહિતી આપનાર વ્યક્તિની સુરક્ષા અને ગુનાની તપાસમાં સહકાર વધારવાનો છે.

પરંતુ આ રક્ષણ દરેક પ્રકારની માહિતી માટે સંપૂર્ણ અને અમર્યાદિત નથી. કાયદામાં જણાવેલા અપવાદો પણ લાગુ પડે છે.

BSAની કલમ 131માં આ જોગવાઈ છે.

વકીલ અને અસીલ વચ્ચેનો ગોપનીય વ્યવહાર – કલમ 126 (Evidence Act) અને કલમ 132 (BSA)

વકીલ અને તેના અસીલ વચ્ચે કાનૂની સલાહ મેળવવા અથવા કાનૂની સેવા આપવા માટે થયેલો ગોપનીય વ્યવહાર કાયદા દ્વારા સુરક્ષિત છે.

વકીલ સામાન્ય રીતે અસીલે પોતાની કાનૂની ફરજ દરમિયાન જણાવેલી ગુપ્ત માહિતી, આપેલી સલાહ અથવા કાનૂની સેવા દરમિયાન જાણેલી બાબતો અસીલની સંમતિ વિના જાહેર કરી શકતો નથી.

આ રક્ષણ વકીલની સેવા પૂરી થયા પછી પણ ચાલુ રહે છે.

પરંતુ ગેરકાયદેસર હેતુ આગળ વધારવા માટે કરવામાં આવેલો સંદેશાવ્યવહાર અથવા વકીલને તેની સેવા શરૂ થયા પછી જાણમાં આવેલી એવી હકીકત, જે દર્શાવે કે સેવા શરૂ થયા પછી ગુનો કે છેતરપિંડી કરવામાં આવી છે, તેને આ રક્ષણ મળતું નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, અસીલે વકીલને અગાઉ કરેલા ગુનાની હકીકત જણાવી હોય તો સામાન્ય રીતે તે ગોપનીયતાથી સુરક્ષિત રહેશે. પરંતુ વકીલની મદદથી ભવિષ્યમાં છેતરપિંડી કરવાની યોજના બનાવવામાં આવે તો આવી વાતચીતને ગોપનીયતાનું રક્ષણ મળતું નથી.

BSAની કલમ 132 આ જોગવાઈને આવરી લે છે.

વકીલના કર્મચારી અને દુભાષિયા અંગેની ગોપનીયતા – કલમ 127 (Evidence Act) અને કલમ 132 (BSA)

વકીલના કર્મચારી, કારકુન અથવા દુભાષિયાને પણ વકીલ અને અસીલ વચ્ચેના ગોપનીય વ્યવહાર અંગે રક્ષણ મળે છે.

કારણ કે વકીલના કાર્ય દરમિયાન આ વ્યક્તિઓને અસીલની ખાનગી માહિતી જાણવાની શક્યતા રહે છે.

આ જોગવાઈ BSAની કલમ 132 હેઠળ આવરી લેવામાં આવી છે.

ગોપનીયતા અધિકારનો સ્વૈચ્છિક પુરાવાથી ત્યાગ ન થવો – કલમ 128 (Evidence Act) અને કલમ 133 (BSA)

વકીલ અને અસીલ વચ્ચેના ગોપનીય સંદેશાવ્યવહાર અંગેનો અધિકાર માત્ર એટલા માટે સમાપ્ત થતો નથી કે અસીલ પોતે સાક્ષી તરીકે હાજર થયો છે અને તેણે કેટલીક બાબતો જાહેર કરી છે.

જ્યાં સુધી કાયદા મુજબ જરૂરી સંમતિ આપવામાં ન આવે ત્યાં સુધી ગોપનીયતાનું રક્ષણ ચાલુ રહે છે.

BSAની કલમ 133 આ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે.

કાનૂની સલાહકાર સાથેનો ગોપનીય વ્યવહાર – કલમ 129 (Evidence Act) અને કલમ 134 (BSA)

કોઈ વ્યક્તિને તેના કાનૂની સલાહકાર સાથે થયેલા ગોપનીય સંદેશાવ્યવહાર અંગે માહિતી જાહેર કરવા માટે સામાન્ય રીતે મજબૂર કરી શકાય નહીં.

આ જોગવાઈ કાનૂની સલાહકાર અને અસીલ વચ્ચેના વિશ્વાસપૂર્ણ સંબંધનું રક્ષણ કરે છે.

BSAની કલમ 134 આ વિષયને આવરી લે છે.

સાક્ષી ન હોય તેવા વ્યક્તિના માલિકીના દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની ફરજ – કલમ 130 (Evidence Act) અને કલમ 135 (BSA)

કોઈ વ્યક્તિ કેસમાં પક્ષકાર ન હોય અને તેની પાસે મિલકતના માલિકીના દસ્તાવેજો હોય, તો તેને સામાન્ય રીતે આવા દસ્તાવેજો કોર્ટમાં રજૂ કરવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં, સિવાય કે તેણે દસ્તાવેજો રજૂ કરવા માટે સંમતિ આપી હોય અથવા કાયદામાં અપવાદ લાગુ પડતો હોય.

આ જોગવાઈનો હેતુ કેસ સાથે સીધો સંબંધ ન ધરાવતી વ્યક્તિના કાયદેસરના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

BSAની કલમ 135માં આ જોગવાઈ આપવામાં આવી છે.

અન્ય વ્યક્તિ પાસે રહેલા એવા દસ્તાવેજો જે રજૂ કરવાની ના પાડી શકાય – કલમ 131 (Evidence Act) અને કલમ 136 (BSA)

જો કોઈ દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ એવો હોય કે તેની માલિકી અથવા કબજો ધરાવતી બીજી વ્યક્તિ કાયદા મુજબ તેને રજૂ કરવાની ના પાડી શકે, તો સાક્ષીને પણ એવો દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ રજૂ કરવા માટે મજબૂર કરી શકાય નહીં.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ દસ્તાવેજ અંગે કાયદા મુજબ વિશેષ ગોપનીયતાનો અધિકાર ધરાવતી વ્યક્તિ તેને રજૂ કરવાનો ઇનકાર કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર દસ્તાવેજ સાક્ષી પાસે છે એટલા માટે તેને રજૂ કરવા મજબૂર કરી શકાય નહીં.

BSAની કલમ 136માં આ જોગવાઈ છે.

પોતાની વિરુદ્ધ જવાબ જાય તો પણ સાક્ષીએ જવાબ આપવો પડે – કલમ 132 (Evidence Act) અને કલમ 137 (BSA)

કોઈ સાક્ષી એવો જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરી શકતો નથી કે જેના કારણે તે પોતે ગુનામાં સંડોવાયેલો હોવાનું સાબિત થઈ શકે અથવા તેના વિરુદ્ધ ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ થવાની શક્યતા ઊભી થાય.

પરંતુ કાયદો આવા સાક્ષીને રક્ષણ પણ આપે છે. ફરજિયાત આપવામાં આવેલા જવાબના આધારે તેની સામે ફોજદારી કાર્યવાહી ચલાવી શકાતી નથી અથવા તેની ધરપકડ કે કાર્યવાહી કરી શકાતી નથી. જોકે ખોટી સાક્ષી આપવાના ગુના માટે આ રક્ષણ ઉપલબ્ધ નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિને કોર્ટમાં પૂછવામાં આવે કે તેણે કોઈ ગુનામાં આરોપીને મદદ કરી હતી કે નહીં, તો તે માત્ર એટલા માટે જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરી શકતી નથી કે જવાબ તેના વિરુદ્ધ જઈ શકે છે. પરંતુ કાયદા મુજબ આપવામાં આવેલો જવાબ તેને સંબંધિત ફોજદારી કાર્યવાહીથી રક્ષણ આપે છે.

આ જોગવાઈ BSAની કલમ 137માં આપવામાં આવી છે.

સહભાગી ગુનેગાર (Accomplice) – કલમ 133 (Evidence Act) અને કલમ 138 (BSA)

Accomplice એટલે એવો વ્યક્તિ કે જેણે ગુનામાં ભાગ લીધો હોય અથવા ગુનાની ઘટનામાં સહભાગી રહ્યો હોય.

કાયદા મુજબ Accomplice પણ સાક્ષી તરીકે યોગ્ય ગણાય છે અને તેની જુબાનીના આધારે આરોપીને દોષિત ઠરાવી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ત્રણ વ્યક્તિઓએ મળીને ચોરી કરી હોય અને તેમાંથી એક વ્યક્તિ કોર્ટમાં અન્ય બે આરોપીઓ વિરુદ્ધ સાક્ષી આપે, તો તે Accomplice Witness કહેવાય.

પરંતુ અહીં એક મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત યાદ રાખવી જોઈએ. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 114ના Illustration (b) મુજબ, કોર્ટ સામાન્ય રીતે Accompliceની જુબાનીને સ્વતંત્ર પુરાવા દ્વારા સમર્થિત કર્યા વિના તેના આધારે દોષિત ઠરાવતી નથી. આ એક સાવચેતીરૂપ ધારણા છે, કાયદાની ફરજિયાત શરત નથી.

એટલે કે Accompliceની જુબાની કાયદેસર રીતે માન્ય છે, પરંતુ તેની વિશ્વસનીયતા અંગે કોર્ટ વિશેષ સાવચેતી રાખે છે.

BSAની કલમ 138માં Accomplice અંગે જોગવાઈ છે.

સાક્ષીઓની સંખ્યા – કલમ 134 (Evidence Act) અને કલમ 139 (BSA)

કોઈ કેસ સાબિત કરવા માટે ચોક્કસ સંખ્યામાં સાક્ષીઓ હોવા જરૂરી નથી. કાયદા મુજબ કોઈપણ હકીકત સાબિત કરવા માટે એક વિશ્વસનીય સાક્ષીની જુબાની પણ પૂરતી થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ હત્યાના કેસમાં માત્ર એક જ પ્રત્યક્ષદર્શી સાક્ષી હોય અને તેની જુબાની વિશ્વસનીય તથા કુદરતી જણાય, તો કોર્ટ તેના આધારે પણ આરોપીને દોષિત ઠરાવી શકે છે.

આથી, સાક્ષીઓની સંખ્યા કરતાં તેમની જુબાનીની વિશ્વસનીયતા વધારે મહત્ત્વ ધરાવે છે.

BSAની કલમ 139માં આ જોગવાઈ યથાવત્ રાખવામાં આવી છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દાઓ

જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ અને નવા ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમની કલમો વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબ યાદ રાખવો ઉપયોગી રહેશે.

Indian Evidence Act, 1872	Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023	વિષય
118	124	કોણ સાક્ષી બની શકે
119	125	બોલી ન શકતા સાક્ષી
120	126	પતિ અને પત્નીની સાક્ષી
121	127	ન્યાયાધીશ અને મેજિસ્ટ્રેટ
122	128	લગ્નજીવનની વાતચીત
123	129	રાજ્યની ગુપ્ત બાબતો
124	130	સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર
125	131	ગુનાની માહિતી આપનાર
126–127	132	વકીલ અને અસીલ વચ્ચેની ગોપનીયતા
128	133	ગોપનીયતાના અધિકારનો ત્યાગ
129	134	કાનૂની સલાહકાર સાથેનો ગોપનીય વ્યવહાર
130	135	માલિકીના દસ્તાવેજો
131	136	અન્ય વ્યક્તિ રજૂ કરવા ઇનકાર કરી શકે તેવા દસ્તાવેજો
132	137	પોતાની વિરુદ્ધ જવાબ આપવાની બાબત
133	138	સહભાગી ગુનેગાર
134	139	સાક્ષીઓની સંખ્યા

સાક્ષીઓની યોગ્યતા અને તેમની જુબાની સંબંધિત આ જોગવાઈઓ ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો અત્યંત મહત્ત્વનો ભાગ છે. કોર્ટમાં કોણ સાક્ષી બની શકે, કોને ગોપનીયતાનું રક્ષણ મળે છે, Accompliceની જુબાનીનું શું મહત્ત્વ છે અને કેસ સાબિત કરવા કેટલા સાક્ષીઓ જરૂરી છે, તે તમામ બાબતો આ કલમો દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને કલમ 118થી 134 (Evidence Act) અને કલમ 124થી 139 (BSA) વચ્ચેનો સંબંધ યાદ રાખવો જોઈએ. આ વિષયમાંથી સીધા કાયદાકીય પ્રશ્નો તેમજ પરિસ્થિતિ આધારિત MCQ પૂછાઈ શકે છે.

AIBE પરીક્ષા – ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ – કલમ 118 થી 134 – 20 MCQ

સાક્ષીઓની યોગ્યતા અને સાક્ષીઓની તપાસ (Competency and Examination of Witnesses)

નીચે આપેલા 20 MCQ જૂના Evidence Act અને નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) બંનેને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.

પ્રશ્ન 1: ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872ની કલમ 118 મુજબ કોણ સાક્ષી બનવા માટે સક્ષમ છે?

(A) માત્ર પુખ્ત વયની વ્યક્તિ

(B) માત્ર શિક્ષિત વ્યક્તિ

(C) પ્રશ્નો સમજી શકે અને તર્કસંગત જવાબ આપી શકે તેવી કોઈપણ વ્યક્તિ

(D) માત્ર સરકારી અધિકારી

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: કલમ 118 મુજબ દરેક વ્યક્તિ સાક્ષી બની શકે છે, સિવાય કે કોર્ટને લાગે કે વ્યક્તિ નાની ઉંમર, અત્યંત વૃદ્ધાવસ્થા, શારીરિક કે માનસિક બીમારી અથવા અન્ય સમાન કારણસર પ્રશ્નો સમજી શકતી નથી અથવા તર્કસંગત જવાબ આપી શકતી નથી. BSAની કલમ 124માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 2: શું પાંચ વર્ષનું બાળક કોર્ટમાં સાક્ષી આપી શકે છે?

(A) ના, કારણ કે તેની ઉંમર 18 વર્ષથી ઓછી છે.

(B) હા, જો તે પ્રશ્નો સમજી શકે અને યોગ્ય જવાબ આપી શકે.

(C) માત્ર માતા-પિતાની મંજૂરીથી.

(D) માત્ર ફોજદારી કેસમાં.

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: સાક્ષી બનવા માટે કાયદામાં કોઈ લઘુત્તમ ઉંમર નક્કી કરવામાં આવી નથી. બાળકની સમજશક્તિ અને જવાબ આપવાની ક્ષમતા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 3: બોલી ન શકતી વ્યક્તિ કઈ રીતે સાક્ષી આપી શકે છે?

(A) તે સાક્ષી આપી શકતી નથી.

(B) માત્ર લેખિતમાં.

(C) લેખિતમાં અથવા સંકેતો દ્વારા અથવા અન્ય અસરકારક માધ્યમથી.

(D) માત્ર વકીલ મારફતે.

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 119 મુજબ બોલી ન શકતી વ્યક્તિ લેખિતમાં અથવા સંકેતો દ્વારા પોતાની જુબાની આપી શકે છે. આવી જુબાનીને મૌખિક પુરાવો ગણવામાં આવે છે. BSAની કલમ 125માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 4: Evidence Actની કલમ 120 મુજબ સિવિલ કેસમાં પક્ષકારનો પતિ અથવા પત્ની શું બની શકે છે?

(A) માત્ર દસ્તાવેજી સાક્ષી

(B) સાક્ષી

(C) માત્ર નિષ્ણાત સાક્ષી

(D) સાક્ષી બની શકતા નથી.

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: સિવિલ કેસમાં પક્ષકારો તથા તેમના પતિ અથવા પત્ની સાક્ષી તરીકે યોગ્ય છે. ફોજદારી કેસમાં આરોપીના પતિ અથવા પત્ની પણ સાક્ષી બની શકે છે. BSAની કલમ 126માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 5: ન્યાયાધીશ અથવા મેજિસ્ટ્રેટને તેમની ન્યાયિક ફરજ દરમિયાન થયેલી બાબતો અંગે સાક્ષી તરીકે જવાબ આપવા કઈ કલમ હેઠળ મર્યાદા છે?

(A) કલમ 118

(B) કલમ 120

(C) કલમ 121

(D) કલમ 124

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 121 મુજબ ન્યાયાધીશ અથવા મેજિસ્ટ્રેટને તેમની ન્યાયિક ફરજ દરમિયાનના વર્તન અથવા જાણકારી અંગે સામાન્ય રીતે જવાબ આપવા મજબૂર કરી શકાતા નથી. BSAની કલમ 127 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 6: પતિ અને પત્ની વચ્ચે લગ્નજીવન દરમિયાન થયેલી વાતચીતની ગોપનીયતા અંગે કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 118

(B) કલમ 122

(C) કલમ 125

(D) કલમ 133

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 122 મુજબ લગ્નજીવન દરમિયાન પતિ-પત્ની વચ્ચે થયેલી વાતચીત સામાન્ય રીતે ગોપનીય છે. અમુક કાયદાકીય અપવાદો સિવાય તેને જાહેર કરવા મજબૂર કરી શકાતું નથી. BSAની કલમ 128માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 7: રાજ્યની ગુપ્ત બાબતો (State Affairs) સંબંધિત અપ્રકાશિત સત્તાવાર રેકોર્ડ અંગે કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 121

(B) કલમ 122

(C) કલમ 123

(D) કલમ 126

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 123 મુજબ રાજ્યની બાબતો સંબંધિત અપ્રકાશિત સત્તાવાર રેકોર્ડ અંગે યોગ્ય વિભાગીય મંજૂરી વિના પુરાવો આપી શકાતો નથી. BSAની કલમ 129માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 8: સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર (Official Communications) અંગે કઈ કલમ જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 124

(B) કલમ 125

(C) કલમ 126

(D) કલમ 134

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 124 મુજબ જાહેર અધિકારીને સત્તાવાર વિશ્વાસમાં મળેલા સંદેશાવ્યવહાર અંગે જાહેર હિતને નુકસાન થતું હોય તો તેને જાહેર કરવા મજબૂર કરી શકાતો નથી. BSAની કલમ 130માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 9: ગુનાની માહિતી આપનાર વ્યક્તિનું નામ અને સરનામું જાહેર કરવા અંગે કઈ કલમ રક્ષણ આપે છે?

(A) કલમ 123

(B) કલમ 125

(C) કલમ 129

(D) કલમ 132

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 125 મુજબ ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં મેજિસ્ટ્રેટ, પોલીસ અધિકારી અથવા સંબંધિત જાહેર અધિકારીને ગુનાની માહિતી આપનાર વ્યક્તિનું નામ કે સરનામું જાહેર કરવા મજબૂર કરી શકાતો નથી. BSAની કલમ 131માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 10: વકીલ અને અસીલ વચ્ચેના ગોપનીય વ્યવહાર અંગે મુખ્ય જોગવાઈ કઈ છે?

(A) કલમ 120

(B) કલમ 122

(C) કલમ 126

(D) કલમ 134

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 126 મુજબ વકીલ અસીલની ગોપનીય માહિતી, કાનૂની સલાહ અને કાનૂની સેવા દરમિયાન જાણેલી કેટલીક બાબતો અસીલની સંમતિ વિના જાહેર કરી શકતો નથી. BSAની કલમ 132માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 11: વકીલના કારકુન અથવા દુભાષિયાને પણ વકીલ-અસીલની ગોપનીયતાનું રક્ષણ મળે છે?

(A) હા

(B) ના

(C) માત્ર સિવિલ કેસમાં

(D) માત્ર હાઈકોર્ટના આદેશથી

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 127 મુજબ વકીલના કર્મચારી અને દુભાષિયાને પણ વકીલ-અસીલના ગોપનીય વ્યવહાર અંગે રક્ષણ મળે છે. BSAમાં આ વિષય કલમ 132 હેઠળ આવરી લેવાયો છે.

પ્રશ્ન 12: કોઈ વ્યક્તિ માત્ર સાક્ષી તરીકે કોર્ટમાં હાજર થાય છે એટલા કારણે વકીલ-અસીલ વચ્ચેની ગોપનીયતા સમાપ્ત થાય છે?

(A) હા, હંમેશાં.

(B) ના, માત્ર સાક્ષી બનવાથી ગોપનીયતાનો અધિકાર સમાપ્ત થતો નથી.

(C) હા, પરંતુ માત્ર ફોજદારી કેસમાં.

(D) માત્ર મેજિસ્ટ્રેટની મંજૂરીથી.

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 128 મુજબ અસીલ પોતે સાક્ષી બને તો પણ માત્ર તે કારણથી ગોપનીયતાનો અધિકાર સમાપ્ત થતો નથી. BSAની કલમ 133 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 13: વકીલ અને અસીલ વચ્ચેનો સંદેશાવ્યવહાર કઈ પરિસ્થિતિમાં ગોપનીયતાના રક્ષણ હેઠળ આવતો નથી?

(A) અગાઉ થયેલા ગુનાની કબૂલાત

(B) કાનૂની સલાહ મેળવવા માટે થયેલો સામાન્ય સંદેશાવ્યવહાર

(C) ગેરકાયદેસર હેતુને આગળ વધારવા માટે થયેલો સંદેશાવ્યવહાર

(D) કાનૂની દસ્તાવેજ તૈયાર કરવા માટેની ચર્ચા

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 126 મુજબ ગેરકાયદેસર હેતુને આગળ વધારવા માટે કરવામાં આવેલો સંદેશાવ્યવહાર ગોપનીયતાના રક્ષણ હેઠળ આવતો નથી. BSAની કલમ 132માં પણ આ અપવાદ છે.

પ્રશ્ન 14: પોતાના વિરુદ્ધ જવાબ જાય તેવી શક્યતા હોય તો પણ સાક્ષીએ જવાબ આપવો પડે છે, તે કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 126

(B) કલમ 129

(C) કલમ 132

(D) કલમ 134

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 132 મુજબ સાક્ષી માત્ર એટલા માટે જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરી શકતો નથી કે જવાબ તેના વિરુદ્ધ જઈ શકે છે. કાયદા મુજબ ફરજિયાત આપવામાં આવેલા જવાબને આધારે તેને ફોજદારી કાર્યવાહીથી રક્ષણ મળે છે, પરંતુ ખોટી સાક્ષી આપવાના ગુનામાં આ રક્ષણ મળતું નથી. BSAની કલમ 137માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 15: Accomplice એટલે શું?

(A) ગુનાની તપાસ કરનાર પોલીસ અધિકારી

(B) ગુનામાં ભાગ લેનાર અથવા સહભાગી વ્યક્તિ

(C) ગુનાનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિ

(D) કોર્ટનો અધિકારી

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Accomplice એટલે ગુનામાં સહભાગી થયેલી વ્યક્તિ. Evidence Actની કલમ 133 મુજબ Accomplice સાક્ષી બનવા માટે સક્ષમ છે. BSAની કલમ 138માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 16: Accompliceની જુબાનીના આધારે આરોપીને દોષિત ઠરાવી શકાય છે?

(A) ક્યારેય નહીં.

(B) હા, કાયદા મુજબ તેની જુબાની માન્ય છે.

(C) માત્ર બે Accompliceની જુબાની હોય ત્યારે.

(D) માત્ર આરોપીની સંમતિથી.

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 133 મુજબ Accompliceની જુબાનીના આધારે દોષિત ઠરાવી શકાય છે. જોકે કલમ 114ના Illustration (b) મુજબ સ્વતંત્ર સમર્થન વિના Accompliceની જુબાની પર આધાર રાખવા અંગે કોર્ટ સાવચેતી રાખે છે. આ કાનૂની સાવચેતી છે, ફરજિયાત નિયમ નથી.

પ્રશ્ન 17: કોઈ કેસ સાબિત કરવા માટે કાયદા મુજબ કેટલા સાક્ષીઓ હોવા જરૂરી છે?

(A) ઓછામાં ઓછા બે

(B) ઓછામાં ઓછા ત્રણ

(C) ઓછામાં ઓછા પાંચ

(D) સાક્ષીઓની કોઈ નિશ્ચિત સંખ્યા જરૂરી નથી.

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 134 મુજબ કોઈ હકીકત સાબિત કરવા માટે સાક્ષીઓની કોઈ ચોક્કસ સંખ્યા જરૂરી નથી. એક વિશ્વસનીય સાક્ષીની જુબાની પણ પૂરતી થઈ શકે છે. BSAની કલમ 139માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 18: Evidence Actની કલમ 133 સાથે કઈ કલમનો અભ્યાસ ખાસ કરવો જોઈએ?

(A) કલમ 118

(B) કલમ 122

(C) કલમ 114નું Illustration (b)

(D) કલમ 134

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: કલમ 133 Accompliceની જુબાનીની કાયદેસર માન્યતા દર્શાવે છે, જ્યારે કલમ 114ના Illustration (b) મુજબ Accompliceની જુબાનીને સ્વતંત્ર સમર્થન વિના સ્વીકારવા અંગે કોર્ટ સાવચેતી રાખે છે.

પ્રશ્ન 19: Evidence Actની કલમ 118ની અનુરૂપ જોગવાઈ BSAમાં કઈ કલમ હેઠળ છે?

(A) કલમ 119

(B) કલમ 124

(C) કલમ 125

(D) કલમ 126

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 118માં સાક્ષી બનવાની યોગ્યતા અંગે જોગવાઈ છે. તેની અનુરૂપ જોગવાઈ BSAની કલમ 124માં આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 20: Evidence Actની કલમ 134ની અનુરૂપ જોગવાઈ Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023માં કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 135

(B) કલમ 137

(C) કલમ 138

(D) કલમ 139

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 134 મુજબ કોઈ કેસ સાબિત કરવા માટે સાક્ષીઓની ચોક્કસ સંખ્યા જરૂરી નથી. BSAની કલમ 139માં આ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.