જો કોઈ વકીલ ધમકી દ્વારા જજ ને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરે તો શું થાય ?
અદાલતમાં વકીલનું વર્તન માત્ર પોતાના અસીલના હિત સુધી મર્યાદિત નથી. વકીલ અદાલતનો અધિકારી પણ છે અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાની ગૌરવપૂર્ણ કામગીરી જળવાઈ રહે તે તેની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. જો કોઈ વકીલ ધમકી દ્વારા જજ ને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરે તો શું થાય ? જો કોઈ વકીલ ન્યાયાધીશ પર દબાણ લાવવા, ધમકી આપવા અથવા ન્યાયિક કાર્યવાહી પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરે, તો તે માત્ર અદાલતી શિસ્તનો ભંગ નથી રહેતો પરંતુ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે કન્ટેમ્પ્ટ ઓફ કોર્ટનો ગંભીર મામલો બની શકે છે.
બોમ્બે હાઈકોર્ટની નાગપુર બેન્ચે 5 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ આપેલા મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં બે વકીલોને ક્રિમિનલ કન્ટેમ્પ્ટ માટે દોષિત ઠેરવ્યા છે. કોર્ટે બંને વકીલોને ₹2,000નો દંડ તથા ₹50,000-₹50,000 ખર્ચ ભરવાનો આદેશ આપ્યો છે અને તેમની સામે યોગ્ય શિસ્તભંગની કાર્યવાહી માટે મામલો બાર કાઉન્સિલ ઓફ મહારાષ્ટ્ર એન્ડ ગોવાના ડિસિપ્લિનરી કમિટીને મોકલ્યો છે.
ચુકાદો કયા કેસમાં આવ્યો?
આ મામલો Criminal Contempt Petition Reference No. 1 of 2022 સાથે સંબંધિત હતો. અરજદાર સાજિદુઝ્ઝમાન મોહમ્મદ હનીફ શાહિદ, સિવિલ જજ જુનિયર ડિવિઝન તથા JMFC, અર્ણી, જિલ્લા યવતમાળ તરીકે ફરજ બજાવતા હતા. સામેવાળા બંને વ્યક્તિઓ વકીલ હતા અને પિતા-પુત્ર હોવાનું રેકોર્ડ પરથી જણાય છે. આ વિવાદ Regular Criminal Case No. 213/2019ની કાર્યવાહી દરમિયાન ઊભો થયો હતો. આરોપી ગેરહાજર રહેતાં કોર્ટ દ્વારા પહેલા બેલેબલ વોરંટ અને ત્યારબાદ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને નોન-બેલેબલ વોરંટ જારી કરવામાં આવ્યો હતો. આ દરમિયાન આરોપી તરફથી હાજર રહેલા વકીલે વોરંટ રદ કરવાની માંગ કરી હતી.
અદાલતમાં શું થયું?
ચુકાદા અનુસાર, આરોપીની હાજરી વગર વોરંટ રદ કરવાની માંગણી અને કાર્યવાહી આગળ વધારવા અંગે મતભેદ સર્જાયો હતો. ત્યારબાદ એક વકીલે કોર્ટમાં ઊંચા અવાજે ન્યાયાધીશ સામે આક્ષેપાત્મક અને ધમકીભરી ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. બીજા વકીલે, જે તે સમયે અર્ણી તાલુકા કોર્ટ બાર એસોસિએશનના પ્રમુખ હતા, ન્યાયાધીશને ધમકી આપતી ભાષામાં જણાવ્યું હતું કે જો રેકોર્ડ પર કંઈ લેવામાં આવશે અથવા કાર્યવાહી કરવામાં આવશે તો તેમને છોડવામાં નહીં આવે અને તેમના વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા ઉચ્ચ અધિકારીઓ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવશે. હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે આવી ધમકીનો સીધો પ્રભાવ ન્યાયિક અધિકારીની સ્વતંત્ર રીતે નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પર પડી શકે છે. કોર્ટના મત મુજબ આવા નિવેદનોનો હેતુ ન્યાયાધીશ પર દબાણ લાવવાનો અને તેમને નિર્ભયતાથી આદેશ પસાર કરતાં અટકાવવાનો હતો.
વકીલને પોતાના અસીલ માટે દલીલ કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ ધમકી આપવાનો નહીં
હાઈકોર્ટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કર્યો કે વકીલ પોતાના અસીલના હિત માટે મજબૂત અને નિર્ભય દલીલો કરી શકે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે તે ન્યાયાધીશને ધમકી આપી શકે અથવા ન્યાયિક પ્રક્રિયાને પ્રભાવિત કરી શકે. કોર્ટે જણાવ્યું કે જો કોઈ વકીલને ન્યાયિક અધિકારી સામે ગંભીર ફરિયાદ હોય, તો તેના માટે યોગ્ય સત્તાધિકારીઓ સમક્ષ ફરિયાદ કરવાની કાયદેસરની પ્રક્રિયા ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ કોર્ટરૂમમાં ધમકી આપવી અથવા ન્યાયાધીશ પર દબાણ લાવવું સ્વીકાર્ય નથી.
ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં હસ્તક્ષેપ ગંભીર બાબત
હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે ન્યાયિક અધિકારીને ધમકી આપવી, ઊંચા અવાજે સંબોધિત કરવો અથવા તેમને આદેશ પસાર કરતા રોકવાનો પ્રયાસ કરવો ગંભીર કૃત્ય છે. ખાસ કરીને જ્યારે આવું વર્તન કોર્ટના અધિકારી ગણાતા વકીલ દ્વારા કરવામાં આવે ત્યારે તેની ગંભીરતા વધુ વધી જાય છે. વકીલ પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તે પોતે કોર્ટનું ગૌરવ જાળવે અને કોર્ટમાં હાજર અન્ય લોકોને પણ શિસ્ત જાળવવા પ્રોત્સાહિત કરે. ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં વકીલ દ્વારા કરવામાં આવતો અવરોધ સહન કરી શકાય નહીં.
ન્યાયાધીશની ટીકા કરી શકાય, પરંતુ ધમકી આપી શકાય નહીં
ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના નિર્ણયોનો ઉલ્લેખ કરીને સમજાવવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયતંત્ર ટીકા માટે સંપૂર્ણપણે અસ્પર્શ્ય નથી. પરંતુ ન્યાયાધીશ અથવા ન્યાયતંત્રની ટીકા જ્યારે એવી રીતે કરવામાં આવે કે તે ન્યાયતંત્ર પ્રત્યે લોકોના વિશ્વાસને નુકસાન પહોંચાડે, ન્યાયાલયની સત્તાને નબળી પાડે અથવા ન્યાયની પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઊભો કરે, ત્યારે કન્ટેમ્પ્ટનો પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ વકીલ અથવા પક્ષકાર અનુકૂળ આદેશ મેળવવા માટે ન્યાયાલયને દબાણમાં મૂકી શકે નહીં. ન્યાયાધીશો નિર્ભય અને નિષ્પક્ષ રીતે પોતાનું કાર્ય કરી શકે તે માટે ન્યાયિક સંસ્થાની સત્તા અને ગૌરવનું રક્ષણ જરૂરી છે.
“માફી” આપવાથી કન્ટેમ્પ્ટ આપોઆપ સમાપ્ત થતો નથી.
જો કોઈ વકીલ ધમકી દ્વારા જજ ને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરે તો શું થાય ?
પ્રતિવાદી વકીલોએ બિનશરતી માફી રજૂ કરી હતી. પરંતુ હાઈકોર્ટે તેને સ્વીકારી નહોતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે માફી શરૂઆતમાં સ્વેચ્છાએ આપવામાં આવી નહોતી અને સમગ્ર કાર્યવાહી દરમિયાન તેમનું વર્તન પણ કોર્ટના ધ્યાનમાં હતું. અંતે કોર્ટની દિશા બાદ માફી રજૂ કરવામાં આવી હતી. કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના T.N. Godavarman Thirumulpad કેસનો આધાર લઈને જણાવ્યું કે સાચી માફી પસ્તાવાની અભિવ્યક્તિ હોવી જોઈએ. જો માફી માત્ર સજા ટાળવા માટે કરવામાં આવે તો તે વાસ્તવિક પસ્તાવાનું પ્રમાણ માનવામાં આવી શકે નહીં. માફી કન્ટેમ્પ્ટનો આપોઆપ બચાવ બની શકતી નથી. કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે માફી કોર્ટને સંતોષ થાય તેવી નિષ્ઠાપૂર્વકની હોવી જોઈએ. માત્ર કાગળ પરની અથવા સજા ટાળવા માટે કરવામાં આવેલી માફીને “paper apology” તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.
Contempt of Courts Actની કલમ 12 અંગે કોર્ટનું અવલોકન
Contempt of Courts Act, 1971ની Section 12 મુજબ કન્ટેમ્પ્ટ માટે છ મહિના સુધીની સાદી કેદ અથવા ₹2,000 સુધીનો દંડ અથવા બંનેની સજા થઈ શકે છે. કાયદામાં એવી જોગવાઈ પણ છે કે કોર્ટને સંતોષ થાય તેવી માફી આપવામાં આવે તો આરોપીને ડિસ્ચાર્જ કરી શકાય અથવા સજા માફ કરી શકાય. હાઈકોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે સામાન્ય રીતે દંડ અને કેદમાંથી કેદ વધુ ગંભીર પગલું છે અને યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં કેદને અપવાદ તરીકે જોવામાં આવે છે.
અંતે હાઈકોર્ટે શું સજા કરી?
બોમ્બે હાઈકોર્ટે બંને વકીલોને કન્ટેમ્પ્ટ ઓફ કોર્ટ માટે દોષિત ઠેરવ્યા. જોકે તેમને જેલમાં મોકલવાને બદલે કોર્ટએ દંડ અને ખર્ચ લાદવાનો નિર્ણય કર્યો. બંને વકીલોને ₹2,000-₹2,000નો દંડ બે અઠવાડિયામાં જમા કરાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો.આ ઉપરાંત બંનેએ ₹50,000-₹50,000 ખર્ચ ચૂકવવાનો રહેશે. કોર્ટે બંને વિરુદ્ધ યોગ્ય શિસ્તભંગની કાર્યવાહી માટે મામલો Bar Council of Maharashtra and Goaની Disciplinary Committeeને મોકલવાનો પણ આદેશ આપ્યો. આ રીતે બંને વકીલ માટે કુલ નાણાકીય જવાબદારી પ્રતિ વ્યક્તિ ₹52,000 થઈ છે, જ્યારે બાર કાઉન્સિલની શિસ્તભંગ કાર્યવાહી અલગથી રહેશે.
Article 215નું મહત્વ
ચુકાદામાં બંધારણના Article 215 નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. Article 215 મુજબ દરેક High Court પોતે Court of Record છે અને તેને પોતાના અપમાન , અવહેલના માટે સજા કરવાની સત્તા છે. કોર્ટે સમજાવ્યું કે Court of Record તરીકે હાઈકોર્ટની contempt jurisdiction ન્યાયની વ્યવસ્થા નિયમિત, અસરકારક અને વ્યવસ્થિત રીતે ચાલે તથા ન્યાયની મહત્તા જળવાઈ રહે તે માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
ચુકાદાનો મુખ્ય કાનૂની સંદેશ
આ ચુકાદો માત્ર બે વકીલોને આપવામાં આવેલી સજા પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે કોર્ટરૂમમાં વકીલોના વર્તન અંગે મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે. વકીલ પોતાના અસીલના હિત માટે મજબૂત રીતે રજૂઆત કરી શકે છે. ન્યાયિક આદેશથી અસંતોષ હોય તો કાયદેસર ઉપાય ઉપલબ્ધ છે. ન્યાયાધીશ સામે ફરિયાદ કરવાની પણ કાયદેસર પ્રક્રિયા છે. પરંતુ ન્યાયાધીશને ધમકી આપવી, અપમાનજનક ભાષાનો ઉપયોગ કરવો, ખોટી ફરિયાદની ધમકી આપવી અથવા તેમને નિર્ભયતાથી આદેશ પસાર કરતા રોકવાનો પ્રયાસ કરવો ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ગંભીર હસ્તક્ષેપ બની શકે છે.
આ ચુકાદો એ સિદ્ધાંતને પણ મજબૂત કરે છે કે વકીલ “Officer of the Court” તરીકે પોતાની વ્યાવસાયિક જવાબદારી અને કોર્ટની ગૌરવપૂર્ણ કામગીરીનું રક્ષણ કરે.
બોમ્બે હાઈકોર્ટ, નાગપુર બેન્ચનો આ ચુકાદો કોર્ટના ગૌરવ, ન્યાયાધીશની સ્વતંત્રતા અને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં વકીલની જવાબદારી અંગે મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે. કોર્ટ સામે ફરિયાદ અથવા અસંમતિ વ્યક્ત કરવાની કાયદેસર રીત છે, પરંતુ ધમકી, દબાણ કે કોર્ટરૂમમાં અશિસ્ત તેનો વિકલ્પ બની શકે નહીં. વકીલાતનો વ્યવસાય માત્ર અસીલ માટે દલીલ કરવાની સ્વતંત્રતા નથી, પરંતુ ન્યાયિક સંસ્થાની ગૌરવપૂર્ણ કામગીરી પ્રત્યેની જવાબદારી પણ છે.
આ કેસમાં હાઈકોર્ટે બંને વકીલોને કન્ટેમ્પ્ટ માટે દોષિત ઠેરવી ₹2,000નો દંડ તથા ₹50,000નો ખર્ચ લાદ્યો અને તેમની સામે શિસ્તભંગની કાર્યવાહી માટે મામલો Bar Council of Maharashtra and Goaને મોકલ્યો.
કેસની માહિતી
કેસ: Criminal Contempt Petition Reference No. 1 of 2022
કોર્ટ: Bombay High Court, Nagpur Bench
કોરમ: Justice Urmila Joshi Phalke અને Justice Raj D. Wakode
ચુકાદો: 5 ઓક્ટોબર 2026
મુખ્ય કાયદો: Contempt of Courts Act, 1971
મુખ્ય જોગવાઈ: Section 12
બંધારણીય જોગવાઈ: Article 215
બોમ્બે હાઈકોર્ટ, નાગપુર બેન્ચ, ક્રિમિનલ કન્ટેમ્પ્ટ, Contempt of Court, Contempt of Courts Act 1971, Section 12, Article 215, વકીલનું વર્તન, Advocate Misconduct, Advocates Act 1961, Bar Council of Maharashtra and Goa, Judicial Officer, Court Decorum, કોર્ટની અવમાનના, ન્યાયાધીશને ધમકી, ન્યાયિક પ્રક્રિયા, ન્યાયતંત્રનું ગૌરવ, Legal News, High Court Judgment, Bombay High Court Judgment, Criminal Contempt Case,