AIBE-Labour Law-Industrial Law-100 Important MCQ
AIBE પરીક્ષા માટે શ્રમ કાયદા અને ઔદ્યોગિક કાયદાના 100 સૌથી મહત્વપૂર્ણ MCQ
Labour Law and Industrial Law – 100 Important MCQs
AIBE-Labour Law-Industrial Law-100 Important MCQ : આ પ્રશ્નોમાં શ્રમ કાયદાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો, કામદારોના અધિકારો, નોકરીદાતાની જવાબદારીઓ, વેતન, ઔદ્યોગિક વિવાદો, ટ્રેડ યુનિયન, સામાજિક સુરક્ષા અને નવા Labour Codes સંબંધિત મહત્વના મુદ્દાઓ આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
ખાસ નોંધ: ભારતમાં ચાર Labour Codes દ્વારા અનેક જૂના શ્રમ કાયદાઓને એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે. નીચેના પ્રશ્નોમાં પરંપરાગત કાયદાઓ અને નવા Labour Codes બંનેનો સમાવેશ છે. પરીક્ષા માટે કાયદાની અમલવારીની વર્તમાન સ્થિતિ અને લાગુ પડતી જોગવાઈઓ ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.
AIBE-Labour Law-Industrial Law-100 Important MCQ – Prepared By Rajan Sir
વિભાગ – 1 : શ્રમ કાયદાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અને બંધારણીય જોગવાઈઓ
પ્રશ્ન 1. ભારતીય બંધારણનો કયો અનુચ્છેદ કામદારોને સંગઠન અથવા યુનિયન બનાવવાનો અધિકાર આપે છે?
(A) અનુચ્છેદ 14
(B) અનુચ્છેદ 19(1)(a)
(C) અનુચ્છેદ 19(1)(c)
(D) અનુચ્છેદ 21
સાચો જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 19(1)(c)
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 19(1)(c) નાગરિકોને સંગઠન, સંઘ અથવા યુનિયન બનાવવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે. જોકે આ અધિકાર વાજબી નિયંત્રણોને આધીન છે.
પ્રશ્ન 2. સમાન કામ માટે સમાન વેતનનો સિદ્ધાંત કયા અનુચ્છેદમાં સમાવિષ્ટ છે?
(A) અનુચ્છેદ 39(a)
(B) અનુચ્છેદ 39(d)
(C) અનુચ્છેદ 40
(D) અનુચ્છેદ 44
સાચો જવાબ: (B) અનુચ્છેદ 39(d)
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 39(d) પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેને સમાન કામ માટે સમાન વેતન આપવાનો રાજ્યને નિર્દેશ આપે છે.
પ્રશ્ન 3. કામદારો માટે માનવીય કામની પરિસ્થિતિઓ અને પ્રસૂતિ સહાયની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
(A) અનુચ્છેદ 41
(B) અનુચ્છેદ 42
(C) અનુચ્છેદ 43
(D) અનુચ્છેદ 45
સાચો જવાબ: (B) અનુચ્છેદ 42
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 42 રાજ્યને ન્યાયસંગત અને માનવીય કામની પરિસ્થિતિઓ તથા પ્રસૂતિ સહાયની વ્યવસ્થા કરવા માર્ગદર્શન આપે છે.
પ્રશ્ન 4. કામદારોને જીવનનિર્વાહ માટે યોગ્ય વેતન અને સન્માનપૂર્ણ જીવનધોરણ આપવાનો ઉદ્દેશ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
(A) અનુચ્છેદ 38
(B) અનુચ્છેદ 39
(C) અનુચ્છેદ 43
(D) અનુચ્છેદ 48
સાચો જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 43
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 43 કામદારોને જીવનનિર્વાહ માટે પૂરતું વેતન, યોગ્ય જીવનધોરણ અને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક તકો પૂરી પાડવા રાજ્યને નિર્દેશ આપે છે.
પ્રશ્ન 5. બાળમજૂરીના પ્રતિબંધ અંગે અનુચ્છેદ 24 શું જોગવાઈ કરે છે?
(A) 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કોઈપણ કામમાં રાખી શકાય છે.
(B) 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને જોખમી કારખાનાં, ખાણો અથવા અન્ય જોખમી રોજગારમાં રાખી શકાય નહીં.
(C) માત્ર સરકારી નોકરીમાં બાળમજૂરી પ્રતિબંધિત છે.
(D) માત્ર 10 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કામ પર રાખી શકાય નહીં.
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 24 મુજબ 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકને કારખાનાં, ખાણ અથવા અન્ય જોખમી રોજગારમાં રાખી શકાતું નથી.
પ્રશ્ન 6. શ્રમ કાયદાઓ બનાવવાની સત્તા બંધારણની કઈ યાદી હેઠળ કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંનેને પ્રાપ્ત છે?
(A) સંઘ યાદી
(B) રાજ્ય યાદી
(C) સમવર્તી યાદી
(D) ઉપરોક્તમાંથી કોઈ નહીં
સાચો જવાબ: (C) સમવર્તી યાદી
સમજૂતી: શ્રમ અને ઔદ્યોગિક સંબંધો સંબંધિત અનેક વિષયો સમવર્તી યાદીમાં આવે છે. તેથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કાયદા બનાવી શકે છે.
પ્રશ્ન 7. આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન (ILO) ની સ્થાપના કયા વર્ષમાં થઈ હતી?
(A) 1919
(B) 1925
(C) 1945
(D) 1948
સાચો જવાબ: (A) 1919
સમજૂતી: ILO ની સ્થાપના 1919માં થઈ હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શ્રમિકોના અધિકારો, સામાજિક ન્યાય અને યોગ્ય કામની પરિસ્થિતિઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
પ્રશ્ન 8. આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન (ILO) નું મુખ્ય મથક ક્યાં આવેલું છે?
(A) ન્યૂયોર્ક
(B) લંડન
(C) જિનીવા
(D) પેરિસ
સાચો જવાબ: (C) જિનીવા
સમજૂતી: ILO નું મુખ્ય મથક જિનીવા, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં આવેલું છે.
પ્રશ્ન 9. ILO ની વિશેષતા શું છે?
(A) માત્ર સરકારોનું સંગઠન છે.
(B) માત્ર મજૂર સંગઠનોનું સંગઠન છે.
(C) સરકાર, નોકરીદાતા અને કામદારોનું ત્રિપક્ષીય સંગઠન છે.
(D) માત્ર ન્યાયાધીશોનું સંગઠન છે.
સાચો જવાબ: (C)
સમજૂતી: ILO ત્રિપક્ષીય માળખા પર કાર્ય કરે છે, જેમાં સરકાર, નોકરીદાતા અને કામદારોના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રશ્ન 10. શ્રમ કાયદાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું છે?
(A) માત્ર ઉદ્યોગપતિઓના હિતોનું રક્ષણ
(B) માત્ર સરકારની આવક વધારવી
(C) કામદારોના હિતોનું રક્ષણ અને ઔદ્યોગિક શાંતિ જાળવવી
(D) કામદારોના સંગઠનો બંધ કરાવવાં
સાચો જવાબ: (C)
સમજૂતી: શ્રમ કાયદાઓ કામદારોના અધિકારોનું રક્ષણ, યોગ્ય વેતન, સુરક્ષા, સામાજિક કલ્યાણ અને ઉદ્યોગોમાં શાંતિ જાળવવા માટે બનાવવામાં આવે છે.
વિભાગ – 2 : ચાર નવા Labour Codes – અત્યંત મહત્વપૂર્ણ
પ્રશ્ન 11. ભારતમાં જૂના 29 કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને એકત્રિત કરીને કેટલા નવા Labour Codes બનાવવામાં આવ્યા છે?
(A) 2
(B) 3
(C) 4
(D) 5
સાચો જવાબ: (C) 4
સમજૂતી: ભારત સરકારે 29 કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને ચાર નવા Labour Codesમાં એકત્રિત કર્યા છે.
પ્રશ્ન 12. નીચેમાંથી કયો નવા Labour Codes પૈકીનો એક છે?
(A) Code on Wages, 2019
(B) Industrial Relations Code, 2020
(C) Code on Social Security, 2020
(D) ઉપરોક્ત તમામ
સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ
સમજૂતી: ચાર નવા Codesમાં Code on Wages, Industrial Relations Code, Code on Social Security અને OSHWC Codeનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રશ્ન 13. Code on Wages કયા વર્ષનો કાયદો છે?
(A) 2017
(B) 2019
(C) 2020
(D) 2021
સાચો જવાબ: (B) 2019
સમજૂતી: Code on Wages, 2019નો હેતુ વેતન સંબંધિત વિવિધ કાયદાઓને એક જ કાયદા હેઠળ લાવવાનો છે.
પ્રશ્ન 14. Industrial Relations Code કયા વર્ષમાં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો?
(A) 2018
(B) 2019
(C) 2020
(D) 2022
સાચો જવાબ: (C) 2020
સમજૂતી: Industrial Relations Code, 2020માં ટ્રેડ યુનિયન, ઔદ્યોગિક વિવાદો, હડતાળ, લોકઆઉટ અને છટણી સંબંધિત જોગવાઈઓ છે.
પ્રશ્ન 15. Code on Social Security કયા વર્ષનો છે?
(A) 2018
(B) 2019
(C) 2020
(D) 2021
સાચો જવાબ: (C) 2020
સમજૂતી: આ કાયદો EPF, ESI, ગ્રેચ્યુઇટી, પ્રસૂતિ લાભ અને અન્ય સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓને એક માળખામાં લાવે છે.
પ્રશ્ન 16. Occupational Safety, Health and Working Conditions Code કયા વર્ષનો છે?
(A) 2019
(B) 2020
(C) 2021
(D) 2022
સાચો જવાબ: (B) 2020
સમજૂતી: OSHWC Code, 2020 કામદારોની સલામતી, આરોગ્ય અને કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓ સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવે છે.
પ્રશ્ન 17. ચાર નવા Labour Codes કઈ તારીખથી અમલમાં આવ્યા?
(A) 1 જાન્યુઆરી 2024
(B) 1 એપ્રિલ 2025
(C) 21 નવેમ્બર 2025
(D) 1 જાન્યુઆરી 2026
સાચો જવાબ: (C) 21 નવેમ્બર 2025
સમજૂતી: કેન્દ્ર સરકારે ચારેય Labour Codesને 21 નવેમ્બર 2025થી અમલમાં મૂક્યા છે. Press Information Bureau+1
પ્રશ્ન 18. ચાર નવા Labour Codes દ્વારા કુલ કેટલા જૂના કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે?
(A) 19
(B) 25
(C) 29
(D) 35
સાચો જવાબ: (C) 29
સમજૂતી: અગાઉના 29 કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને ચાર સંહિતાઓમાં એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે.
પ્રશ્ન 19. Gig Workers અને Platform Workers માટે સામાજિક સુરક્ષાની જોગવાઈ મુખ્યત્વે કયા કાયદામાં છે?
(A) Code on Wages
(B) Industrial Relations Code
(C) Code on Social Security
(D) OSHWC Code
સાચો જવાબ: (C) Code on Social Security, 2020
સમજૂતી: આ સંહિતા ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો માટે સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓની જોગવાઈ કરે છે.
પ્રશ્ન 20. નવા Labour Codes હેઠળ નોકરીદાતાએ કર્મચારીને કઈ બાબત આપવાની જોગવાઈ છે?
(A) માત્ર મૌખિક ખાતરી
(B) નિમણૂક પત્ર
(C) માત્ર ઓળખપત્ર
(D) ઉપરોક્તમાંથી કોઈ નહીં
સાચો જવાબ: (B) નિમણૂક પત્ર
સમજૂતી: નવા શ્રમ કાયદા હેઠળ કર્મચારીઓને Appointment Letter આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. Press Information Bureau
વિભાગ – 3 : Code on Wages, 2019 – વેતન સંહિતા
પ્રશ્ન 21. Code on Wages, 2019 હેઠળ મુખ્યત્વે કેટલા જૂના કેન્દ્રીય કાયદાઓને એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે?
(A) 2
(B) 4
(C) 5
(D) 6
સાચો જવાબ: (B) 4
સમજૂતી: Minimum Wages Act, Payment of Wages Act, Payment of Bonus Act અને Equal Remuneration Actને આ સંહિતામાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.
પ્રશ્ન 22. Code on Wages હેઠળ લઘુત્તમ વેતન નક્કી કરવાની જવાબદારી કોની છે?
(A) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટની
(B) યોગ્ય સરકારની
(C) માત્ર ટ્રેડ યુનિયનની
(D) માત્ર નોકરીદાતાની
સાચો જવાબ: (B) યોગ્ય સરકારની
સમજૂતી: કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકાર, જે તે સંસ્થાના ક્ષેત્રાધિકાર પ્રમાણે યોગ્ય સરકાર તરીકે લઘુત્તમ વેતન નક્કી કરે છે.
પ્રશ્ન 23. Floor Wage નક્કી કરવાની સત્તા કોની પાસે છે?
(A) રાજ્ય સરકાર
(B) જિલ્લા કલેક્ટર
(C) કેન્દ્ર સરકાર
(D) ઔદ્યોગિક ટ્રિબ્યુનલ
સાચો જવાબ: (C) કેન્દ્ર સરકાર
સમજૂતી: Code on Wagesની કલમ 9 મુજબ કેન્દ્ર સરકાર Floor Wage નક્કી કરે છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલ લઘુત્તમ વેતન આ Floor Wage કરતાં ઓછું ન હોઈ શકે.
પ્રશ્ન 24. Floor Wage નો મુખ્ય હેતુ શું છે?
(A) તમામ કામદારોને સમાન બોનસ આપવો
(B) લઘુત્તમ વેતન માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે આધારભૂત ધોરણ નક્કી કરવું
(C) નોકરીદાતાને કરમુક્તિ આપવી
(D) કામના કલાકો ઘટાડવા
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: Floor Wage દેશભરમાં લઘુત્તમ વેતન માટે એક આધારભૂત ધોરણ પૂરું પાડે છે.
પ્રશ્ન 25. સમાન અથવા સમાન પ્રકારના કામ માટે સ્ત્રી અને પુરુષ કર્મચારીઓ વચ્ચે વેતનના આધારે ભેદભાવ કરી શકાય છે?
(A) હા, હંમેશાં
(B) માત્ર ખાનગી ક્ષેત્રમાં
(C) ના
(D) માત્ર સરકારી ક્ષેત્રમાં
સાચો જવાબ: (C) ના
સમજૂતી: Code on Wages હેઠળ સમાન અથવા સમાન પ્રકારના કામ માટે લિંગના આધારે વેતનમાં ભેદભાવ પ્રતિબંધિત છે.
પ્રશ્ન 26. Code on Wages હેઠળ Bonus મેળવવા માટે કર્મચારીની પાત્રતા અંગે કયો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે?
(A) દરેક કર્મચારીને કોઈપણ સ્થિતિમાં બોનસ મળે છે.
(B) કાયદા હેઠળ નક્કી કરેલી વેતન મર્યાદા અને અન્ય પાત્રતાની શરતો પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે.
(C) માત્ર મેનેજરને બોનસ મળે છે.
(D) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓને બોનસ મળે છે.
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: બોનસ મેળવવા માટે કાયદા હેઠળ નક્કી કરેલી વેતન મર્યાદા, લઘુત્તમ કામના દિવસો અને અન્ય પાત્રતાની શરતો લાગુ પડે છે.
પ્રશ્ન 27. Code on Wages હેઠળ લઘુત્તમ બોનસનો દર કેટલો છે?
(A) 5%
(B) 8.33%
(C) 10%
(D) 15%
સાચો જવાબ: (B) 8.33%
સમજૂતી: પાત્ર કર્મચારીને નિર્ધારિત શરતોને આધીન લઘુત્તમ 8.33% બોનસ મળવાપાત્ર છે.
પ્રશ્ન 28. Code on Wages હેઠળ મહત્તમ બોનસ કેટલા ટકા છે?
(A) 10%
(B) 15%
(C) 20%
(D) 25%
સાચો જવાબ: (C) 20%
સમજૂતી: કાયદા હેઠળ લઘુત્તમ બોનસ 8.33% અને મહત્તમ બોનસ 20% છે.
પ્રશ્ન 29. Code on Wages હેઠળ ઓવરટાઇમ કામ માટે વેતનનો દર સામાન્ય દર કરતાં ઓછામાં ઓછો કેટલો હોવો જોઈએ?
(A) સામાન્ય દર જેટલો
(B) દોઢ ગણો
(C) બમણો
(D) ત્રણ ગણો
સાચો જવાબ: (C) બમણો
સમજૂતી: નિર્ધારિત સામાન્ય કામના કલાકો કરતાં વધુ કામ કરાવવા બદલ ઓવરટાઇમનું વેતન સામાન્ય દર કરતાં ઓછામાં ઓછું બમણું ચૂકવવાનું છે.
AIBE-Labour Law-Industrial Law-100 Important MCQ – Prepared By Rajan Sir
પ્રશ્ન 30. Code on Wages હેઠળ વેતનમાંથી કપાત ક્યારે કરી શકાય?
(A) નોકરીદાતા ગમે ત્યારે કપાત કરી શકે છે.
(B) કર્મચારીની મંજૂરી વગર કોઈપણ કપાત કરી શકાય છે.
(C) કાયદામાં માન્ય કપાતના આધારે જ કરી શકાય છે.
(D) કોઈપણ કારણસર અડધો પગાર કપાત કરી શકાય છે.
સાચો જવાબ: (C)
સમજૂતી: વેતનમાંથી કપાત કાયદામાં માન્ય કારણો અને નિર્ધારિત મર્યાદાઓ અનુસાર જ કરી શકાય છે.
વિભાગ – 4 : Industrial Relations Code, 2020 અને ઔદ્યોગિક વિવાદો
પ્રશ્ન 31. Industrial Relations Code, 2020 હેઠળ મુખ્યત્વે કયા વિષયો આવરી લેવામાં આવ્યા છે?
(A) ટ્રેડ યુનિયન
(B) ઔદ્યોગિક વિવાદો
(C) Standing Orders
(D) ઉપરોક્ત તમામ
સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ
સમજૂતી: આ સંહિતા ટ્રેડ યુનિયન, ઔદ્યોગિક વિવાદો, Standing Orders, હડતાળ, લોકઆઉટ અને છટણી વગેરેનું નિયમન કરે છે.
પ્રશ્ન 32. ઔદ્યોગિક વિવાદ એટલે શું?
(A) માત્ર બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો અંગત વિવાદ
(B) નોકરીદાતા અને કામદારો વચ્ચે રોજગાર, બેરોજગારી અથવા રોજગારની શરતો અંગેનો વિવાદ
(C) જમીન અંગેનો વિવાદ
(D) મિલકત અંગેનો વિવાદ
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: રોજગાર, રોજગાર ન આપવો, રોજગારની શરતો અથવા કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓ સંબંધિત વિવાદ ઔદ્યોગિક વિવાદ બની શકે છે.
પ્રશ્ન 33. Industrial Relations Code હેઠળ Grievance Redressal Committee કઈ સંસ્થામાં સ્થાપવાની જોગવાઈ છે?
(A) 10 કે તેથી વધુ કામદારો
(B) 20 કે તેથી વધુ કામદારો
(C) 50 કે તેથી વધુ કામદારો
(D) 100 કે તેથી વધુ કામદારો
સાચો જવાબ: (B) 20 કે તેથી વધુ કામદારો
સમજૂતી: 20 કે તેથી વધુ કામદારો ધરાવતા ઔદ્યોગિક સંસ્થાનમાં કામદારોની વ્યક્તિગત ફરિયાદોના નિરાકરણ માટે Grievance Redressal Committeeની જોગવાઈ છે.
પ્રશ્ન 34. Industrial Relations Code હેઠળ Standing Ordersની જોગવાઈ સામાન્ય રીતે કેટલા કે તેથી વધુ કામદારો ધરાવતા ઔદ્યોગિક સંસ્થાનને લાગુ પડે છે?
(A) 50
(B) 100
(C) 300
(D) 500
સાચો જવાબ: (C) 300
સમજૂતી: Industrial Relations Code હેઠળ સામાન્ય રીતે અગાઉના 100ના બદલે 300 કે તેથી વધુ કામદારો ધરાવતા ઔદ્યોગિક સંસ્થાનો માટે Standing Ordersની જોગવાઈ લાગુ પડે છે.
પ્રશ્ન 35. Industrial Relations Code હેઠળ હડતાળ પહેલાં નોટિસ આપવાની જોગવાઈ કઈ છે?
(A) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓ માટે
(B) ઔદ્યોગિક સંસ્થાઓના કામદારો માટે નિર્ધારિત નોટિસની શરતો લાગુ પડે છે.
(C) નોટિસની કોઈ જરૂર નથી.
(D) માત્ર ખાનગી કંપનીઓ માટે નોટિસ જરૂરી છે.
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: નવા કાયદા હેઠળ હડતાળ પર પ્રતિબંધો અને નોટિસની જોગવાઈઓનો વ્યાપ વધારીને ઔદ્યોગિક સંસ્થાઓ માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો છે.
પ્રશ્ન 36. Industrial Relations Code હેઠળ હડતાળની નોટિસ આપ્યા પછી કેટલા દિવસની અંદર હડતાળ શરૂ કરી શકાતી નથી?
(A) 7 દિવસ
(B) 14 દિવસ
(C) 30 દિવસ
(D) 60 દિવસ
સાચો જવાબ: (B) 14 દિવસ
સમજૂતી: હડતાળની નોટિસ આપ્યાના 14 દિવસ પૂરા થાય તે પહેલાં હડતાળ કરી શકાતી નથી.
પ્રશ્ન 37. Industrial Relations Code હેઠળ Negotiating Union તરીકે માન્યતા મેળવવા માટે એકમાત્ર ટ્રેડ યુનિયન પાસે ઓછામાં ઓછા કેટલા ટકા કામદારોનું સમર્થન હોવું જોઈએ?
(A) 25%
(B) 33%
(C) 51%
(D) 75%
સાચો જવાબ: (C) 51%
સમજૂતી: એકથી વધુ યુનિયન હોય ત્યારે 51% કે તેથી વધુ કામદારોનું સમર્થન ધરાવતી યુનિયનને Negotiating Union તરીકે માન્યતા આપવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 38. જ્યારે કોઈ એક ટ્રેડ યુનિયનને 51% સમર્થન પ્રાપ્ત ન હોય ત્યારે શું રચી શકાય છે?
(A) સિવિલ કોર્ટ
(B) Negotiating Council
(C) ફોજદારી અદાલત
(D) ચૂંટણી પંચ
સાચો જવાબ: (B) Negotiating Council
સમજૂતી: એકપણ યુનિયનને 51% સમર્થન ન મળે ત્યારે નિર્ધારિત શરતો મુજબ ઓછામાં ઓછા 20% કામદારોનું સમર્થન ધરાવતી યુનિયનોનો સમાવેશ કરીને Negotiating Council રચી શકાય છે.
પ્રશ્ન 39. Lay-off નો અર્થ શું થાય છે?
(A) કામદારોને કાયમી બરતરફ કરવા
(B) કામદારોને કામ આપવા માટે અસ્થાયી રીતે અસમર્થતા
(C) કામદારોને પ્રમોશન આપવું
(D) કામદારોને નિવૃત્ત કરવું
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: Lay-off એટલે નોકરીદાતા અમુક પરિસ્થિતિઓમાં કામ આપવા અસમર્થ હોય અને કામદારને કામ ન આપી શકે તેવી સ્થિતિ.
પ્રશ્ન 40. Retrenchment નો સામાન્ય અર્થ શું છે?
(A) કર્મચારીને પ્રમોશન આપવું
(B) શિસ્તભંગ બદલ સજા કરવી
(C) કાયદામાં નિર્ધારિત અપવાદો સિવાય નોકરીદાતા દ્વારા કામદારની સેવા સમાપ્ત કરવી
(D) કર્મચારીને રજા આપવી
સાચો જવાબ: (C)
સમજૂતી: Retrenchment એટલે નોકરીદાતા દ્વારા કામદારની સેવા સમાપ્ત કરવી, પરંતુ કાયદામાં દર્શાવેલા કેટલાક અપવાદો તેમાં સામેલ થતા નથી.
પ્રશ્ન 41. Industrial Relations Code હેઠળ Retrenchment પહેલાં સામાન્ય રીતે કામદારે કેટલી નોટિસ મેળવવી જોઈએ?
(A) 7 દિવસ
(B) 15 દિવસ
(C) એક મહિનો અથવા તેના બદલે વેતન
(D) 6 મહિના
સાચો જવાબ: (C)
સમજૂતી: એક વર્ષ સતત સેવા આપેલા પાત્ર કામદારને Retrenchment પહેલાં એક મહિનાની લેખિત નોટિસ અને તેના બદલે વેતન આપવાની જોગવાઈ છે.
પ્રશ્ન 42. સામાન્ય Retrenchment માટે કામદારને વળતર કેટલા દરે ચૂકવવાનું હોય છે?
(A) દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા માટે 7 દિવસનું વેતન
(B) દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા માટે 15 દિવસનું સરેરાશ વેતન
(C) દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા માટે 30 દિવસનું વેતન
(D) દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા માટે 45 દિવસનું વેતન
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: સામાન્ય રીતે દરેક પૂર્ણ વર્ષની સતત સેવા અથવા છ મહિનાથી વધુના વધારાના સમયગાળા માટે 15 દિવસના સરેરાશ વેતનના દરે વળતર ચૂકવવાનું હોય છે.
પ્રશ્ન 43. Industrial Relations Code હેઠળ 300 કે તેથી વધુ કામદારો ધરાવતા નિર્ધારિત ઔદ્યોગિક સંસ્થાનમાં Lay-off અથવા Retrenchment માટે સામાન્ય રીતે શું જરૂરી છે?
(A) કોઈ મંજૂરીની જરૂર નથી.
(B) યોગ્ય સરકારની અગાઉથી મંજૂરી
(C) માત્ર પોલીસની મંજૂરી
(D) માત્ર જિલ્લા પંચાયતની મંજૂરી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: નિર્ધારિત 300 કે તેથી વધુ કામદારો ધરાવતા ઔદ્યોગિક સંસ્થાનો માટે Chapter X હેઠળ યોગ્ય સરકારની અગાઉથી મંજૂરી જરૂરી છે.
પ્રશ્ન 44. Lockout એટલે શું?
(A) કામદારો દ્વારા કામ બંધ કરવું
(B) નોકરીદાતા દ્વારા ઔદ્યોગિક સંસ્થાન બંધ કરવું અથવા કામદારોને કામ આપવાનો ઇનકાર કરવો
(C) કામદારોની હડતાળ
(D) કર્મચારીની રજા
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: Lockout એ નોકરીદાતા દ્વારા ઔદ્યોગિક સંસ્થાન બંધ કરવું, કામ સ્થગિત કરવું અથવા કામદારોને રોજગારમાં રાખવાનો ઇનકાર કરવો છે.
પ્રશ્ન 45. Industrial Relations Code હેઠળ Worker Re-skilling Fundનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું છે?
(A) નોકરીદાતાને નફો આપવો
(B) છટણી પામેલા કામદારોને ફરીથી કૌશલ્ય તાલીમ માટે સહાય કરવી
(C) કામદારોને પેન્શન આપવું
(D) કંપનીને લોન આપવી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: Retrenchment પામેલા કામદારોને ફરીથી રોજગાર મેળવવામાં મદદ કરવા માટે આ ફંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
વિભાગ – 5 : Trade Unions – ટ્રેડ યુનિયન કાયદો
પ્રશ્ન 46. ભારતમાં Trade Unions Act કયા વર્ષમાં પસાર થયો હતો?
(A) 1919
(B) 1926
(C) 1936
(D) 1947
સાચો જવાબ: (B) 1926
સમજૂતી: Trade Unions Act, 1926 ભારતમાં ટ્રેડ યુનિયનોની નોંધણી અને તેમની કાનૂની સ્થિતિ માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. હવે સંબંધિત જોગવાઈઓ Industrial Relations Code, 2020માં સમાવિષ્ટ છે.
પ્રશ્ન 47. Trade Unionની નોંધણી માટે સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછા કેટલા સભ્યોની જરૂર પડે છે?
(A) 2
(B) 5
(C) 7
(D) 10
સાચો જવાબ: (C) 7
સમજૂતી: જૂના Trade Unions Act, 1926 હેઠળ સાત કે તેથી વધુ સભ્યો અરજી કરી શકતા હતા. જોકે ઔદ્યોગિક સંસ્થાના કામદારો માટે કુલ કામદારોના ઓછામાં ઓછા 10% અથવા 100, બેમાંથી જે ઓછું હોય તે સભ્યોની શરત પણ લાગુ પડતી હતી. નવા કાયદા હેઠળ પણ નોંધણીની જોગવાઈઓ છે.
પ્રશ્ન 48. ટ્રેડ યુનિયનની નોંધણી કોણ કરે છે?
(A) જિલ્લા ન્યાયાધીશ
(B) Registrar of Trade Unions
(C) પોલીસ કમિશનર
(D) રાજ્યપાલ
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: ટ્રેડ યુનિયનની નોંધણી માટે નિમાયેલ Registrar of Trade Unions જવાબદાર અધિકારી છે.
પ્રશ્ન 49. નોંધાયેલ ટ્રેડ યુનિયનને કાયદા હેઠળ કઈ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે?
(A) સરકારી વિભાગની
(B) અલગ કાનૂની વ્યક્તિત્વની
(C) ન્યાયાલયની
(D) રાજકીય પક્ષની
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: નોંધાયેલ ટ્રેડ યુનિયનને કાયદા હેઠળ Body Corporate તરીકે અલગ કાનૂની વ્યક્તિત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.
પ્રશ્ન 50. નોંધાયેલ ટ્રેડ યુનિયનની મિલકત કોની ગણાય છે?
(A) સરકારની
(B) પોલીસ વિભાગની
(C) ટ્રેડ યુનિયનની પોતાની
(D) માત્ર પ્રમુખની
સાચો જવાબ: (C)
સમજૂતી: નોંધાયેલ ટ્રેડ યુનિયન પોતાના નામે મિલકત ધરાવી શકે છે, કરાર કરી શકે છે અને કાયદેસરની કાર્યવાહી કરી શકે છે.
પ્રશ્ન 51. Trade Unionને કાયદા હેઠળ કયા પ્રકારની સુરક્ષા મળે છે?
(A) અમુક પરિસ્થિતિઓમાં સિવિલ દાવાઓથી સુરક્ષા
(B) દરેક ગુનામાં સંપૂર્ણ સુરક્ષા
(C) તમામ પ્રકારની ફોજદારી જવાબદારીમાંથી મુક્તિ
(D) કોઈ સુરક્ષા નથી
સાચો જવાબ: (A)
સમજૂતી: ટ્રેડ યુનિયનની કાયદેસરની પ્રવૃત્તિઓના સંદર્ભમાં કેટલાક સિવિલ દાવાઓ સામે કાનૂની સુરક્ષા મળે છે. આ સુરક્ષા અમર્યાદિત નથી.
પ્રશ્ન 52. ટ્રેડ યુનિયનના સભ્યોની સંખ્યા કેટલી હોવી જોઈએ તે અંગે યોગ્ય નિવેદન કયું છે?
(A) સભ્યોની સંખ્યા હંમેશાં 100 જ હોવી જોઈએ.
(B) નોંધણી માટે કાયદામાં નિર્ધારિત લઘુત્તમ સભ્યપદ જરૂરી છે.
(C) માત્ર એક સભ્ય પૂરતો છે.
(D) સભ્યોની કોઈ જરૂર નથી.
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: ટ્રેડ યુનિયનની નોંધણી માટે કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત લઘુત્તમ સભ્યપદ અને અન્ય શરતો પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે.
વિભાગ – 6 : Code on Social Security, 2020 – સામાજિક સુરક્ષા
પ્રશ્ન 53. Employees’ Provident Fund (EPF)નો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું છે?
(A) કામદારોને મફત શિક્ષણ આપવું
(B) કર્મચારીઓ માટે નિવૃત્તિ પછી નાણાકીય સુરક્ષા ઊભી કરવી
(C) કર્મચારીઓને ઘર આપવું
(D) કંપનીને લોન આપવી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: EPF યોજના કર્મચારીઓની નિવૃત્તિ અને ભવિષ્યની આર્થિક સુરક્ષા માટે બચતની વ્યવસ્થા કરે છે.
પ્રશ્ન 54. EPF કાયદા હેઠળ સામાન્ય રીતે કયા કર્મચારી સંખ્યાવાળા સંસ્થાનને આવરી લેવામાં આવે છે?
(A) 5 કે તેથી વધુ
(B) 10 કે તેથી વધુ
(C) 20 કે તેથી વધુ
(D) 50 કે તેથી વધુ
સાચો જવાબ: (C) 20 કે તેથી વધુ
સમજૂતી: Code on Social Security હેઠળ EPF સંબંધિત જોગવાઈઓ સામાન્ય રીતે 20 કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતા નિર્ધારિત સંસ્થાનોને લાગુ પડે છે.
પ્રશ્ન 55. Employees’ State Insurance (ESI) યોજનાનો મુખ્ય હેતુ શું છે?
(A) માત્ર નિવૃત્તિ લાભ
(B) બીમારી, પ્રસૂતિ અને રોજગાર દરમિયાન થયેલી ઈજા માટે સામાજિક સુરક્ષા
(C) માત્ર બોનસ
(D) માત્ર ગ્રેચ્યુઇટી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: ESI હેઠળ પાત્ર કર્મચારીઓને તબીબી સારવાર, બીમારી લાભ, પ્રસૂતિ લાભ અને રોજગાર સંબંધિત ઈજા માટે લાભ મળે છે.
પ્રશ્ન 56. Code on Social Security હેઠળ ESIનો સામાન્ય ફરજિયાત વ્યાપ કેટલા કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતા સંસ્થાનો માટે છે?
(A) 5
(B) 10
(C) 20
(D) 50
સાચો જવાબ: (B) 10
સમજૂતી: સામાન્ય રીતે 10 કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતા સંસ્થાનો ESI હેઠળ આવરી લેવાય છે. જોખમી અથવા જીવલેણ પ્રવૃત્તિઓમાં એક કર્મચારી હોય તો પણ લાગુ પડવાની વિશેષ જોગવાઈ છે.
પ્રશ્ન 57. Gratuity મેળવવા માટે સામાન્ય રીતે સતત કેટલી વર્ષની સેવા જરૂરી છે?
(A) 1 વર્ષ
(B) 3 વર્ષ
(C) 5 વર્ષ
(D) 10 વર્ષ
સાચો જવાબ: (C) 5 વર્ષ
સમજૂતી: સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષની સતત સેવા પછી ગ્રેચ્યુઇટી મળવાપાત્ર છે. મૃત્યુ, અપંગતા અને નિર્ધારિત Fixed Term Employmentના કિસ્સામાં પાંચ વર્ષની શરત લાગુ પડતી નથી.
પ્રશ્ન 58. કર્મચારીના મૃત્યુના કિસ્સામાં Gratuity મેળવવા માટે પાંચ વર્ષની સેવા જરૂરી છે?
(A) હા
(B) ના
(C) માત્ર ખાનગી ક્ષેત્રમાં જરૂરી છે.
(D) માત્ર સરકારી ક્ષેત્રમાં જરૂરી છે.
સાચો જવાબ: (B) ના
સમજૂતી: કર્મચારીના મૃત્યુ અથવા અપંગતાના કિસ્સામાં પાંચ વર્ષની સતત સેવાની શરત લાગુ પડતી નથી.
પ્રશ્ન 59. Gratuityની ગણતરી સામાન્ય રીતે કયા ધોરણે કરવામાં આવે છે?
(A) દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા માટે 7 દિવસનું વેતન
(B) દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા માટે 15 દિવસનું વેતન
(C) દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા માટે 30 દિવસનું વેતન
(D) દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા માટે 60 દિવસનું વેતન
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: સામાન્ય રીતે દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા અથવા છ મહિનાથી વધુના વધારાના સમયગાળા માટે 15 દિવસના વેતનના આધારે ગ્રેચ્યુઇટી ગણવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 60. Maternity Benefit મેળવવા માટે સામાન્ય રીતે પ્રસૂતિ પહેલાંના 12 મહિનામાં કેટલી દિવસ કામ કરેલું હોવું જોઈએ?
(A) 60 દિવસ
(B) 80 દિવસ
(C) 100 દિવસ
(D) 120 દિવસ
સાચો જવાબ: (B) 80 દિવસ
સમજૂતી: Maternity Benefitની પાત્રતા માટે સામાન્ય રીતે અપેક્ષિત પ્રસૂતિની તારીખ પહેલાંના 12 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 80 દિવસ કામ કરેલું હોવું જોઈએ.
પ્રશ્ન 61. પ્રથમ બે જીવિત સંતાનો માટે પ્રસૂતિ રજાનો મહત્તમ સમયગાળો કેટલો છે?
(A) 12 અઠવાડિયા
(B) 18 અઠવાડિયા
(C) 26 અઠવાડિયા
(D) 30 અઠવાડિયા
સાચો જવાબ: (C) 26 અઠવાડિયા
સમજૂતી: પાત્ર મહિલા કર્મચારીને પ્રથમ બે જીવિત સંતાનો માટે 26 અઠવાડિયાની પ્રસૂતિ રજા મળવાપાત્ર છે.
પ્રશ્ન 62. બે કરતાં વધુ જીવિત સંતાન ધરાવતી મહિલા કર્મચારીને પ્રસૂતિ લાભ હેઠળ કેટલી રજા મળે છે?
(A) 6 અઠવાડિયા
(B) 12 અઠવાડિયા
(C) 18 અઠવાડિયા
(D) 26 અઠવાડિયા
સાચો જવાબ: (B) 12 અઠવાડિયા
સમજૂતી: બે કરતાં વધુ જીવિત સંતાન હોય ત્યારે પ્રસૂતિ લાભની રજા 12 અઠવાડિયાની છે.
પ્રશ્ન 63. દત્તક માતા માટે પ્રસૂતિ લાભની જોગવાઈમાં સામાન્ય રીતે કેટલી રજા આપવામાં આવે છે?
(A) 6 અઠવાડિયા
(B) 12 અઠવાડિયા
(C) 20 અઠવાડિયા
(D) 26 અઠવાડિયા
સાચો જવાબ: (B) 12 અઠવાડિયા
સમજૂતી: ત્રણ મહિનાથી ઓછી ઉંમરના બાળકને કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત રીતે દત્તક લેનારી મહિલા અથવા કમિશનિંગ માતાને 12 અઠવાડિયાનો પ્રસૂતિ લાભ મળે છે.
પ્રશ્ન 64. Maternity Benefit કાયદા હેઠળ Crècheની સુવિધા કયા કર્મચારી સંખ્યાથી શરૂ થાય છે?
(A) 10
(B) 20
(C) 50
(D) 100
સાચો જવાબ: (C) 50
સમજૂતી: 50 કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતા સંસ્થાનમાં Crècheની સુવિધા પૂરી પાડવાની જોગવાઈ છે.
પ્રશ્ન 65. Employees’ Compensationનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું છે?
(A) કર્મચારીને પ્રમોશન આપવું
(B) રોજગાર દરમિયાન થયેલી ઈજા અથવા મૃત્યુ માટે વળતર આપવું
(C) કર્મચારીને બોનસ આપવું
(D) કર્મચારીને નિવૃત્તિ આપવી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: રોજગાર દરમિયાન અને રોજગારના કારણે થયેલી ઈજા, અપંગતા અથવા મૃત્યુના કિસ્સામાં કાયદા મુજબ વળતર આપવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 66. કર્મચારીનું મૃત્યુ રોજગાર સંબંધિત અકસ્માતના કારણે થાય તો વળતર કોને મળે છે?
(A) નોકરીદાતાને
(B) સરકારને
(C) કર્મચારીના આશ્રિતોને
(D) પોલીસને
સાચો જવાબ: (C)
સમજૂતી: કર્મચારીના રોજગાર સંબંધિત અકસ્માતમાં મૃત્યુ થાય ત્યારે કાયદા મુજબ તેના આશ્રિતોને વળતર મળવાપાત્ર છે.
પ્રશ્ન 67. Gig Worker એટલે કોણ?
(A) માત્ર સરકારી કર્મચારી
(B) પરંપરાગત નોકરીદાતા-કર્મચારી સંબંધની બહાર કામ કરીને આવક મેળવનાર વ્યક્તિ
(C) માત્ર કાયમી કર્મચારી
(D) માત્ર નિવૃત્ત કર્મચારી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: Gig Worker સામાન્ય રીતે પરંપરાગત કાયમી રોજગાર સંબંધની બહાર કામ કરીને આવક મેળવે છે.
પ્રશ્ન 68. Platform Workerનું ઉદાહરણ કયું છે?
(A) માત્ર સરકારી શિક્ષક
(B) માત્ર ન્યાયાધીશ
(C) એપ આધારિત ડિલિવરી અથવા કેબ સેવા આપનાર વ્યક્તિ
(D) માત્ર બેંક મેનેજર
સાચો જવાબ: (C)
સમજૂતી: એપ આધારિત કેબ ડ્રાઇવર અને ફૂડ ડિલિવરી કર્મચારી Platform Workerના ઉદાહરણો છે.
પ્રશ્ન 69. Unorganised Worker માટે સામાજિક સુરક્ષાની જોગવાઈ કયા કાયદામાં છે?
(A) Code on Wages
(B) Code on Social Security
(C) Industrial Relations Code
(D) Contract Act
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: Code on Social Security, 2020 અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો માટે સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓની જોગવાઈ કરે છે.
પ્રશ્ન 70. Gratuity મેળવવાનો અધિકાર કયા પ્રકારનો લાભ છે?
(A) માત્ર સ્વૈચ્છિક લાભ
(B) કાયદેસર સામાજિક સુરક્ષા લાભ
(C) માત્ર કંપનીની ઇચ્છા પર આધારિત લાભ
(D) માત્ર રાજકીય લાભ
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: ગ્રેચ્યુઇટી કર્મચારીનો કાયદેસર લાભ છે. પાત્રતા પૂર્ણ થાય ત્યારે નોકરીદાતા તેને ચૂકવવા બંધાયેલો છે.
વિભાગ – 7 : Occupational Safety, Health and Working Conditions Code, 2020
પ્રશ્ન 71. OSHWC Codeનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું છે?
(A) માત્ર પગાર વધારવો
(B) કામદારોની સલામતી, આરોગ્ય અને કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓનું રક્ષણ
(C) માત્ર બોનસ આપવો
(D) માત્ર યુનિયનની નોંધણી કરવી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: આ સંહિતા કામદારોને સલામત અને સ્વસ્થ કામનું વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
પ્રશ્ન 72. નવા OSHWC Code હેઠળ મહિલાઓને રાત્રિ પાળીમાં કામ કરવાની મંજૂરી છે?
(A) ના, કોઈપણ સ્થિતિમાં નહીં
(B) હા, તેમની સંમતિ અને સલામતીની શરતોને આધીન
(C) માત્ર સરકારી નોકરીમાં
(D) માત્ર હોસ્પિટલમાં
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: મહિલાઓને તમામ પ્રકારના કામ અને સંસ્થાઓમાં કામ કરવાની તથા રાત્રિ પાળીમાં કામ કરવાની છૂટ છે, પરંતુ તેમની સંમતિ અને જરૂરી સલામતીની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
પ્રશ્ન 73. નવા Labour Codes હેઠળ કામદારો માટે વાર્ષિક Health Check-upની જોગવાઈ શા માટે છે?
(A) કામદારોને સજા આપવા
(B) કામદારોના આરોગ્યનું રક્ષણ કરવા
(C) પગાર ઘટાડવા
(D) કામદારોને નોકરીમાંથી દૂર કરવા
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: કામદારોના આરોગ્યનું રક્ષણ અને વ્યવસાય સંબંધિત બીમારીઓનું વહેલું નિદાન કરવા માટે આ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
પ્રશ્ન 74. Inter-State Migrant Worker એટલે કોણ?
(A) માત્ર એક જ રાજ્યમાં કામ કરનાર
(B) એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં જઈ રોજગાર મેળવનાર કામદાર
(C) માત્ર સરકારી કર્મચારી
(D) માત્ર વિદેશી નાગરિક
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં સ્થળાંતર કરીને રોજગાર મેળવનાર કામદારને આંતરરાજ્ય સ્થળાંતરિત કામદાર કહેવામાં આવે છે. નવા કાયદામાં સ્વયં સ્થળાંતર કરનારા પાત્ર કામદારોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
પ્રશ્ન 75. નવા Labour Codes હેઠળ Inter-State Migrant Workersને કયો વિશેષ લાભ આપવામાં આવ્યો છે?
(A) વાર્ષિક એકમુષ્ટ મુસાફરી ભથ્થું
(B) મફત કાર
(C) મફત જમીન
(D) સરકારી નોકરીની ખાતરી
સાચો જવાબ: (A)
સમજૂતી: પાત્ર આંતરરાજ્ય સ્થળાંતરિત કામદારોને વાર્ષિક એકમુષ્ટ મુસાફરી ભથ્થાની જોગવાઈ છે.
વિભાગ – 8 : અન્ય મહત્વપૂર્ણ શ્રમ કાયદા અને કેસ લૉ
પ્રશ્ન 76. Factories Act, 1948નો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું હતો?
(A) મિલકતનું રક્ષણ
(B) કારખાનામાં કામદારોના આરોગ્ય, સલામતી અને કલ્યાણનું રક્ષણ
(C) જમીન સંપાદન
(D) કંપનીની નોંધણી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: Factories Act, 1948 કારખાનામાં કામદારોના આરોગ્ય, સલામતી અને કલ્યાણ માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેની જોગવાઈઓ હવે મુખ્યત્વે OSHWC Codeમાં સમાવિષ્ટ છે.
પ્રશ્ન 77. Factories Act, 1948 હેઠળ સામાન્ય રીતે ફેક્ટરીની વ્યાખ્યામાં વીજળીની મદદથી ઉત્પાદન થતું હોય તો ઓછામાં ઓછા કેટલા કામદારો જરૂરી હતા?
(A) 5
(B) 10
(C) 15
(D) 20
સાચો જવાબ: (B) 10
સમજૂતી: જૂના Factories Act હેઠળ વીજળીની મદદથી ઉત્પાદન થતું હોય તો 10 અથવા તેથી વધુ કામદારો હોવા જરૂરી હતા. નવા OSHWC Codeમાં સામાન્ય રીતે 20 અને વીજળી વિના 40 કામદારોની મર્યાદા છે.
પ્રશ્ન 78. Factories Act હેઠળ પુખ્ત કામદાર માટે સામાન્ય સાપ્તાહિક કામના કલાકોની મહત્તમ મર્યાદા કેટલી હતી?
(A) 40 કલાક
(B) 44 કલાક
(C) 48 કલાક
(D) 60 કલાક
સાચો જવાબ: (C) 48 કલાક
સમજૂતી: Factories Act, 1948ની કલમ 51 મુજબ પુખ્ત કામદારને અઠવાડિયામાં 48 કલાકથી વધુ કામ કરાવી શકાતું નહોતું.
પ્રશ્ન 79. Factories Act હેઠળ પુખ્ત કામદાર માટે દૈનિક કામના કલાકોની સામાન્ય મર્યાદા કેટલી હતી?
(A) 6 કલાક
(B) 8 કલાક
(C) 9 કલાક
(D) 12 કલાક
સાચો જવાબ: (C) 9 કલાક
સમજૂતી: જૂના Factories Actની કલમ 54 મુજબ સામાન્ય રીતે પુખ્ત કામદારને દિવસમાં 9 કલાકથી વધુ કામ કરાવી શકાતું નહોતું.
પ્રશ્ન 80. Factories Act હેઠળ કામદારોને અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછો કેટલો આરામનો દિવસ મળવો જોઈએ?
(A) અડધો દિવસ
(B) એક દિવસ
(C) બે દિવસ
(D) ત્રણ દિવસ
સાચો જવાબ: (B) એક દિવસ
સમજૂતી: જૂના Factories Actની કલમ 52 મુજબ કામદારને સામાન્ય રીતે અઠવાડિયામાં એક દિવસની સાપ્તાહિક રજા આપવાની જોગવાઈ હતી.
પ્રશ્ન 81. Employees’ Compensation Act કયા વર્ષનો છે?
(A) 1919
(B) 1923
(C) 1936
(D) 1948
સાચો જવાબ: (B) 1923
સમજૂતી: Employees’ Compensation Act, 1923 અગાઉ Workmen’s Compensation Act તરીકે ઓળખાતો હતો. તેની જોગવાઈઓ હવે Code on Social Securityમાં સમાવિષ્ટ છે.
પ્રશ્ન 82. Payment of Bonus Act કયા વર્ષમાં પસાર થયો હતો?
(A) 1948
(B) 1956
(C) 1965
(D) 1972
સાચો જવાબ: (C) 1965
સમજૂતી: Payment of Bonus Act, 1965 કર્મચારીઓને બોનસ ચૂકવવા સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવતો કાયદો હતો. હવે તેની જોગવાઈઓ Code on Wagesમાં સમાવિષ્ટ છે.
પ્રશ્ન 83. Payment of Gratuity Act કયા વર્ષનો છે?
(A) 1961
(B) 1965
(C) 1972
(D) 1986
સાચો જવાબ: (C) 1972
સમજૂતી: Payment of Gratuity Act, 1972 કર્મચારીઓને ગ્રેચ્યુઇટીના લાભ માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. હવે તેની જોગવાઈઓ Code on Social Securityમાં સમાવિષ્ટ છે.
પ્રશ્ન 84. Maternity Benefit Act કયા વર્ષમાં પસાર થયો હતો?
(A) 1948
(B) 1956
(C) 1961
(D) 1972
સાચો જવાબ: (C) 1961
સમજૂતી: Maternity Benefit Act, 1961 મહિલા કર્મચારીઓને પ્રસૂતિ સંબંધિત લાભો અને રજાનું રક્ષણ આપે છે. હવે તેની જોગવાઈઓ Code on Social Securityમાં સમાવિષ્ટ છે.
પ્રશ્ન 85. Equal Remuneration Act, 1976નો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું હતો?
(A) સમાન કામ માટે સમાન વેતન
(B) તમામ કર્મચારીઓને સમાન પેન્શન
(C) માત્ર મહિલા કર્મચારીઓને બોનસ
(D) કામના કલાકોમાં ઘટાડો
સાચો જવાબ: (A)
સમજૂતી: આ કાયદાનો ઉદ્દેશ પુરુષ અને મહિલા કર્મચારીઓ વચ્ચે સમાન અથવા સમાન પ્રકારના કામ માટે વેતનમાં ભેદભાવ અટકાવવાનો હતો. તેની જોગવાઈઓ હવે Code on Wagesમાં સમાવિષ્ટ છે.
પ્રશ્ન 86. Vishaka v. State of Rajasthan કેસ કયા વર્ષનો છે?
(A) 1992
(B) 1995
(C) 1997
(D) 2005
સાચો જવાબ: (C) 1997
સમજૂતી: આ ઐતિહાસિક ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી રોકવા માટે Vishaka Guidelines આપી હતી.
પ્રશ્ન 87. કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી અટકાવવા માટે કયો કાયદો બનાવવામાં આવ્યો?
(A) Factories Act, 1948
(B) POSH Act, 2013
(C) Trade Unions Act, 1926
(D) Payment of Wages Act, 1936
સાચો જવાબ: (B) POSH Act, 2013
સમજૂતી: Sexual Harassment of Women at Workplace (Prevention, Prohibition and Redressal) Act, 2013 મહિલાઓને કાર્યસ્થળે જાતીય સતામણીથી રક્ષણ આપે છે.
પ્રશ્ન 88. POSH Act હેઠળ Internal Committee રચવાની જોગવાઈ સામાન્ય રીતે કેટલા કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતા કાર્યસ્થળે છે?
(A) 5
(B) 10
(C) 20
(D) 50
સાચો જવાબ: (B) 10
સમજૂતી: 10 કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતા કાર્યસ્થળે Internal Committee રચવી જરૂરી છે.
પ્રશ્ન 89. POSH Act હેઠળ જિલ્લા સ્તરે ફરિયાદોની સુનાવણી માટે કઈ સમિતિની જોગવાઈ છે?
(A) Internal Committee
(B) Local Committee
(C) Finance Committee
(D) Labour Board
સાચો જવાબ: (B) Local Committee
સમજૂતી: 10થી ઓછા કર્મચારીઓ ધરાવતા કાર્યસ્થળ અથવા નોકરીદાતા સામેની ફરિયાદ માટે જિલ્લા સ્તરે Local Committeeની જોગવાઈ છે.
પ્રશ્ન 90. બાળમજૂરીના નિયમન અને પ્રતિબંધ માટે કયો કાયદો મહત્વપૂર્ણ છે?
(A) Child and Adolescent Labour (Prohibition and Regulation) Act, 1986
(B) Companies Act, 2013
(C) Transfer of Property Act, 1882
(D) Indian Contract Act, 1872
સાચો જવાબ: (A)
સમજૂતી: આ કાયદો બાળકો અને કિશોરોના રોજગાર પર પ્રતિબંધ અને નિયમન સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવે છે.
વિભાગ – 9 : ઔદ્યોગિક કાયદાના મહત્વપૂર્ણ કેસ અને સિદ્ધાંતો
પ્રશ્ન 91. Bangalore Water Supply v. A. Rajappa કેસ કયા વર્ષમાં આપવામાં આવ્યો હતો?
(A) 1960
(B) 1978
(C) 1982
(D) 1990
સાચો જવાબ: (B) 1978
સમજૂતી: આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે Industrial Disputes Act હેઠળ Industryની વ્યાખ્યા અંગે વ્યાપક અભિગમ અપનાવ્યો હતો.
પ્રશ્ન 92. Bangalore Water Supply કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કયો મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત આપ્યો?
(A) કોઈપણ સંસ્થા Industry બની શકતી નથી.
(B) Industryની વ્યાખ્યાનો વ્યાપક અર્થ સમજાવ્યો.
(C) માત્ર સરકારી સંસ્થાઓ Industry છે.
(D) માત્ર નફો કરતી સંસ્થાઓ Industry છે.
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે Triple Testના આધારે Industryની વ્યાખ્યા સમજાવી હતી, જેમાં વ્યવસ્થિત પ્રવૃત્તિ, નોકરીદાતા-કર્મચારી સહકાર અને માલ કે સેવાના ઉત્પાદન અથવા વિતરણ જેવા તત્ત્વોનો સમાવેશ થાય છે. હાલ Industrial Relations Codeની વ્યાખ્યા પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
પ્રશ્ન 93. D.K. Yadav v. J.M.A. Industries કેસ કયા મૂળભૂત અધિકાર સાથે સંબંધિત છે?
(A) અનુચ્છેદ 14
(B) અનુચ્છેદ 19
(C) અનુચ્છેદ 21
(D) અનુચ્છેદ 32
સાચો જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 21
સમજૂતી: આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કર્મચારીની સેવા સમાપ્ત કરતી વખતે ન્યાયસંગત પ્રક્રિયા અને કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું મહત્વ દર્શાવ્યું હતું.
પ્રશ્ન 94. Workmen of Firestone Tyre & Rubber Co. v. Management કેસ કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?
(A) છટણી
(B) ઔદ્યોગિક શિસ્ત અને ઘરેલું તપાસ
(C) ગ્રેચ્યુઇટી
(D) પ્રસૂતિ લાભ
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: આ ચુકાદામાં ઘરેલું તપાસ અને ઔદ્યોગિક ટ્રિબ્યુનલની શિસ્તભંગના કેસોમાં હસ્તક્ષેપ કરવાની સત્તા અંગે મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા.
પ્રશ્ન 95. કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંત Audi Alteram Partem નો અર્થ શું થાય છે?
(A) કોઈને સાંભળ્યા વગર સજા કરવી
(B) બીજા પક્ષને પણ સાંભળવો
(C) માત્ર નોકરીદાતાને સાંભળવો
(D) માત્ર સરકારને સાંભળવી
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: Audi Alteram Partemનો અર્થ છે કે કોઈ વ્યક્તિ સામે નિર્ણય લેતા પહેલાં તેને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની યોગ્ય તક આપવી જોઈએ.
પ્રશ્ન 96. Industrial Disputes Act, 1947 હેઠળ Works Committeeની જોગવાઈ કઈ કલમમાં હતી?
(A) કલમ 3
(B) કલમ 7
(C) કલમ 10
(D) કલમ 25F
સાચો જવાબ: (A) કલમ 3
સમજૂતી: જૂના Industrial Disputes Actની કલમ 3 હેઠળ નિર્ધારિત સંજોગોમાં Works Committeeની રચનાની જોગવાઈ હતી. નવા Industrial Relations Codeમાં પણ Works Committeeનો ખ્યાલ જાળવવામાં આવ્યો છે.
પ્રશ્ન 97. Industrial Disputes Act, 1947 હેઠળ Conciliation Officerની નિમણૂક કઈ કલમ હેઠળ થતી હતી?
(A) કલમ 3
(B) કલમ 4
(C) કલમ 7
(D) કલમ 10
સાચો જવાબ: (B) કલમ 4
સમજૂતી: કલમ 4 હેઠળ Conciliation Officerની નિમણૂક થતી હતી, જે ઔદ્યોગિક વિવાદોનું સમાધાન કરાવવાનો પ્રયાસ કરતો હતો.
પ્રશ્ન 98. Industrial Disputes Act, 1947 હેઠળ ઔદ્યોગિક વિવાદને Labour Court અથવા Industrial Tribunalમાં મોકલવાની જોગવાઈ કઈ કલમ હેઠળ હતી?
(A) કલમ 2
(B) કલમ 7
(C) કલમ 10
(D) કલમ 25
સાચો જવાબ: (C) કલમ 10
સમજૂતી: જૂના કાયદાની કલમ 10 હેઠળ યોગ્ય સરકાર ઔદ્યોગિક વિવાદને Labour Court, Tribunal અથવા National Tribunal સમક્ષ મોકલી શકતી હતી.
પ્રશ્ન 99. Industrial Disputes Act, 1947ની કલમ 25F મુખ્યત્વે કયા વિષય સાથે સંબંધિત હતી?
(A) ટ્રેડ યુનિયનની નોંધણી
(B) કામદારની Retrenchment પહેલાંની આવશ્યક શરતો
(C) બોનસ
(D) પ્રસૂતિ લાભ
સાચો જવાબ: (B)
સમજૂતી: કલમ 25F હેઠળ એક વર્ષ સતત સેવા આપેલા કામદારની Retrenchment કરતાં પહેલાં નોટિસ અથવા તેના બદલે વેતન, વળતર અને સરકારને નિર્ધારિત નોટિસ આપવાની શરતો હતી.
પ્રશ્ન 100. Industrial Disputes Act, 1947ની કલમ 25G કયા સિદ્ધાંત સાથે સંબંધિત હતી?
(A) Last Come, First Go
(B) Equal Pay
(C) Minimum Wages
(D) Bonus Payment
સાચો જવાબ: (A) Last Come, First Go
સમજૂતી: કલમ 25G મુજબ સામાન્ય રીતે એક જ કેટેગરીના કામદારોમાં છેલ્લે નોકરીએ રાખવામાં આવેલ કામદારને પહેલાં છૂટો કરવાનો સિદ્ધાંત લાગુ પડતો હતો, જોકે યોગ્ય કારણોસર અપવાદ શક્ય છે.
AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દાઓ
AIBE-Labour Law-Industrial Law-100 Important MCQ – Prepared By Rajan Sir
| વિષય | મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ |
|---|---|
| સમાન વેતન | અનુચ્છેદ 39(d) |
| પ્રસૂતિ સહાય | અનુચ્છેદ 42 |
| બાળમજૂરી પ્રતિબંધ | અનુચ્છેદ 24 |
| Trade Union | 1926નો જૂનો કાયદો |
| Payment of Bonus | 1965નો જૂનો કાયદો |
| Payment of Gratuity | 1972નો જૂનો કાયદો |
| Maternity Benefit | 1961નો જૂનો કાયદો |
| Factories Act | 1948નો જૂનો કાયદો |
| Industrial Disputes Act | 1947નો જૂનો કાયદો |
| Retrenchment | જૂની કલમ 25F |
| Last Come, First Go | જૂની કલમ 25G |
| Works Committee | જૂની કલમ 3 |
| Conciliation Officer | જૂની કલમ 4 |
| Reference of Dispute | જૂની કલમ 10 |
| Gratuity | સામાન્ય રીતે 5 વર્ષની સેવા |
| Maternity Benefit | 26 અઠવાડિયા |
| Minimum Bonus | 8.33% |
| Maximum Bonus | 20% |
| EPF | સામાન્ય રીતે 20 કર્મચારીઓ |
| ESI | સામાન્ય રીતે 10 કર્મચારીઓ |
| Standing Orders | સામાન્ય રીતે 300 કર્મચારીઓ |
AIBE માટે ખાસ ધ્યાન આપશો
અભ્યાસક્રમમાં Labour & Industrial Law માત્ર ચાર માર્કસ નું પૂછાય છે, આથી આ વિષયમાં દરેક નાની જોગવાઈ યાદ રાખવા કરતાં મહત્વપૂર્ણ કલમો, બંધારણીય અનુચ્છેદો, વ્યાખ્યાઓ અને ચુકાદાઓ પર ધ્યાન આપવું વધુ ઉપયોગી રહેશે.
નવા ચાર Labour Codes 21 નવેમ્બર 2025થી અમલમાં આવ્યા છે. તેથી જૂના કાયદાઓની કલમો અને નવા Codesની જોગવાઈઓ વચ્ચેનો તફાવત ખાસ યાદ રાખવો. ઉપરના પ્રશ્નોમાં જૂની કલમોનો ઉલ્લેખ જ્યાં કરવામાં આવ્યો છે ત્યાં તેને જૂના કાયદાના સંદર્ભમાં જ સમજવો.
