AIBE – CPC – Section 15 to 20 – દાવો કઈ અદાલતમાં દાખલ કરવો?

Click the Language Button below to read in your language.

સિવિલ કેસમાં માત્ર દાવો કરવાનો અધિકાર હોવો પૂરતો નથી, પરંતુ તે દાવો કઈ અદાલતમાં દાખલ કરવો તે જાણવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. ઘણી વખત કોઈ વ્યક્તિને પોતાના હક માટે સિવિલ દાવો કરવો હોય છે, પરંતુ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે દાવો મિલકત આવેલી હોય તે સ્થળની અદાલતમાં કરવો કે પ્રતિવાદી જ્યાં રહે છે ત્યાં કરવો કે પછી જ્યાં વિવાદનું કારણ ઊભું થયું હોય ત્યાં કરવો?

આ પ્રશ્નનો જવાબ સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (CPC) ની કલમ 15 થી 20 માં આપવામાં આવ્યો છે.

આ કલમો નો મુખ્ય વિષય છે Place of Suing – દાવો દાખલ કરવાનું સ્થળ.

AIBE પરીક્ષામાં આ વિષય ખૂબ જ મહત્વનો છે, કારણ કે તેમાં મિલકત સંબંધિત દાવા, નાણાકીય અધિકારક્ષેત્ર, પ્રતિવાદીનું રહેઠાણ અને Cause of Action જેવા મુદ્દાઓ પરથી પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

કલમ 15 – Court in which Suits to be Instituted (દાવો કઈ અદાલતમાં દાખલ કરવો?)

CPC ની કલમ 15 મુજબ દરેક સિવિલ દાવો એવી સૌથી નીચલી કક્ષાની અદાલતમાં દાખલ કરવો જોઈએ, જેને તે દાવાની સુનાવણી કરવાનો અધિકાર હોય.

આ કલમનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે દરેક નાનો કે મોટો સિવિલ કેસ સીધો જ મોટી અદાલતમાં દાખલ ન થાય. જે અદાલતને તે કેસ ચલાવવાની કાનૂની અને નાણાકીય સત્તા હોય, તેમાં સૌથી નીચલી કક્ષાની સક્ષમ અદાલતમાં દાવો દાખલ કરવો જોઈએ.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ દાવાની કિંમત ₹5 લાખ છે અને સ્થાનિક કાયદા તથા નાણાકીય અધિકારક્ષેત્ર મુજબ તે દાવો સિવિલ જજ (જુનિયર ડિવિઝન) ની અદાલતમાં ચાલી શકે છે, તો સામાન્ય રીતે તે દાવો તે જ અદાલતમાં દાખલ કરવો જોઈએ. સીધો જ ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરવો યોગ્ય નથી, જો નીચલી કક્ષાની અદાલત સક્ષમ હોય.

અહીં ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબત એ છે કે કલમ 15 મુખ્યત્વે નાણાકીય અને અદાલતની કક્ષાને ધ્યાનમાં રાખે છે.

યાદ રાખો:
કલમ 15 નો મૂળ સિદ્ધાંત છે – Court of Lowest Grade Competent to Try the Suit.

કલમ 16 – Suits to be Instituted Where Subject-Matter Situate (સ્થાવર મિલકત આવેલી હોય ત્યાં દાવો દાખલ કરવો)

CPC ની કલમ 16 મુજબ સ્થાવર મિલકત (Immovable Property) સંબંધિત ચોક્કસ પ્રકારના દાવા તે મિલકત જ્યાં આવેલી હોય તે વિસ્તારની સક્ષમ અદાલતમાં દાખલ કરવા જોઈએ.

આ કલમ હેઠળ નીચેના પ્રકારના દાવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

સ્થાવર મિલકતનો કબજો મેળવવા માટેનો દાવો, ભાડું અથવા મિલકતમાંથી મળતા નફાની વસૂલાત માટેનો દાવો, મિલકતના ભાગલા (Partition) માટેનો દાવો, ગીરો રાખેલી મિલકતના ગીરો મુક્તિ (Redemption), વેચાણ અથવા ગીરો અમલમાં મૂકવા (Foreclosure) માટેનો દાવો, મિલકત ઉપરના કોઈપણ અધિકાર અથવા હિત નક્કી કરવા માટેનો દાવો, સ્થાવર મિલકતને થયેલા નુકસાન બદલ વળતર મેળવવાનો દાવો અને અટકાયત અથવા જપ્તી હેઠળ રહેલી જંગમ મિલકત પાછી મેળવવાનો દાવો.

આવા દાવાઓ સામાન્ય રીતે મિલકત જ્યાં આવેલી હોય તે વિસ્તારની અદાલતમાં દાખલ કરવા પડે છે.

ઉદાહરણ:

ધારો કે અમદાવાદમાં આવેલી એક જમીન ઉપર A અને B વચ્ચે માલિકીનો વિવાદ છે. A જમીનનો કબજો મેળવવા માટે સિવિલ દાવો કરવા માંગે છે. તો આ દાવો સામાન્ય રીતે અમદાવાદની તે વિસ્તારની સક્ષમ અદાલતમાં દાખલ કરવો પડશે, જ્યાં જમીન આવેલી છે.

કલમ 16 નો અપવાદ (Proviso):

કલમ 16 માં એક મહત્વપૂર્ણ અપવાદ પણ આપવામાં આવ્યો છે.

જો કોઈ સ્થાવર મિલકત પ્રતિવાદીના કબજામાં હોય અને દાવામાં માગવામાં આવેલી રાહત પ્રતિવાદીની વ્યક્તિગત હાજરી અથવા આજ્ઞાપાલન દ્વારા સંપૂર્ણપણે મેળવી શકાય તેવી હોય, તો દાવો નીચેના બે સ્થળોમાંથી કોઈ એક સ્થળે દાખલ કરી શકાય છે.

મિલકત જ્યાં આવેલી હોય તે વિસ્તારની અદાલત અથવા પ્રતિવાદી જ્યાં વાસ્તવમાં અને સ્વેચ્છાએ રહેતો હોય, વ્યવસાય કરતો હોય અથવા વ્યક્તિગત રીતે રોજગાર માટે કાર્ય કરતો હોય તે વિસ્તારની અદાલત.

આ અપવાદ ખાસ કરીને એવા કિસ્સાઓમાં મહત્વનો છે જ્યાં મિલકત સંબંધિત રાહત પ્રતિવાદીના વ્યક્તિગત પાલન દ્વારા મેળવી શકાય.

કલમ 16 ની સમજૂતી મુજબ આ કલમમાં મિલકતનો અર્થ ભારતમાં આવેલી મિલકત થાય છે.

કલમ 17 – Suits for Immovable Property Situated Within Jurisdiction of Different Courts (એકથી વધુ અદાલતના વિસ્તારમાં આવેલી સ્થાવર મિલકત અંગેનો દાવો)

ઘણી વખત એવું બને છે કે કોઈ એક જ સ્થાવર મિલકતનો કેટલોક ભાગ એક અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં અને બાકીનો ભાગ બીજી અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલો હોય.

આવી પરિસ્થિતિમાં CPC ની કલમ 17 લાગુ પડે છે.

આ કલમ મુજબ જો કોઈ સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવો એવો હોય કે મિલકત એકથી વધુ અદાલતોના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલી હોય, તો તે મિલકતનો કોઈપણ ભાગ જે અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલો હોય ત્યાં દાવો દાખલ કરી શકાય છે.

પરંતુ એક મહત્વપૂર્ણ શરત છે. જે અદાલતમાં દાવો દાખલ કરવામાં આવે છે, તે અદાલત દાવાની સંપૂર્ણ વિષયવસ્તુ અને તેની કિંમત (Value of Subject Matter) અંગે અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી હોવી જોઈએ.

ઉદાહરણ:

ધારો કે A ની એક જમીનનો કેટલોક ભાગ અમદાવાદ જિલ્લાના અધિકારક્ષેત્રમાં અને બાકીનો ભાગ ખેડા જિલ્લાના અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલો છે. A સમગ્ર જમીનના અધિકાર અંગે દાવો કરવા માંગે છે.

આવી સ્થિતિમાં A અમદાવાદ અથવા ખેડા પૈકી જે અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં જમીનનો કોઈ ભાગ આવેલો હોય ત્યાં દાવો દાખલ કરી શકે છે, પરંતુ તે અદાલત સમગ્ર દાવાની કિંમત અને પ્રકાર મુજબ સક્ષમ હોવી જરૂરી છે.

યાદ રાખો:
કલમ 17 હેઠળ મિલકતનો કોઈપણ ભાગ જે અદાલતના વિસ્તારમાં આવેલો હોય ત્યાં દાવો દાખલ થઈ શકે છે, જો તે અદાલત સમગ્ર દાવો ચલાવવા સક્ષમ હોય.

કલમ 18 – Place of Institution of Suit Where Local Limits of Jurisdiction of Courts Are Uncertain (અદાલતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્ર અંગે અનિશ્ચિતતા હોય ત્યારે દાવો)

ક્યારેક સ્થાવર મિલકત બે અથવા તેથી વધુ અદાલતોના અધિકારક્ષેત્રની સરહદ ઉપર આવેલી હોય અથવા મિલકત ચોક્કસ કઈ અદાલતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે તે નક્કી કરવામાં મુશ્કેલી ઊભી થાય છે.

આવી પરિસ્થિતિ માટે CPC ની કલમ 18 જોગવાઈ કરે છે.

જો કોઈ પક્ષકાર એવું જણાવે કે સ્થાવર મિલકત બે અથવા તેથી વધુ અદાલતોમાંથી કઈ અદાલતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલી છે તે અંગે વાસ્તવિક અનિશ્ચિતતા છે, તો તેમાંથી કોઈ એક અદાલત આ અનિશ્ચિતતાનું યોગ્ય કારણ છે કે નહીં તેની તપાસ કરી શકે છે.

જો અદાલતને લાગે કે આવી અનિશ્ચિતતા માટે વાજબી આધાર છે, તો અદાલત તે અંગેનો રેકોર્ડ ઉપર લેખિત ઉલ્લેખ (Statement) નોંધાવી શકે છે અને ત્યારબાદ મિલકત સંબંધિત દાવો સાંભળી શકે છે.

આવી અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા હુકમનામાનો (Decree) અમલ એવી રીતે થઈ શકે છે જાણે મિલકત તે અદાલતના જ સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલી હોય.

પરંતુ શરત એ છે કે અદાલત દાવાના પ્રકાર અને તેની કિંમતના સંદર્ભમાં સક્ષમ હોવી જોઈએ.

કલમ 18 ની પેટા-કલમ (2):

જો અદાલતે પેટા-કલમ (1) હેઠળ અનિશ્ચિતતા અંગે કોઈ લેખિત નોંધ કરી ન હોય અને પછી અપીલ અથવા રિવિઝનની કાર્યવાહી દરમિયાન અદાલતના અધિકારક્ષેત્ર સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવે, તો અપીલ અથવા રિવિઝન અદાલત તે વાંધો ત્યારે જ સ્વીકારી શકે છે જ્યારે તેને લાગે કે દાવો દાખલ કરતી વખતે અધિકારક્ષેત્ર અંગે કોઈ વાજબી અનિશ્ચિતતા નહોતી અને તેના કારણે ન્યાયની નિષ્ફળતા (Failure of Justice) થઈ છે.

યાદ રાખો:
કલમ 18 નો સંબંધ સ્થાવર મિલકતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્ર અંગેની અનિશ્ચિતતા સાથે છે.

કલમ 19 – Suits for Compensation for Wrongs to Person or Movables (વ્યક્તિ અથવા જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન બદલ વળતરનો દાવો)

CPC ની કલમ 19 વ્યક્તિને થયેલા નુકસાન અથવા જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન બદલ વળતર મેળવવા માટેના દાવાઓ અંગે જોગવાઈ કરે છે.

જો કોઈ વ્યક્તિને નુકસાન થયું હોય અથવા તેની જંગમ મિલકતને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હોય અને આ નુકસાન એક અદાલતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં થયું હોય, જ્યારે પ્રતિવાદી બીજી અદાલતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં રહેતો હોય, વ્યવસાય કરતો હોય અથવા વ્યક્તિગત રીતે રોજગાર માટે કાર્ય કરતો હોય, તો વાદી પોતાની પસંદગી મુજબ નીચેની બે અદાલતોમાંથી કોઈ એકમાં દાવો દાખલ કરી શકે છે.

જ્યાં નુકસાન થયું હોય તે વિસ્તારની અદાલત અથવા જ્યાં પ્રતિવાદી રહેતો હોય, વ્યવસાય કરતો હોય અથવા વ્યક્તિગત રીતે રોજગાર માટે કાર્ય કરતો હોય તે વિસ્તારની અદાલત.

ઉદાહરણ:

CPC માં જ આપવામાં આવેલું ઉદાહરણ સમજીએ.

A દિલ્હીમાં રહે છે અને કોલકાતામાં જઈને B ને માર મારે છે. હવે B પોતાની સામે થયેલા નુકસાન બદલ વળતર મેળવવા માંગે છે.

આવી સ્થિતિમાં B નીચેની બે જગ્યાએ દાવો દાખલ કરી શકે છે.

કોલકાતા, જ્યાં A દ્વારા નુકસાન કરવામાં આવ્યું હતું.

દિલ્હી, જ્યાં A રહે છે.

આ જ રીતે જો A દિલ્હીમાં રહેતો હોય અને કોલકાતામાં B વિરુદ્ધ બદનક્ષીકારક નિવેદનો પ્રકાશિત કરે, તો B દિલ્હી અથવા કોલકાતા બંનેમાંથી કોઈપણ સ્થળે વળતર માટે દાવો દાખલ કરી શકે છે.

યાદ રાખો:
કલમ 19 હેઠળ વાદીને બે અદાલતોમાંથી પસંદગી કરવાનો અધિકાર મળે છે – જ્યાં નુકસાન થયું હોય અથવા જ્યાં પ્રતિવાદી રહેતો હોય કે વ્યવસાય કરતો હોય.

કલમ 20 – Other Suits to be Instituted Where Defendants Reside or Cause of Action Arises (અન્ય દાવાઓમાં પ્રતિવાદીનું રહેઠાણ અથવા Cause of Action)

CPC ની કલમ 20 એ Place of Suing વિષયની સૌથી મહત્વપૂર્ણ કલમોમાંની એક છે. આ કલમ હેઠળ અગાઉની કલમોમાં આવરી લેવામાં ન આવેલા અન્ય સિવિલ દાવાઓ ક્યાં દાખલ કરી શકાય તે અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

કલમ 20 મુજબ, અગાઉની કલમો 15 થી 19 ની જોગવાઈઓને આધીન રહીને દાવો નીચેના સ્થળોએ દાખલ કરી શકાય છે.

પ્રતિવાદીનું રહેઠાણ – Section 20(a)

જ્યાં પ્રતિવાદી દાવો દાખલ કરવામાં આવે તે સમયે વાસ્તવમાં અને સ્વેચ્છાએ રહેતો હોય, વ્યવસાય કરતો હોય અથવા વ્યક્તિગત રીતે રોજગાર માટે કાર્ય કરતો હોય તે વિસ્તારની અદાલતમાં દાવો દાખલ કરી શકાય છે.

જો એક કરતાં વધુ પ્રતિવાદીઓ હોય અને બધા પ્રતિવાદીઓ એક જ અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં રહેતા હોય અથવા વ્યવસાય કરતા હોય, તો તે અદાલતમાં દાવો દાખલ કરી શકાય છે.

એક કરતાં વધુ પ્રતિવાદીઓ હોય ત્યારે – Section 20(b)

જો એકથી વધુ પ્રતિવાદીઓ હોય અને તેમાંથી કોઈ એક પ્રતિવાદી એક અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં રહેતો હોય, જ્યારે અન્ય પ્રતિવાદીઓ બીજી જગ્યાએ રહેતા હોય, તો વાદી નીચેની શરતોને આધીન તે અદાલતમાં દાવો દાખલ કરી શકે છે.

અદાલતની પરવાનગી (Leave of the Court) મેળવવી અથવા જે પ્રતિવાદીઓ તે અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં રહેતા નથી તેઓ દ્વારા દાવો ત્યાં દાખલ કરવા સામે વાંધો ન ઉઠાવવામાં આવે એટલે કે તેઓ સંમતિ આપે અથવા Acquiesce કરે.

વાદ ઊભો થવાનું કારણ જ્યાં ઊભું થયું હોય – Section 20(c)

કલમ 20(c) મુજબ જ્યાં દાવાનું કારણ સંપૂર્ણપણે અથવા આંશિક રીતે ઊભું થયું હોય તે વિસ્તારની અદાલતમાં પણ દાવો દાખલ કરી શકાય છે.

અહીં Cause of Action એટલે એવી હકીકતોનો સમૂહ કે જેના આધારે વાદીને કાયદેસર રીતે દાવો કરવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે.

ઉદાહરણ:

ધારો કે A અમદાવાદમાં રહે છે અને B સુરતમાં રહે છે. A અને B વચ્ચે વેપારનો કરાર થયો હતો. કરાર મુજબ માલની ડિલિવરી સુરતમાં થવાની હતી, પરંતુ B એ કરારનું પાલન કર્યું નથી અને તેના કારણે A ને નુકસાન થયું છે.

જો દાવાનું કારણ સંપૂર્ણપણે અથવા આંશિક રીતે સુરતમાં ઊભું થયું હોય, તો A સુરતની સક્ષમ અદાલતમાં દાવો દાખલ કરી શકે છે. જો અન્ય કાનૂની શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો પ્રતિવાદી જ્યાં રહેતો હોય તે સ્થળે પણ દાવો દાખલ કરી શકાય છે.

કંપની અથવા કોર્પોરેશન અંગેની સમજૂતી (Explanation to Section 20)

કલમ 20 ની સમજૂતી મુજબ કોઈ કોર્પોરેશન ભારતમાં તેની મુખ્ય અથવા એકમાત્ર ઓફિસ જ્યાં આવેલી હોય ત્યાં વ્યવસાય કરતી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

પરંતુ જો કોઈ ચોક્કસ સ્થળે આવેલી તેની શાખા કચેરી (Subordinate Office) સાથે સંબંધિત કારણસર દાવાનું કારણ ઊભું થયું હોય, તો તે સ્થળે પણ કંપની વ્યવસાય કરતી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કંપનીની મુખ્ય ઓફિસ મુંબઈમાં છે અને તેની અમદાવાદમાં શાખા કચેરી છે. જો અમદાવાદની શાખા કચેરીમાં થયેલા વ્યવહારને કારણે દાવાનું કારણ ઊભું થયું હોય, તો અમદાવાદની સક્ષમ અદાલતને પણ અધિકારક્ષેત્ર મળી શકે છે.

વાદ ઊભો થવાનું કારણ અને દાવા નું સ્થળ વચ્ચેનો તફાવત

AIBE પરીક્ષામાં આ મુદ્દો ખાસ સમજવો જરૂરી છે.

Cause of Action એટલે વાદીને દાવો કરવાનો અધિકાર આપતી જરૂરી હકીકતોનો સમૂહ. જ્યારે Place of Suing એટલે કઈ અદાલતમાં તે દાવો દાખલ કરી શકાય તે નક્કી કરતો કાનૂની નિયમ.

માત્ર વાદી પોતે જ્યાં રહે છે તે સ્થળે દાવો દાખલ કરી શકે એવું સામાન્ય નિયમ નથી. તેના માટે CPC ની સંબંધિત કલમો હેઠળ અધિકારક્ષેત્ર હોવું જરૂરી છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા

કલમ 15 – સૌથી નીચલી કક્ષાની સક્ષમ અદાલતમાં દાવો દાખલ કરવો.

કલમ 16 – સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવો સામાન્ય રીતે મિલકત જ્યાં આવેલી હોય ત્યાં દાખલ કરવો.

કલમ 17 – એકથી વધુ અદાલતોના વિસ્તારમાં આવેલી મિલકતના કોઈપણ ભાગના આધારે સક્ષમ અદાલતમાં દાવો દાખલ કરી શકાય છે.

કલમ 18 – સ્થાવર મિલકતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્ર અંગે અનિશ્ચિતતા હોય ત્યારે લાગુ પડે છે.

કલમ 19 – વ્યક્તિ અથવા જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન બદલ વળતરનો દાવો.

કલમ 20 – પ્રતિવાદીનું રહેઠાણ, વ્યવસાયનું સ્થળ અથવા Cause of Action ઊભું થયેલું સ્થળ.

નિષ્કર્ષ

CPC ની કલમ 15 થી 20 સિવિલ દાવાઓમાં યોગ્ય અદાલત પસંદ કરવા માટેનો પાયો છે. આ જોગવાઈઓનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કોઈપણ સિવિલ દાવો યોગ્ય સ્થાનિક અને નાણાકીય અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી અદાલતમાં જ દાખલ થાય.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને કલમ 16 અને 20 વચ્ચેનો તફાવત, કલમ 17 ની જોગવાઈ, કલમ 19 હેઠળ વાદીને મળતી પસંદગી અને કલમ 20 હેઠળ Cause of Action નું મહત્વ સારી રીતે સમજવું જોઈએ.

CPC – Place of Suing – Sections 15 to 20 – AIBE પરીક્ષા માટે 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. CPC ની કલમ 15 મુજબ સિવિલ દાવો સામાન્ય રીતે કઈ અદાલતમાં દાખલ કરવો જોઈએ?

(A) સૌથી ઊંચી કક્ષાની અદાલતમાં
(B) સૌથી નીચલી કક્ષાની સક્ષમ અદાલતમાં
(C) માત્ર હાઈકોર્ટમાં
(D) સુપ્રીમ કોર્ટમાં

સાચો જવાબ: (B) સૌથી નીચલી કક્ષાની સક્ષમ અદાલતમાં.

સમજૂતી: CPC ની કલમ 15 મુજબ દરેક સિવિલ દાવો તે દાવાની સુનાવણી કરવા સક્ષમ હોય તેવી સૌથી નીચલી કક્ષાની અદાલતમાં દાખલ કરવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 2. સ્થાવર મિલકતનો કબજો મેળવવા માટેનો દાવો સામાન્ય રીતે કઈ કલમ હેઠળ દાખલ થાય છે?

(A) કલમ 15
(B) કલમ 17
(C) કલમ 16
(D) કલમ 20

સાચો જવાબ: (C) કલમ 16.

સમજૂતી: કલમ 16 મુજબ સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવો સામાન્ય રીતે મિલકત જ્યાં આવેલી હોય તે વિસ્તારની સક્ષમ અદાલતમાં દાખલ કરવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 3. એક સ્થાવર મિલકત બે અલગ-અલગ અદાલતોના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલી હોય તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 17
(B) કલમ 18
(C) કલમ 19
(D) કલમ 20

સાચો જવાબ: (A) કલમ 17.

સમજૂતી: કલમ 17 મુજબ મિલકતનો કોઈપણ ભાગ જે અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલો હોય ત્યાં દાવો દાખલ કરી શકાય છે, જો તે અદાલત સમગ્ર દાવાની સુનાવણી કરવા સક્ષમ હોય.

પ્રશ્ન 4. સ્થાવર મિલકત કઈ અદાલતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલી છે તે અંગે વાજબી અનિશ્ચિતતા હોય તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 16
(B) કલમ 18
(C) કલમ 19
(D) કલમ 20

સાચો જવાબ: (B) કલમ 18.

સમજૂતી: કલમ 18 સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્ર અંગેની અનિશ્ચિતતાનો ઉકેલ આપે છે. અદાલત યોગ્ય કારણ જણાય તો તે અંગે લેખિત નોંધ કરીને દાવો ચલાવી શકે છે.

પ્રશ્ન 5. વ્યક્તિ અથવા જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન બદલ વળતર મેળવવાના દાવા માટે કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 16
(B) કલમ 17
(C) કલમ 19
(D) કલમ 20

સાચો જવાબ: (C) કલમ 19.

સમજૂતી: કલમ 19 વ્યક્તિ અથવા જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન બદલ વળતર મેળવવા માટેના દાવાના સ્થળ અંગે જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 6. CPC ની કલમ 20 મુજબ દાવો કઈ જગ્યાએ દાખલ કરી શકાય છે?

(A) જ્યાં પ્રતિવાદી રહે છે
(B) જ્યાં પ્રતિવાદી વ્યવસાય કરે છે
(C) જ્યાં દાવાનું કારણ સંપૂર્ણપણે અથવા આંશિક રીતે ઊભું થયું છે
(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ.

સમજૂતી: કલમ 20 મુજબ યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં પ્રતિવાદીનું રહેઠાણ, વ્યવસાયનું સ્થળ અથવા Cause of Action ઊભું થયેલું સ્થળ દાવો દાખલ કરવા માટેનું યોગ્ય સ્થળ બની શકે છે.

પ્રશ્ન 7. CPC ની કલમ 16 મુખ્યત્વે કયા પ્રકારના દાવાઓ સાથે સંબંધિત છે?

(A) કરાર સંબંધિત દાવા
(B) સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવા
(C) બદનક્ષી સંબંધિત દાવા
(D) નાણાંની વસૂલાતના તમામ દાવા

સાચો જવાબ: (B) સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવા.

સમજૂતી: કલમ 16 જમીન, મકાન અને અન્ય સ્થાવર મિલકત સંબંધિત ચોક્કસ દાવાઓ માટે મિલકતના સ્થાનને આધારે અધિકારક્ષેત્ર નક્કી કરે છે.

પ્રશ્ન 8. કલમ 17 હેઠળ એકથી વધુ અદાલતોના વિસ્તારમાં આવેલી મિલકત અંગે દાવો ક્યાં દાખલ કરી શકાય?

(A) માત્ર હાઈકોર્ટમાં
(B) માત્ર મિલકતના સૌથી મોટા ભાગના વિસ્તારમાં
(C) મિલકતનો કોઈ ભાગ જે અદાલતના વિસ્તારમાં આવેલો હોય ત્યાં, જો તે અદાલત સમગ્ર દાવો ચલાવવા સક્ષમ હોય
(D) માત્ર પ્રતિવાદીના રહેઠાણે

સાચો જવાબ: (C).

સમજૂતી: કલમ 17 મુજબ મિલકતનો કોઈપણ ભાગ જે અદાલતના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલો હોય ત્યાં દાવો દાખલ કરી શકાય છે, પરંતુ તે અદાલત સમગ્ર દાવાની કિંમત અને વિષયવસ્તુ અંગે સક્ષમ હોવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 9. કલમ 19 હેઠળ વાદી કઈ બે જગ્યાએ વળતરનો દાવો દાખલ કરી શકે છે?

(A) જ્યાં વાદી રહે છે અથવા જ્યાં મિલકત આવેલી છે
(B) જ્યાં નુકસાન થયું છે અથવા જ્યાં પ્રતિવાદી રહે છે કે વ્યવસાય કરે છે
(C) જ્યાં વાદીનો જન્મ થયો છે અથવા જ્યાં પ્રતિવાદીનો જન્મ થયો છે
(D) માત્ર હાઈકોર્ટમાં

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: કલમ 19 મુજબ વ્યક્તિ અથવા જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન બદલ વળતરનો દાવો નુકસાન થયું હોય તે સ્થળે અથવા પ્રતિવાદી જ્યાં રહેતો હોય, વ્યવસાય કરતો હોય કે વ્યક્તિગત રીતે રોજગાર માટે કાર્ય કરતો હોય ત્યાં દાખલ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 10. Cause of Action નો અર્થ શું થાય છે?

(A) માત્ર વાદીનું રહેઠાણ
(B) માત્ર પ્રતિવાદીનું રહેઠાણ
(C) વાદીને કાયદેસર રીતે દાવો કરવાનો અધિકાર આપતી જરૂરી હકીકતોનો સમૂહ
(D) અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલો હુકમ

સાચો જવાબ: (C).

સમજૂતી: Cause of Action એટલે એવી જરૂરી હકીકતો, જેના આધારે વાદી અદાલતમાં દાવો કરવાનો કાનૂની અધિકાર મેળવે છે.

પ્રશ્ન 11. કલમ 20(b) મુજબ એકથી વધુ પ્રતિવાદીઓ હોય અને તેમાંથી માત્ર એક પ્રતિવાદી સંબંધિત અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં રહેતો હોય તો શું જરૂરી છે?

(A) હાઈકોર્ટની મંજૂરી
(B) અન્ય પ્રતિવાદીઓની સંમતિ અથવા અદાલતની પરવાનગી
(C) સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ
(D) રાજ્ય સરકારની મંજૂરી

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: કલમ 20(b) મુજબ અન્ય પ્રતિવાદીઓના રહેઠાણની પરિસ્થિતિમાં વાદી અદાલતની પરવાનગી મેળવી શકે છે અથવા જે પ્રતિવાદીઓ તે અદાલતના અધિકારક્ષેત્રમાં રહેતા નથી તેઓ વાંધો ન ઉઠાવે તો ત્યાં દાવો દાખલ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 12. કલમ 20 ની સમજૂતી મુજબ કોઈપણ કંપની ભારતમાં ક્યાં વ્યવસાય કરતી હોવાનું માનવામાં આવે છે?

(A) માત્ર તેની શાખા કચેરીમાં
(B) તેની મુખ્ય અથવા એકમાત્ર ઓફિસ જ્યાં આવેલી હોય ત્યાં
(C) માત્ર રજિસ્ટર્ડ ઓફિસના રાજ્યમાં
(D) માત્ર નવી દિલ્હીમાં

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: કલમ 20 ની Explanation મુજબ કોર્પોરેશન તેની મુખ્ય અથવા એકમાત્ર ઓફિસ જ્યાં આવેલી હોય ત્યાં વ્યવસાય કરતી હોવાનું માનવામાં આવે છે. શાખા કચેરી સંબંધિત Cause of Action ઊભું થયું હોય તો તે સ્થળે પણ વ્યવસાય કરતી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 13. CPC ની કલમ 16 હેઠળ ગીરો રાખેલી સ્થાવર મિલકતના Redemption માટેનો દાવો સામાન્ય રીતે ક્યાં દાખલ કરવો જોઈએ?

(A) જ્યાં વાદી રહે છે
(B) જ્યાં પ્રતિવાદી રહે છે
(C) જ્યાં સ્થાવર મિલકત આવેલી છે
(D) કોઈપણ અદાલતમાં

સાચો જવાબ: (C).

સમજૂતી: ગીરો રાખેલી સ્થાવર મિલકતના Redemption માટેનો દાવો કલમ 16 હેઠળ આવે છે અને સામાન્ય રીતે મિલકત જ્યાં આવેલી હોય ત્યાંની સક્ષમ અદાલતમાં દાખલ થાય છે.

પ્રશ્ન 14. CPC ની કલમ 18 હેઠળ અદાલત સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્ર અંગેની અનિશ્ચિતતાને યોગ્ય માને તો શું કરી શકે છે?

(A) દાવો આપોઆપ રદ કરી શકે છે
(B) લેખિત નોંધ કરીને દાવો ચલાવી શકે છે
(C) કેસ સુપ્રીમ કોર્ટમાં મોકલી શકે છે
(D) કોઈ કાર્યવાહી કરી શકતી નથી

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: કલમ 18 મુજબ અદાલત અનિશ્ચિતતા માટે વાજબી આધાર જણાય તો લેખિત નોંધ કરીને દાવો ચલાવી શકે છે.

પ્રશ્ન 15. CPC ની કલમ 19 માં કયા પ્રકારના નુકસાનનો સમાવેશ થાય છે?

(A) માત્ર સ્થાવર મિલકતને થયેલું નુકસાન
(B) વ્યક્તિને થયેલું નુકસાન અથવા જંગમ મિલકતને થયેલું નુકસાન
(C) માત્ર કરારનો ભંગ
(D) માત્ર જમીનના માલિકી હકનો વિવાદ

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: કલમ 19 વ્યક્તિને થયેલા નુકસાન અને જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન બદલ વળતર મેળવવાના દાવા અંગે છે.

પ્રશ્ન 16. CPC ની કલમ 20(c) મુજબ દાવો કયા સ્થળે દાખલ કરી શકાય છે?

(A) જ્યાં વાદી રહે છે
(B) જ્યાં દાવાનું કારણ સંપૂર્ણપણે અથવા આંશિક રીતે ઊભું થયું છે
(C) જ્યાં સાક્ષી રહે છે
(D) જ્યાં વાદીનો વકીલ રહે છે

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: કલમ 20(c) મુજબ Cause of Action સંપૂર્ણપણે અથવા આંશિક રીતે જે સ્થળે ઊભું થયું હોય તે વિસ્તારની સક્ષમ અદાલતમાં દાવો દાખલ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 17. જો કોઈ સ્થાવર મિલકત બે અદાલતોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલી હોય, તો કલમ 17 હેઠળ દાવો દાખલ કરવા માટે કઈ શરત જરૂરી છે?

(A) બંને અદાલતોની સંયુક્ત મંજૂરી
(B) દાવાની સુનાવણી કરનાર અદાલત સમગ્ર દાવાની કિંમત અને વિષયવસ્તુ અંગે સક્ષમ હોવી જોઈએ
(C) માત્ર પ્રતિવાદીની સંમતિ
(D) હાઈકોર્ટની પૂર્વ મંજૂરી

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: કલમ 17 હેઠળ મિલકતનો કોઈપણ ભાગ જે અદાલતના વિસ્તારમાં આવેલો હોય ત્યાં દાવો થઈ શકે છે, પરંતુ તે અદાલત સમગ્ર દાવાની સુનાવણી કરવા સક્ષમ હોવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 18. CPC ની કલમ 16 ના Proviso મુજબ કઈ પરિસ્થિતિમાં પ્રતિવાદીના રહેઠાણની અદાલતમાં સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવો દાખલ કરી શકાય છે?

(A) દરેક પ્રકારના મિલકતના દાવામાં
(B) જ્યારે માગવામાં આવેલી રાહત પ્રતિવાદીના વ્યક્તિગત પાલન દ્વારા સંપૂર્ણપણે મેળવી શકાય
(C) જ્યારે વાદી તે સ્થળે રહેતો હોય
(D) જ્યારે મિલકતની કિંમત ઓછી હોય

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: કલમ 16 ના Proviso મુજબ, નિર્ધારિત પરિસ્થિતિમાં જ્યારે રાહત પ્રતિવાદીના વ્યક્તિગત આજ્ઞાપાલન દ્વારા સંપૂર્ણપણે મેળવી શકાય તેવી હોય, ત્યારે પ્રતિવાદીના રહેઠાણ અથવા વ્યવસાયના સ્થળની અદાલતમાં પણ દાવો થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 19. CPC ની કલમ 15 થી 20 નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) અપીલ કરવાની પ્રક્રિયા નક્કી કરવી
(B) ફોજદારી કેસોની કાર્યવાહી નક્કી કરવી
(C) સિવિલ દાવો દાખલ કરવા માટે યોગ્ય અદાલતનું અધિકારક્ષેત્ર નક્કી કરવું
(D) સાક્ષીઓની જુબાનીની પ્રક્રિયા નક્કી કરવી

સાચો જવાબ: (C).

સમજૂતી: કલમ 15 થી 20 સિવિલ દાવાઓ કઈ અદાલતમાં દાખલ કરવા જોઈએ તે અંગેના નિયમો નક્કી કરે છે.

પ્રશ્ન 20. નીચેના પૈકી કયું જોડાણ સાચું છે?

(A) કલમ 15 – Cause of Action
(B) કલમ 16 – સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવા
(C) કલમ 19 – સ્થાવર મિલકતના ભાગલા
(D) કલમ 20 – માત્ર જંગમ મિલકતના નુકસાનના દાવા

સાચો જવાબ: (B) કલમ 16 – સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવા.

સમજૂતી: કલમ 15 સૌથી નીચલી કક્ષાની સક્ષમ અદાલત, કલમ 16 સ્થાવર મિલકત સંબંધિત દાવા, કલમ 17 એકથી વધુ અદાલતોના વિસ્તારમાં આવેલી મિલકત, કલમ 18 અધિકારક્ષેત્ર અંગેની અનિશ્ચિતતા, કલમ 19 વ્યક્તિ અથવા જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન અને કલમ 20 અન્ય સિવિલ દાવાઓના સ્થળ અંગે જોગવાઈ કરે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખો

CPC કલમ 15 – Lowest Grade Competent Court

CPC કલમ 16 – Immovable Property

CPC કલમ 17 – Property Situated Within Jurisdiction of Different Courts

CPC કલમ 18 – Uncertain Local Jurisdiction

CPC કલમ 19 – Compensation for Wrongs to Person or Movables

CPC કલમ 20 – Defendant’s Residence or Cause of Action