AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 22 : ધરપકડ અને અટકાયત

AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 22 : ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ તથા નિવારક અટકાયતની જોગવાઈઓ – વિસ્તૃત સમજૂતી

Click the Language Button below to read in your language.

ભારતીય બંધારણનો આર્ટિકલ 22 (Article 22) વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને ધરપકડ સમયે મળતા કાનૂની રક્ષણ સાથે સંબંધિત એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અનુચ્છેદ છે. AIBE (All India Bar Examination) પરીક્ષામાં બંધારણીય કાયદાના અભ્યાસ દરમિયાન આ અનુચ્છેદની જોગવાઈઓ, અપવાદો અને નિવારક અટકાયત (Preventive Detention) સંબંધિત નિયમો સમજવા જરૂરી છે.

આ અનુચ્છેદનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે ધરપકડ કરવામાં આવેલી વ્યક્તિને કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત રક્ષણ મળે અને સત્તાનો મનસ્વી ઉપયોગ ન થાય.

1. આર્ટિકલ 22 શું છે?

ભારતીય બંધારણના ભાગ-3માં મૂળભૂત અધિકારોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આર્ટિકલ 22 વ્યક્તિને સામાન્ય ધરપકડ અને અટકાયત સામે અમુક બંધારણીય સુરક્ષાઓ પ્રદાન કરે છે.

આ અનુચ્છેદને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં સમજવામાં આવે છે.

સામાન્ય ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ : આર્ટિકલ 22(1) અને 22(2).

નિવારક અટકાયત (Preventive Detention) સંબંધિત જોગવાઈઓ : આર્ટિકલ 22(3)થી 22(7).

2. આર્ટિકલ 22(1) : ધરપકડનાં કારણો જાણવાનો અધિકાર

આ જોગવાઈ અનુસાર, ધરપકડ કરવામાં આવેલી વ્યક્તિને શક્ય તેટલી વહેલી તકે તેની ધરપકડનાં કારણો જણાવવાં જરૂરી છે.

આ ઉપરાંત, વ્યક્તિને પોતાની પસંદગીના વકીલની સલાહ લેવાનો અને પોતાના બચાવ માટે વકીલ દ્વારા રજૂ થવાનો અધિકાર છે.

મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ:

1. ધરપકડનાં કારણો જણાવવાં જરૂરી છે.
2. પોતાની પસંદગીના કાનૂની સલાહકારની મદદ લેવાનો અધિકાર છે.
3. વ્યક્તિને પોતાના બચાવ માટે વકીલની મદદ મેળવવાનો અધિકાર છે.

ઉદાહરણ: જો કોઈ વ્યક્તિની ચોરીના આરોપસર ધરપકડ કરવામાં આવે, તો તેને ધરપકડનું કારણ જણાવવું જરૂરી છે. તેને પોતાની પસંદગીના વકીલની સલાહ લેવાનો અધિકાર પણ છે.

નોંધ : આ જોગવાઈના અમલમાં કાયદેસર અપવાદો અને સંબંધિત પ્રક્રિયાત્મક નિયમો લાગુ પડી શકે છે.

3. આર્ટિકલ 22(2) : 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની જોગવાઈ

આર્ટિકલ 22(2) અનુસાર, ધરપકડ કરવામાં આવેલી વ્યક્તિને ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટની અદાલત સુધીના મુસાફરીના જરૂરી સમયને બાદ કરતાં 24 કલાકની અંદર નજીકના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે.

મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા વિના વ્યક્તિને આ સમયગાળાથી વધુ સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખી શકાતી નથી.

મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ:

1. ધરપકડ બાદ 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી.
2. મુસાફરી માટે લાગતો જરૂરી સમય 24 કલાકની ગણતરીમાંથી બાકાત રહે છે.
3. મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા વિના 24 કલાકથી વધુ કસ્ટડીમાં રાખી શકાય નહીં.

ઉદાહરણ: કોઈ વ્યક્તિની સોમવારે સવારે 10 વાગ્યે ધરપકડ થાય અને મેજિસ્ટ્રેટ સુધી પહોંચવામાં મુસાફરીનો સમય લાગતો હોય, તો મુસાફરીનો જરૂરી સમય બાદ કરતાં 24 કલાકની અંદર તેને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી પડશે.

4. આર્ટિકલ 22(3) : કયા લોકોને આ રક્ષણ લાગુ પડતું નથી?

આર્ટિકલ 22(1) અને 22(2)માં આપવામાં આવેલી સુરક્ષાઓ બે શ્રેણીના વ્યક્તિઓને લાગુ પડતી નથી.

પ્રથમ, દુશ્મન દેશના નાગરિક (Enemy Alien).

બીજું, નિવારક અટકાયત સંબંધિત કાયદા હેઠળ અટકાયતમાં રાખવામાં આવેલી વ્યક્તિ.

અહીં ધ્યાન રાખવું કે આ અપવાદનો અર્થ એવો નથી કે આવી વ્યક્તિઓને કોઈપણ પ્રકારનું કાનૂની રક્ષણ મળતું જ નથી. નિવારક અટકાયત માટે આર્ટિકલ 22માં અન્ય વિશિષ્ટ સુરક્ષાઓ પણ આપવામાં આવી છે.

5. નિવારક અટકાયત (Preventive Detention) એટલે શું?

નિવારક અટકાયત એટલે વ્યક્તિએ ગુનો કર્યો છે તે બદલ સજા આપવા માટે નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં સંભવિત હાનિકારક પ્રવૃત્તિ અટકાવવાના હેતુથી કાયદા અનુસાર વ્યક્તિને અટકાયતમાં રાખવી.

સામાન્ય ફોજદારી અટકાયત અને નિવારક અટકાયત વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત તેના હેતુમાં છે.

સામાન્ય ધરપકડ સામાન્ય રીતે ગુનાની તપાસ, આરોપ અને કાયદાકીય કાર્યવાહી સાથે સંબંધિત હોય છે.

નિવારક અટકાયતનો હેતુ કાયદામાં દર્શાવેલી પરિસ્થિતિઓમાં ભવિષ્યમાં થવાની શક્યતા ધરાવતી પ્રવૃત્તિ અટકાવવાનો હોય છે.

નિવારક અટકાયત વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર ગંભીર અસર કરે છે. તેથી બંધારણ તેના માટે વિશેષ સુરક્ષાઓ નક્કી કરે છે.

6. આર્ટિકલ 22(4) : નિવારક અટકાયતની મહત્તમ સમયમર્યાદા

આર્ટિકલ 22(4) અનુસાર, સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યક્તિને ત્રણ મહિનાથી વધુ સમય સુધી નિવારક અટકાયતમાં રાખી શકાતી નથી, જો સુધી બંધારણમાં દર્શાવેલી સંબંધિત શરતો પૂરી ન થાય.

ત્રણ મહિનાથી વધુ અટકાયત માટે બંધારણમાં નિર્ધારિત સલાહકાર બોર્ડ (Advisory Board) સંબંધિત પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ છે.

સલાહકાર બોર્ડ એવા વ્યક્તિઓથી બને છે, જેઓ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ છે, રહી ચૂક્યા છે અથવા ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત થવા માટે લાયક છે.

બોર્ડની પ્રક્રિયા અને અભિપ્રાય બંધારણમાં દર્શાવેલી શરતો મુજબ હોવા જરૂરી છે.

મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દો : ત્રણ મહિનાની મર્યાદા અને સલાહકાર બોર્ડની જોગવાઈને એકસાથે સમજવી જરૂરી છે. આર્ટિકલ 22(4)માં બંધારણીય અપવાદો અને વિશેષ જોગવાઈઓ પણ છે.

7. આર્ટિકલ 22(5) : અટકાયતનાં કારણો અને રજૂઆત કરવાની તક

નિવારક અટકાયત હેઠળ રાખવામાં આવેલી વ્યક્તિને શક્ય તેટલી વહેલી તકે અટકાયતનાં કારણો જણાવવાં જરૂરી છે.

તે વ્યક્તિને અટકાયતના આદેશ સામે રજૂઆત કરવાની શક્ય તેટલી વહેલી તક પણ આપવી જરૂરી છે.

આ જોગવાઈના બે મુખ્ય પાસાં છે.

પ્રથમ, અટકાયતનાં કારણો વિશે જાણકારી આપવી.

બીજું, અટકાયત સામે પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની વાસ્તવિક તક આપવી.

જોકે, જાહેર હિતની વિરુદ્ધ હોય તેવી હકીકતો જાહેર કરવાની ફરજ કાયદા હેઠળ નથી.

8. આર્ટિકલ 22(6) : જાહેર હિતના આધારે માહિતી ન આપવાનો અપવાદ

આર્ટિકલ 22(6) અનુસાર, અટકાયત કરનાર સત્તાધિકારી એવી હકીકતો જાહેર કરવા બંધાયેલો નથી, જેને જાહેર કરવી તે જાહેર હિતની વિરુદ્ધ ગણતો હોય.

આ જોગવાઈનો હેતુ જાહેર હિત સાથે સંબંધિત સંવેદનશીલ માહિતીનું રક્ષણ કરવાનો છે.

પરંતુ આ જોગવાઈને અટકાયતનાં કારણો જણાવવાની અને રજૂઆત કરવાની તક આપવાની બંધારણીય સુરક્ષાને સંપૂર્ણપણે નિરર્થક બનાવે તે રીતે સમજવી જોઈએ નહીં.

9. આર્ટિકલ 22(7) : સંસદની કાયદો બનાવવાની સત્તા

આર્ટિકલ 22(7) સંસદને નિવારક અટકાયત સંબંધિત કેટલીક બાબતો અંગે કાયદો બનાવવાની સત્તા આપે છે.

તેમાં મુખ્યત્વે નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

1. કઈ પરિસ્થિતિઓમાં અને કયા પ્રકારના કેસોમાં વ્યક્તિને ત્રણ મહિનાથી વધુ સમય સુધી અટકાયતમાં રાખી શકાય.
2. નિવારક અટકાયત સંબંધિત સલાહકાર બોર્ડની તપાસની પ્રક્રિયા.
3. કાયદા હેઠળ કોઈ ચોક્કસ શ્રેણીના કેસમાં વ્યક્તિને કેટલા મહત્તમ સમય સુધી અટકાયતમાં રાખી શકાય.

આ સત્તાનો ઉપયોગ બંધારણની મર્યાદાઓ અને લાગુ પડતા કાયદાને આધીન છે.

10. સામાન્ય ધરપકડ અને નિવારક અટકાયત વચ્ચેનો તફાવત

સામાન્ય ધરપકડમાં ગુનાની તપાસ અથવા કાયદાકીય કાર્યવાહી મુખ્ય હોય છે. નિવારક અટકાયતમાં ભવિષ્યમાં સંભવિત હાનિકારક પ્રવૃત્તિ અટકાવવાનો હેતુ હોય છે.

સામાન્ય ધરપકડમાં આર્ટિકલ 22(1) અને 22(2) હેઠળ ધરપકડનાં કારણો, વકીલની મદદ અને 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની સુરક્ષા લાગુ પડે છે, જો કોઈ કાયદેસર અપવાદ લાગુ ન પડતો હોય.

નિવારક અટકાયતમાં આર્ટિકલ 22(3)થી 22(7)ની વિશિષ્ટ જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. તેમાં અટકાયતનાં કારણો જણાવવા, રજૂઆતની તક અને સલાહકાર બોર્ડ સંબંધિત સુરક્ષાઓનો સમાવેશ થાય છે.

11. AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મુખ્ય મુદ્દાઓ

આર્ટિકલ 22(1) : ધરપકડનાં કારણો જાણવાનો અને વકીલની સલાહ મેળવવાનો અધિકાર.

આર્ટિકલ 22(2) : મુસાફરીના જરૂરી સમયને બાદ કરતાં 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની જોગવાઈ.

આર્ટિકલ 22(3) : દુશ્મન દેશના નાગરિક અને નિવારક અટકાયત હેઠળની વ્યક્તિ માટે આર્ટિકલ 22(1) તથા 22(2)નો અપવાદ.

આર્ટિકલ 22(4) : ત્રણ મહિનાથી વધુ નિવારક અટકાયત માટેની બંધારણીય શરતો અને સલાહકાર બોર્ડની ભૂમિકા.

આર્ટિકલ 22(5) : અટકાયતનાં કારણો જણાવવા અને રજૂઆત કરવાની તક.

આર્ટિકલ 22(6) : જાહેર હિત વિરુદ્ધ હોય તેવી હકીકતો જાહેર ન કરવાનો અપવાદ.

આર્ટિકલ 22(7) : નિવારક અટકાયત સંબંધિત કેટલીક બાબતો અંગે સંસદની કાયદાકીય સત્તા.

ભારતીય બંધારણનો આર્ટિકલ 22 વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના રક્ષણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. સામાન્ય ધરપકડ વખતે ધરપકડનાં કારણો જાણવાનો અધિકાર, વકીલની મદદ અને 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની જોગવાઈ તેનું મુખ્ય અંગ છે. બીજી તરફ, નિવારક અટકાયત માટે બંધારણે વિશિષ્ટ સુરક્ષાઓ અને પ્રક્રિયાત્મક મર્યાદાઓ નક્કી કરી છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા ઉમેદવારોએ આર્ટિકલ 22ના દરેક પેટા-અનુચ્છેદ, સામાન્ય ધરપકડ અને નિવારક અટકાયત વચ્ચેનો તફાવત તથા MCQમાં પૂછાઈ શકે તેવા સમયમર્યાદા સંબંધિત મુદ્દાઓનો ખાસ અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

આર્ટિકલ 22 ના 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ, જવાબો અને ટૂંકી સમજૂતી

ભારતીય બંધારણનો આર્ટિકલ 22 ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ તથા નિવારક અટકાયત (Preventive Detention) સંબંધિત જોગવાઈઓ સાથે સંકળાયેલો છે. AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા ઉમેદવારો માટે નીચેના 20 બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો, સાચા જવાબો અને ટૂંકી સમજૂતી ઉપયોગી રહેશે.

પ્રશ્ન 1. ભારતીય બંધારણનો આર્ટિકલ 22 મુખ્યત્વે કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) સમાનતાનો અધિકાર
(B) ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ
(C) ધાર્મિક સ્વતંત્રતા
(D) શોષણ સામેનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22 ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને અમુક બંધારણીય સુરક્ષાઓ આપે છે. તેમાં ધરપકડનાં કારણો જાણવાનો, વકીલની સલાહ મેળવવાનો અને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ થવાનો અધિકાર સામેલ છે. નિવારક અટકાયત માટે અલગ જોગવાઈઓ પણ આ જ અનુચ્છેદમાં છે.

પ્રશ્ન 2. ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને પોતાની પસંદગીના વકીલની સલાહ લેવાનો અધિકાર કયા અનુચ્છેદ હેઠળ મળે છે?

(A) આર્ટિકલ 14
(B) આર્ટિકલ 19
(C) આર્ટિકલ 22(1)
(D) આર્ટિકલ 32

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિકલ 22(1).

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(1) અનુસાર ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને ધરપકડનાં કારણો શક્ય તેટલી વહેલી તકે જણાવવાં જોઈએ. તેને પોતાની પસંદગીના કાનૂની સલાહકારની સલાહ લેવાનો અને પોતાના બચાવ માટે વકીલ દ્વારા રજૂ થવાનો અધિકાર છે.

પ્રશ્ન 3. સામાન્ય ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને કેટલા સમયની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે?

(A) 12 કલાક
(B) 24 કલાક
(C) 48 કલાક
(D) 72 કલાક

સાચો જવાબ: (B) 24 કલાક.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(2) મુજબ ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટ સુધી પહોંચવા માટેનો જરૂરી મુસાફરીનો સમય બાદ કરતાં 24 કલાકની અંદર વ્યક્તિને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 4. આર્ટિકલ 22(2) હેઠળ ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા વિના કસ્ટડીમાં રાખી શકાય છે?

(A) હા, હંમેશા
(B) હા, પોલીસની ઇચ્છા મુજબ
(C) ના, બંધારણીય જોગવાઈ અનુસાર નહીં
(D) માત્ર ફરિયાદીની મંજૂરીથી

સાચો જવાબ: (C) ના, બંધારણીય જોગવાઈ અનુસાર નહીં.

સમજૂતી: સામાન્ય ધરપકડના કિસ્સામાં મુસાફરીનો જરૂરી સમય બાદ કરતાં 24 કલાકથી વધુ કસ્ટડી માટે મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા જરૂરી છે. આ જોગવાઈ મનસ્વી અટકાયત સામે રક્ષણ આપે છે. નિવારક અટકાયતના કિસ્સામાં અલગ બંધારણીય જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 5. આર્ટિકલ 22(3) મુજબ આર્ટિકલ 22(1) અને 22(2)ની જોગવાઈઓ કોને લાગુ પડતી નથી?

(A) દરેક ભારતીય નાગરિકને
(B) દુશ્મન દેશના નાગરિક અને નિવારક અટકાયત હેઠળની વ્યક્તિને
(C) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓને
(D) માત્ર સાક્ષીઓને

સાચો જવાબ: (B) દુશ્મન દેશના નાગરિક અને નિવારક અટકાયત હેઠળની વ્યક્તિને.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(3)માં બે અપવાદ દર્શાવવામાં આવ્યા છે: Enemy Alien અને Preventive Detention હેઠળ અટકાયતમાં રાખવામાં આવેલી વ્યક્તિ. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે આવી વ્યક્તિઓને કોઈપણ પ્રકારનું કાનૂની રક્ષણ મળતું નથી.

પ્રશ્ન 6. નિવારક અટકાયત (Preventive Detention)નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) અગાઉના ગુનાની સજા આપવી
(B) દંડ વસૂલવો
(C) ભવિષ્યમાં સંભવિત હાનિકારક પ્રવૃત્તિ અટકાવવી
(D) મિલકત જપ્ત કરવી

સાચો જવાબ: (C) ભવિષ્યમાં સંભવિત હાનિકારક પ્રવૃત્તિ અટકાવવી.

સમજૂતી: નિવારક અટકાયતનો હેતુ ભૂતકાળના ગુનાની સજા આપવાનો નથી, પરંતુ કાયદા દ્વારા માન્ય પરિસ્થિતિઓમાં ભવિષ્યમાં થવાની શક્યતા ધરાવતી હાનિકારક પ્રવૃત્તિ અટકાવવાનો છે. તે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર અસર કરતી હોવાથી બંધારણીય સુરક્ષાઓનું પાલન જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 7. નિવારક અટકાયતનો ઉલ્લેખ ભારતીય બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં કરવામાં આવ્યો છે?

(A) આર્ટિકલ 19
(B) આર્ટિકલ 20
(C) આર્ટિકલ 22
(D) આર્ટિકલ 32

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિકલ 22.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(3)થી 22(7)માં નિવારક અટકાયત સંબંધિત વિશિષ્ટ જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે. તેમાં અટકાયતની સમયમર્યાદા, સલાહકાર બોર્ડ, કારણો જણાવવા અને રજૂઆત કરવાની તક જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રશ્ન 8. આર્ટિકલ 22(4) હેઠળ સામાન્ય રીતે ત્રણ મહિનાથી વધુ નિવારક અટકાયત માટે કઈ બાબત મહત્વપૂર્ણ છે?

(A) ફરિયાદીની લેખિત સંમતિ
(B) સલાહકાર બોર્ડનો અભિપ્રાય અને બંધારણીય શરતોનું પાલન
(C) ગ્રામ પંચાયતની મંજૂરી
(D) પોલીસ અધિકારીની મૌખિક પરવાનગી

સાચો જવાબ: (B) સલાહકાર બોર્ડનો અભિપ્રાય અને બંધારણીય શરતોનું પાલન.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(4)માં સામાન્ય રીતે ત્રણ મહિનાથી વધુ નિવારક અટકાયત માટે સલાહકાર બોર્ડની પ્રક્રિયા અને બંધારણીય શરતો મહત્વપૂર્ણ છે. આ અનુચ્છેદમાં નિર્ધારિત અપવાદો અને વિશેષ જોગવાઈઓ પણ છે. તેથી ત્રણ મહિનાની મર્યાદાને દરેક સંજોગમાં લાગુ પડતો નિરપવાદ નિયમ માનવો નહીં.

પ્રશ્ન 9. નિવારક અટકાયત સંબંધિત સલાહકાર બોર્ડમાં કઈ લાયકાત ધરાવતા વ્યક્તિઓ હોઈ શકે છે?

(A) માત્ર પોલીસ અધિકારીઓ
(B) માત્ર વકીલો
(C) હાઈકોર્ટના વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશો અથવા ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત થવા માટે લાયક વ્યક્તિઓ
(D) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓ

સાચો જવાબ: (C) હાઈકોર્ટના વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશો અથવા ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત થવા માટે લાયક વ્યક્તિઓ.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(4) હેઠળ સલાહકાર બોર્ડની રચના માટે ન્યાયિક લાયકાત સંબંધિત જોગવાઈ છે. બોર્ડની ભૂમિકા નિવારક અટકાયતને બંધારણીય મર્યાદાઓ અનુસાર તપાસવાની પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 10. નિવારક અટકાયત હેઠળની વ્યક્તિને અટકાયતનાં કારણો જણાવવાની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે?

(A) આર્ટિકલ 22(1)
(B) આર્ટિકલ 22(2)
(C) આર્ટિકલ 22(5)
(D) આર્ટિકલ 32

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિકલ 22(5).

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(5) મુજબ અટકાયતમાં રાખવામાં આવેલી વ્યક્તિને શક્ય તેટલી વહેલી તકે અટકાયતનાં કારણો જણાવવાં જોઈએ. સાથે જ અટકાયતના આદેશ સામે રજૂઆત કરવાની શક્ય તેટલી વહેલી તક આપવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 11. નિવારક અટકાયત હેઠળની વ્યક્તિને અટકાયતના આદેશ સામે શું કરવાની તક આપવી જરૂરી છે?

(A) માત્ર દંડ ભરવાની
(B) પોતાની રજૂઆત કરવાની
(C) પોલીસમાં નોકરી મેળવવાની
(D) મિલકત વેચવાની

સાચો જવાબ: (B) પોતાની રજૂઆત કરવાની.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(5) વ્યક્તિને અટકાયત સામે પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપે છે. આ સુરક્ષાનો હેતુ એ છે કે વ્યક્તિ અટકાયતના કારણો સામે પોતાનો બચાવ રજૂ કરી શકે. લાગુ કાયદા અને બંધારણીય મર્યાદાઓ અનુસાર આ તક અસરકારક હોવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 12. આર્ટિકલ 22(6) હેઠળ કઈ હકીકતો જાહેર ન કરવાનો અપવાદ છે?

(A) દરેક જાહેર દસ્તાવેજની હકીકતો
(B) જાહેર હિતની વિરુદ્ધ હોય તેવી હકીકતો
(C) દરેક ન્યાયિક ચુકાદાની હકીકતો
(D) દરેક FIRની હકીકતો

સાચો જવાબ: (B) જાહેર હિતની વિરુદ્ધ હોય તેવી હકીકતો.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(6) મુજબ અટકાયત કરનાર સત્તાધિકારી એવી હકીકતો જાહેર કરવા બંધાયેલો નથી, જેને જાહેર કરવી તે જાહેર હિતની વિરુદ્ધ ગણતો હોય. આ જોગવાઈને આર્ટિકલ 22(5) હેઠળના અન્ય રક્ષણો સાથે વાંચવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 13. નિવારક અટકાયત સંબંધિત કાયદા અંગે સંસદની સત્તા કયા અનુચ્છેદમાં દર્શાવવામાં આવી છે?

(A) આર્ટિકલ 22(7)
(B) આર્ટિકલ 25
(C) આર્ટિકલ 29
(D) આર્ટિકલ 40

સાચો જવાબ: (A) આર્ટિકલ 22(7).

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(7) સંસદને નિવારક અટકાયત સંબંધિત કેટલીક પરિસ્થિતિઓ, સલાહકાર બોર્ડની તપાસની પ્રક્રિયા અને કાયદા હેઠળ અટકાયતની મહત્તમ મુદત અંગે જોગવાઈ કરવાની સત્તા આપે છે. આ સત્તાનો ઉપયોગ બંધારણની મર્યાદાઓને આધીન છે.

પ્રશ્ન 14. સામાન્ય ધરપકડ અને નિવારક અટકાયત વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કયો છે?

(A) બંનેનો હેતુ હંમેશા સજા આપવાનો છે
(B) સામાન્ય ધરપકડ કાયદાકીય કાર્યવાહી સાથે અને નિવારક અટકાયત સંભવિત ભવિષ્યની હાનિકારક પ્રવૃત્તિ અટકાવવા સાથે સંબંધિત છે
(C) નિવારક અટકાયત માત્ર સિવિલ કેસમાં થાય છે
(D) સામાન્ય ધરપકડમાં કોઈ કાનૂની રક્ષણ મળતું નથી

સાચો જવાબ: (B) સામાન્ય ધરપકડ કાયદાકીય કાર્યવાહી સાથે અને નિવારક અટકાયત સંભવિત ભવિષ્યની હાનિકારક પ્રવૃત્તિ અટકાવવા સાથે સંબંધિત છે.

સમજૂતી: સામાન્ય ધરપકડ સામાન્ય રીતે ગુનાની તપાસ અથવા ફોજદારી કાર્યવાહી સાથે જોડાયેલી હોય છે. નિવારક અટકાયતનો હેતુ ભવિષ્યમાં સંભવિત હાનિકારક પ્રવૃત્તિ અટકાવવાનો છે. બંનેની કાનૂની પ્રક્રિયા અને બંધારણીય સુરક્ષાઓમાં તફાવત છે.

પ્રશ્ન 15. આર્ટિકલ 22(1) હેઠળ ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને કઈ બાબતનો અધિકાર છે?

(A) ધરપકડનું કારણ જાણવાનો અને વકીલની સલાહ મેળવવાનો
(B) કોઈપણ કાયદાનું પાલન ન કરવાનો
(C) કોર્ટના દરેક આદેશનો ઇનકાર કરવાનો
(D) તપાસ બંધ કરાવવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર

સાચો જવાબ: (A) ધરપકડનું કારણ જાણવાનો અને વકીલની સલાહ મેળવવાનો.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(1) ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને પોતાની ધરપકડનું કારણ જાણવાની અને પોતાની પસંદગીના વકીલની સલાહ તથા મદદ મેળવવાની સુરક્ષા આપે છે. જોકે, આ સુરક્ષા આર્ટિકલ 22(3)માં દર્શાવેલા અપવાદોને આધીન છે.

પ્રશ્ન 16. આર્ટિકલ 22(2) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની 24 કલાકની મર્યાદા કયા સમયથી સંબંધિત છે?

(A) FIR નોંધાય ત્યારથી
(B) ધરપકડ કરવામાં આવે ત્યારથી
(C) ચાર્જશીટ દાખલ થાય ત્યારથી
(D) ટ્રાયલ શરૂ થાય ત્યારથી

સાચો જવાબ: (B) ધરપકડ કરવામાં આવે ત્યારથી.

સમજૂતી: 24 કલાકની ગણતરી ધરપકડના સમયથી થાય છે. ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટ સુધી પહોંચવા માટેનો જરૂરી મુસાફરીનો સમય તેમાં ગણાતો નથી. આ જોગવાઈ પોલીસ દ્વારા મનસ્વી રીતે લાંબા સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખવા સામે રક્ષણ આપે છે.

પ્રશ્ન 17. આર્ટિકલ 22(4)માં દર્શાવેલી સામાન્ય ત્રણ મહિનાની મર્યાદા કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) જામીનની મુદત
(B) પોલીસ પૂછપરછની મુદત
(C) નિવારક અટકાયત
(D) સિવિલ દાવાની મુદત

સાચો જવાબ: (C) નિવારક અટકાયત.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(4) નિવારક અટકાયત હેઠળ ત્રણ મહિનાથી વધુ સમય સુધી વ્યક્તિને અટકાયતમાં રાખવા અંગેની બંધારણીય શરતો નક્કી કરે છે. તેમાં સલાહકાર બોર્ડ સંબંધિત પ્રક્રિયા અને નિર્ધારિત અપવાદોનું મહત્વ છે.

પ્રશ્ન 18. આર્ટિકલ 22(5) હેઠળ અટકાયતનાં કારણો ક્યારે જણાવવા જોઈએ?

(A) શક્ય તેટલી વહેલી તકે
(B) માત્ર ટ્રાયલ પૂરો થયા પછી
(C) એક વર્ષ પછી
(D) માત્ર વ્યક્તિ દોષિત ઠરે ત્યારે

સાચો જવાબ: (A) શક્ય તેટલી વહેલી તકે.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(5) મુજબ અટકાયતનાં કારણો શક્ય તેટલી વહેલી તકે જણાવવા જોઈએ. આ સાથે વ્યક્તિને અટકાયતના આદેશ સામે રજૂઆત કરવાની તક પણ આપવી જરૂરી છે. જાહેર હિતની વિરુદ્ધ હોય તેવી હકીકતો માટે આર્ટિકલ 22(6)માં અપવાદ છે.

પ્રશ્ન 19. આર્ટિકલ 22(7) હેઠળ સંસદ કઈ બાબત અંગે કાયદો બનાવી શકે છે?

(A) નિવારક અટકાયત માટેની કેટલીક પરિસ્થિતિઓ, પ્રક્રિયા અને મહત્તમ સમયમર્યાદા
(B) બંધારણના તમામ મૂળભૂત અધિકારો રદ કરવા
(C) ન્યાયપાલિકા નાબૂદ કરવા
(D) દરેક વ્યક્તિની ધરપકડ ફરજિયાત બનાવવા

સાચો જવાબ: (A) નિવારક અટકાયત માટેની કેટલીક પરિસ્થિતિઓ, પ્રક્રિયા અને મહત્તમ સમયમર્યાદા.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22(7) હેઠળ સંસદને નિવારક અટકાયત સંબંધિત નિર્ધારિત વિષયો પર કાયદો બનાવવાની સત્તા છે. આ સત્તા અનિયંત્રિત નથી; તે બંધારણની જોગવાઈઓ અને મર્યાદાઓને આધીન છે.

પ્રશ્ન 20. આર્ટિકલ 22 મુખ્યત્વે કયા અધિકારના રક્ષણ સાથે ગાઢ રીતે સંબંધિત છે?

(A) વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા
(B) માત્ર ધાર્મિક સ્વતંત્રતા
(C) માત્ર સાંસ્કૃતિક અધિકાર
(D) માત્ર સંપત્તિનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (A) વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 22 વ્યક્તિને ધરપકડ અને અટકાયત સંબંધિત પ્રક્રિયામાં બંધારણીય સુરક્ષા આપે છે. તે આર્ટિકલ 21 સાથે પણ ગાઢ રીતે સંબંધિત છે, જે જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખો

આર્ટિકલ 22(1) : ધરપકડનાં કારણો અને વકીલની સલાહનો અધિકાર.

આર્ટિકલ 22(2) : મુસાફરીના જરૂરી સમય સિવાય 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની જોગવાઈ.

આર્ટિકલ 22(3) : Enemy Alien અને નિવારક અટકાયત હેઠળની વ્યક્તિ માટે આર્ટિકલ 22(1) તથા 22(2)નો અપવાદ.

આર્ટિકલ 22(4) : નિવારક અટકાયતની સામાન્ય ત્રણ મહિનાની મર્યાદા અને સલાહકાર બોર્ડ સંબંધિત શરતો.

આર્ટિકલ 22(5) : અટકાયતનાં કારણો જણાવવા અને રજૂઆત કરવાની તક.

આર્ટિકલ 22(6) : જાહેર હિતની વિરુદ્ધ હોય તેવી હકીકતો જાહેર ન કરવાનો અપવાદ.

આર્ટિકલ 22(7) : નિવારક અટકાયત સંબંધિત ચોક્કસ બાબતો અંગે સંસદની કાયદાકીય સત્તા.