AIBE – CrPC કલમ 238 થી 259 : વોરન્ટ કેસ અને સમન્સ કેસ

Click the Language Button below to read in your language.

ભારતીય ફોજદારી ન્યાયપ્રણાલીમાં આરોપી સામે ચાલતી ટ્રાયલની પ્રક્રિયા સમજવી હોય તો વોરન્ટ કેસ અને સમન્સ કેસ વચ્ચેનો તફાવત જાણવો ખૂબ જ જરૂરી છે. AIBE પરીક્ષામાં આ વિષયમાંથી કેસના પ્રકાર, આરોપ ઘડવાની પ્રક્રિયા, આરોપીને મુક્ત કરવાનો હુકમ (Discharge), ફરિયાદીની ગેરહાજરી, દોષિત કે નિર્દોષ જાહેર કરવાની પ્રક્રિયા અને CrPC તથા BNSS વચ્ચેની કલમોની સરખામણી જેવા મુદ્દાઓ ઉપયોગી છે.

અહીં આપણે CrPC, 1973ની કલમ 238થી 259ને સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સમજીશું અને સાથે Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 (BNSS)ની અનુરૂપ કલમો પણ જાણીશું.

એક મહત્ત્વની વાત શરૂઆતમાં જ સમજી લો. BNSS 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી છે. જૂના CrPCની કલમોનો અભ્યાસ કરતી વખતે હવે તેમની અનુરૂપ BNSS કલમો પણ યાદ રાખવી જોઈએ.

વોરન્ટ કેસ અને સમન્સ કેસ એટલે શું?

વોરન્ટ કેસ

વોરન્ટ કેસ એટલે એવો ફોજદારી કેસ જેમાં ગુનો મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા બે વર્ષથી વધુ સમયની કેદની સજાને પાત્ર હોય. અહીં વોરન્ટ કેસનો અર્થ એવો નથી કે દરેક કેસમાં આરોપીની ધરપકડ માટે વોરન્ટ જ કાઢવામાં આવે છે. આ ગુનાની ગંભીરતા અને ટ્રાયલની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી કાનૂની શ્રેણી છે.

સમન્સ કેસ

સમન્સ કેસ એટલે એવો ફોજદારી કેસ જે વોરન્ટ કેસ નથી. સામાન્ય રીતે તેમાં બે વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંનેની જોગવાઈ ધરાવતા ગુનાઓનો સમાવેશ થાય છે. સમન્સ કેસમાં સામાન્ય રીતે આરોપીને આરોપની વિગતો જણાવવામાં આવે છે; વોરન્ટ કેસની જેમ ઔપચારિક આરોપ (Formal Charge) ઘડવો જરૂરી હોતો નથી.આ વ્યાખ્યાનો આધાર જૂની CrPC કલમ 2(w) અને 2(x) તથા BNSS કલમ 2(1)ની સંબંધિત વ્યાખ્યાઓ છે. AIBEમાં ખાસ ધ્યાન રાખવું કે વોરન્ટ કેસની ઓળખ ગુનાની સજાની જોગવાઈથી થાય છે, માત્ર વોરન્ટ કાઢવામાં આવ્યો છે કે નહીં તેનાથી નહીં.

વોરન્ટ કેસની ટ્રાયલ : CrPC કલમ 238થી 250 અને BNSS કલમ 261થી 273

વોરન્ટ કેસની ટ્રાયલની પ્રક્રિયા જૂની CrPCમાં કલમ 238થી શરૂ થાય છે. BNSSમાં આ જ વિષય મુખ્યત્વે કલમ 261થી 273માં આપવામાં આવ્યો છે. વોરન્ટ કેસ પોલીસ રિપોર્ટના આધારે દાખલ થયો છે કે પોલીસ રિપોર્ટ સિવાય અન્ય રીતે દાખલ થયો છે, તેના આધારે ટ્રાયલની પ્રક્રિયામાં તફાવત પડે છે.

CrPC કલમ 238 — BNSS કલમ 261 – દસ્તાવેજોની નકલ આપવાની જોગવાઈનું પાલન

જ્યારે પોલીસ રિપોર્ટના આધારે દાખલ થયેલા વોરન્ટ કેસમાં આરોપી મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ હાજર થાય છે, ત્યારે મેજિસ્ટ્રેટે ખાતરી કરવી પડે છે કે CrPC કલમ 207 મુજબ આરોપીને જરૂરી દસ્તાવેજોની નકલો આપવામાં આવી છે.

BNSSમાં આ જોગવાઈ કલમ 230 સાથે જોડવામાં આવી છે અને તેનું પાલન BNSS કલમ 261 હેઠળ ચકાસવામાં આવે છે.

CrPC કલમ 239 — BNSS કલમ 262 – આરોપીને મુક્ત કરવાનો હુકમ (Discharge)

મેજિસ્ટ્રેટ પોલીસ રિપોર્ટ, સંબંધિત દસ્તાવેજો અને બંને પક્ષોની રજૂઆતોનો વિચાર કર્યા પછી જો માને કે આરોપ સામે આગળ વધવા માટે કોઈ આધાર નથી, તો આરોપીને Discharge કરી શકે છે. BNSS કલમ 262(1) હેઠળ આરોપીને દસ્તાવેજોની નકલો મળ્યાની તારીખથી 60 દિવસની અંદર Discharge માટે અરજી કરવાની જોગવાઈ છે. આરોપીને સાંભળવાની તક આપવી અને Discharge કરવાના કારણો નોંધવા પણ જરૂરી છે.

યાદ રાખો: Discharge અને Acquittal એકસરખા નથી. Discharge સામાન્ય રીતે ટ્રાયલમાં આરોપ સાબિત થવાની પ્રક્રિયા સુધી પહોંચતાં પહેલાં થાય છે, જ્યારે Acquittal ટ્રાયલની પ્રક્રિયામાં આરોપી નિર્દોષ ઠર્યા પછી થાય છે.

CrPC કલમ 240 — BNSS કલમ 263 – આરોપ ઘડવો (Framing of Charge)

જો મેજિસ્ટ્રેટને લાગે કે આરોપીએ ગુનો કર્યો હોવાની ધારણા કરવા માટે પૂરતો આધાર છે, તો તે લેખિતમાં આરોપ ઘડે છે. આરોપીને આરોપ વાંચી અને સમજાવીને પૂછવામાં આવે છે કે તે ગુનો કબૂલ કરે છે કે ટ્રાયલનો સામનો કરવા માગે છે. BNSS કલમ 263 હેઠળ આરોપ ઘડવાની સમયમર્યાદા અંગે ખાસ જોગવાઈ છે. પ્રથમ ચાર્જ હિયરિંગની તારીખથી 60 દિવસની અંદર આરોપ ઘડવાની જોગવાઈ આપવામાં આવી છે.

CrPC કલમ 241 — BNSS કલમ 264 – ગુનો કબૂલ કરવાથી દોષિત ઠરાવવું

જો આરોપી પોતાનો ગુનો કબૂલ કરે, તો મેજિસ્ટ્રેટ તેનું નિવેદન નોંધે છે અને પોતાના વિવેકાધિકારથી તેને દોષિત ઠરાવી શકે છે. માત્ર આરોપી ગુનો કબૂલે એટલા માટે દરેક કેસમાં દોષિત ઠરાવવો જ પડે એવું નથી; કાયદા મુજબ મેજિસ્ટ્રેટ યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે છે.

CrPC કલમ 242 — BNSS કલમ 265 – ફરિયાદ પક્ષના સાક્ષીઓની તપાસ

જો આરોપી ગુનો કબૂલ ન કરે અથવા ટ્રાયલનો સામનો કરવા માગે, તો ફરિયાદ પક્ષને પોતાના સાક્ષીઓ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે. સાક્ષીઓની તપાસ, તેમની જુબાની અને જરૂરી દસ્તાવેજો દ્વારા ફરિયાદ પક્ષે આરોપ સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આરોપીને કાયદા મુજબ સાક્ષીઓની ઊલટતપાસ (Cross-examination) કરવાની તક મળે છે.

CrPC કલમ 243 — BNSS કલમ 266 – બચાવ પક્ષના પુરાવા

ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા પછી આરોપીને પોતાનો બચાવ રજૂ કરવાની તક મળે છે. આરોપી પોતાના બચાવમાં સાક્ષીઓ રજૂ કરી શકે છે અને સંબંધિત દસ્તાવેજો રજૂ કરી શકે છે. આ તબક્કો ન્યાયની દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે આરોપીને પોતાની નિર્દોષતા રજૂ કરવાની પૂરતી તક મળવી જોઈએ.

CrPC કલમ 244 — BNSS કલમ 267 – પોલીસ રિપોર્ટ સિવાય દાખલ થયેલા વોરન્ટ કેસમાં પુરાવા

જે વોરન્ટ કેસ પોલીસ રિપોર્ટના આધારે નહીં પરંતુ અન્ય રીતે, જેમ કે ફરિયાદના આધારે શરૂ થયો હોય, તેમાં ફરિયાદ પક્ષે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ પોતાના પુરાવા રજૂ કરવાના હોય છે. આ તબક્કે મેજિસ્ટ્રેટ ફરિયાદ પક્ષના પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને આગળની કાર્યવાહી નક્કી કરે છે.

CrPC કલમ 245 — BNSS કલમ 268 – આરોપીને મુક્ત કરવો

ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા સાંભળ્યા પછી જો મેજિસ્ટ્રેટને લાગે કે આરોપ સામે આગળ વધવા માટે કોઈ આધાર નથી, તો આરોપીને મુક્ત કરી શકે છે. આ જોગવાઈ પોલીસ રિપોર્ટના આધારે ચાલતા વોરન્ટ કેસની Discharge પ્રક્રિયાથી અલગ તબક્કા માટે છે.

CrPC કલમ 246 — BNSS કલમ 269 – આરોપ ઘડવો અને આગળની કાર્યવાહી

જો આરોપીને મુક્ત કરવાનો પૂરતો આધાર ન હોય, તો મેજિસ્ટ્રેટ આરોપ ઘડે છે. આરોપીને આરોપ સમજાવવામાં આવે છે અને તેને ગુનો કબૂલ છે કે નહીં તે પૂછવામાં આવે છે. ત્યારબાદ કાયદા મુજબ ફરિયાદ પક્ષ અને બચાવ પક્ષના પુરાવા લેવામાં આવે છે.

CrPC કલમ 247 — BNSS કલમ 270 – બચાવ પક્ષના પુરાવા

આ તબક્કે આરોપીને પોતાના બચાવમાં પુરાવા રજૂ કરવાની તક મળે છે. તે પોતાના સાક્ષીઓ બોલાવવા અને કાયદા મુજબ જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરવા માટે વિનંતી કરી શકે છે.

CrPC કલમ 248 — BNSS કલમ 271 – નિર્દોષ અથવા દોષિત જાહેર કરવો

બંને પક્ષોના પુરાવા અને દલીલોનો વિચાર કર્યા પછી મેજિસ્ટ્રેટ ચુકાદો આપે છે. આરોપ સાબિત થાય તો કાયદા મુજબ દોષિત ઠરાવી સજા કરી શકે છે; આરોપ સાબિત ન થાય તો નિર્દોષ જાહેર કરી શકે છે.

CrPC કલમ 249 — BNSS કલમ 272 – ફરિયાદીની ગેરહાજરી

ફરિયાદી ગેરહાજર હોય અને કેસ કાયદા મુજબ ફરિયાદીની હાજરી પર આધારિત હોય, તો મેજિસ્ટ્રેટ યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં આરોપીને મુક્ત કરી શકે છે. જોકે, આ જોગવાઈ દરેક પ્રકારના વોરન્ટ કેસમાં આપમેળે લાગુ પડતી નથી. ગુનાની પ્રકૃતિ અને લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

CrPC કલમ 250 — BNSS કલમ 273 – વાજબી કારણ વગર આરોપ મૂકવા બદલ વળતર

જો આરોપીને મુક્ત કરવામાં આવે અથવા નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવે અને મેજિસ્ટ્રેટને લાગે કે તેની સામે આરોપ મૂકવા માટે વાજબી કારણ નહોતું, તો કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ ફરિયાદી અથવા આરોપ મૂકનાર વ્યક્તિને વળતર ચૂકવવા અંગે કારણદર્શક નોટિસ આપી શકાય છે. BNSS કલમ 273 હેઠળ વળતરની મહત્તમ મર્યાદા ₹5,000 છે. આ જોગવાઈ લાગુ કરવા માટે કાયદામાં જણાવેલી પ્રક્રિયા અને શરતોનું પાલન જરૂરી છે.

સમન્સ કેસની ટ્રાયલ : CrPC કલમ 251થી 259 અને BNSS કલમ 274થી 282

સમન્સ કેસમાં પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે વોરન્ટ કેસ કરતાં સરળ હોય છે. તેમાં ઔપચારિક આરોપ ઘડવાને બદલે આરોપીને ગુનાની વિગતો જણાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેનો જવાબ, ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા અને જરૂરી હોય તો બચાવ પક્ષના પુરાવા લેવામાં આવે છે.

CrPC કલમ 251 — BNSS કલમ 274 – આરોપની વિગતો જણાવવી

આ કલમ પ્રમાણે આરોપી મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ હાજર થાય ત્યારે તેને તેના પરના આરોપની વિગતો જણાવવામાં આવે છે અને પૂછવામાં આવે છે કે તે ગુનો કબૂલ કરે છે કે નહીં અથવા તેની પાસે કોઈ બચાવ છે કે નહીં. સમન્સ કેસમાં સામાન્ય રીતે ઔપચારિક Charge ઘડવો જરૂરી નથી. BNSS કલમ 274માં એક મહત્ત્વનો ફેરફાર છે: જો મેજિસ્ટ્રેટને આરોપ પાયાવિહોણો લાગે, તો લેખિતમાં કારણો નોંધ્યા પછી આરોપીને મુક્ત કરી શકે છે અને આ મુક્તિનો હુકમ Discharge સમાન અસર ધરાવે છે.

CrPC કલમ 252 — BNSS કલમ 275 – ગુનો કબૂલ કરવાથી દોષિત ઠરાવવું

જો આરોપી ગુનો કબૂલ કરે, તો મેજિસ્ટ્રેટ તેનું નિવેદન શક્ય તેટલા તેના પોતાના શબ્દોમાં નોંધે છે અને પોતાના વિવેકાધિકારથી તેને દોષિત ઠરાવી શકે છે.

CrPC કલમ 253 — BNSS કલમ 276 – આરોપીની ગેરહાજરીમાં નાના ગુનામાં દોષિત ઠરાવવું

નાના ગુનાના ચોક્કસ કેસોમાં આરોપી કોર્ટમાં વ્યક્તિગત રીતે હાજર રહ્યા વિના ગુનો કબૂલ કરી શકે છે અને સમન્સમાં દર્શાવેલો દંડ મોકલી શકે છે. કાયદાની શરતો પૂરી થાય તો મેજિસ્ટ્રેટ તેની ગેરહાજરીમાં પણ દોષિત ઠરાવવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે.

આ જોગવાઈ દરેક સમન્સ કેસ માટે નથી; તે લાગુ પડતી કાનૂની શરતો અને પ્રક્રિયાને આધીન છે.

CrPC કલમ 254 — BNSS કલમ 277 – આરોપીને દોષિત ન ઠરાવવામાં આવે ત્યારે પ્રક્રિયા

જો આરોપી ગુનો કબૂલ ન કરે અથવા મેજિસ્ટ્રેટ તેને ગુનો કબૂલ કરવા છતાં દોષિત ન ઠરાવે, તો ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આરોપીને પોતાનો બચાવ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે.

CrPC કલમ 255 — BNSS કલમ 278 – નિર્દોષ અથવા દોષિત જાહેર કરવો

પુરાવા અને દલીલોનો વિચાર કર્યા પછી મેજિસ્ટ્રેટ આરોપીને નિર્દોષ અથવા દોષિત જાહેર કરે છે. દોષિત ઠરાવવામાં આવે તો કાયદા મુજબ સજા અંગે નિર્ણય લેવાય છે.

CrPC કલમ 256 — BNSS કલમ 279 – ફરિયાદીની ગેરહાજરી અથવા મૃત્યુ

ફરિયાદી હાજર ન હોય અથવા તેનું મૃત્યુ થયું હોય ત્યારે કાયદાની શરતોને આધીન મેજિસ્ટ્રેટ આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરી શકે છે. જો યોગ્ય કારણ હોય તો સુનાવણી મુલતવી રાખી શકે છે અથવા કાયદા મુજબ અન્ય નિર્ણય લઈ શકે છે.

આ જોગવાઈ મુખ્યત્વે ફરિયાદના આધારે દાખલ થયેલા સમન્સ કેસમાં લાગુ પડે છે. દરેક કેસમાં ફરિયાદીની ગેરહાજરીનો અર્થ આરોપીની આપમેળે મુક્તિ એવો થતો નથી.

CrPC કલમ 257 — BNSS કલમ 280 – ફરિયાદ પાછી ખેંચવી

ફરિયાદી ચુકાદો જાહેર થાય તે પહેલાં યોગ્ય કારણ રજૂ કરીને ફરિયાદ પાછી ખેંચવાની મંજૂરી માગી શકે છે. મેજિસ્ટ્રેટ મંજૂરી આપે તો આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવે છે.

CrPC કલમ 258 — BNSS કલમ 281 – અમુક કેસમાં કાર્યવાહી અટકાવવાની સત્તા

પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ અથવા કાયદા મુજબ અધિકૃત અન્ય મેજિસ્ટ્રેટ, ફરિયાદના આધારે નહીં પરંતુ અન્ય રીતે શરૂ થયેલા અમુક સમન્સ કેસમાં, કારણો નોંધ્યા પછી કાર્યવાહી અટકાવી શકે છે.

જો મુખ્ય સાક્ષીઓના પુરાવા નોંધાયા પછી કાર્યવાહી અટકાવવામાં આવે, તો કાયદા મુજબ નિર્દોષ જાહેર કરવાનો ચુકાદો આપી શકાય છે. અન્ય પરિસ્થિતિમાં આરોપીને મુક્ત કરવામાં આવે તો તેની અસર Discharge સમાન થઈ શકે છે.

CrPC – 259 – BNSS – 282 – સમન્સ કેસને વોરન્ટ કેસ તરીકે ચલાવવો

જો સમન્સ કેસ એવા ગુનાનો હોય જેમાં છ મહિનાથી વધુ કેદની સજા થઈ શકે અને મેજિસ્ટ્રેટને લાગે કે ન્યાયના હિતમાં વોરન્ટ કેસની પ્રક્રિયા અપનાવવી જરૂરી છે, તો તે કેસને વોરન્ટ કેસની પ્રક્રિયા મુજબ ફરીથી ચલાવી શકે છે. જરૂર પડે તો અગાઉ તપાસાયેલા સાક્ષીઓને ફરી બોલાવી શકાય છે.

AIBE માટે આ કલમ ખાસ યાદ રાખવી. અહીં પૂછવામાં આવતી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે ગુનાની સજાની જોગવાઈ છ મહિનાથી વધુ કેદની હોવી જોઈએ અને ન્યાયના હિતમાં આવી કાર્યવાહી જરૂરી હોવી જોઈએ.

CrPC અને BNSSની કલમોનો તુલનાત્મક ચાર્ટ

નીચેનો ચાર્ટ AIBEની પરીક્ષામાં ઝડપી પુનરાવર્તન માટે ઉપયોગી રહેશે.

CrPC કલમ	વિષય	અનુરૂપ BNSS કલમ
238	દસ્તાવેજોની નકલની ખાતરી	261
239	આરોપીને મુક્ત કરવો	262
240	આરોપ ઘડવો	263
241	ગુનો કબૂલ કરવો	264
242	ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા	265
243	બચાવ પક્ષના પુરાવા	266
244	ફરિયાદ આધારિત કેસમાં પુરાવા	267
245	આરોપીને મુક્ત કરવો	268
246	આરોપ ઘડવો અને આગળની કાર્યવાહી	269
247	બચાવ પક્ષના પુરાવા	270
248	નિર્દોષ અથવા દોષિત જાહેર કરવો	271
249	ફરિયાદીની ગેરહાજરી	272
250	ખોટા આરોપ બદલ વળતર	273
251	આરોપની વિગતો જણાવવી	274
252	ગુનો કબૂલ કરવો	275
253	ગેરહાજરીમાં નાના ગુનામાં દોષિત ઠરાવવું	276
254	દોષિત ન ઠરાવવામાં આવે ત્યારે પ્રક્રિયા	277
255	નિર્દોષ અથવા દોષિત જાહેર કરવો	278
256	ફરિયાદીની ગેરહાજરી અથવા મૃત્યુ	279
257	ફરિયાદ પાછી ખેંચવી	280
258	કાર્યવાહી અટકાવવી	281
259	સમન્સ કેસને વોરન્ટ કેસમાં ફેરવવો	282

આ સરખામણી BNSSના સંબંધિત પ્રકરણો અને કલમોની અનુરૂપતા પર આધારિત છે. National Crime Records Bureau+1

AIBE પરીક્ષા માટે સૌથી મહત્ત્વના મુદ્દા

આ વિષયમાં નીચેની બાબતો ખાસ યાદ રાખવી.

વોરન્ટ કેસમાં આરોપ ઘડવાની પ્રક્રિયા હોય છે, જ્યારે સમન્સ કેસમાં આરોપની વિગતો જણાવવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે ઔપચારિક Charge ઘડવાની જરૂર પડતી નથી.

CrPC કલમ 239નો BNSSમાં અનુરૂપ ક્રમાંક 262 છે. CrPC કલમ 240નો અનુરૂપ ક્રમાંક 263 છે.

CrPC કલમ 251નો અનુરૂપ ક્રમાંક BNSS 274 છે. BNSS કલમ 274માં આરોપ પાયાવિહોણો હોય ત્યારે લેખિત કારણો સાથે આરોપીને મુક્ત કરવાની જોગવાઈ ઉમેરાઈ છે.

CrPC કલમ 259 અને BNSS કલમ 282 સમન્સ કેસને વોરન્ટ કેસની પ્રક્રિયા મુજબ ચલાવવાની મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા સાથે સંબંધિત છે. આ માટે ગુનો છ મહિનાથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર હોવો જોઈએ અને ન્યાયના હિતમાં આવી કાર્યવાહી જરૂરી હોવી જોઈએ.

Discharge એટલે ટ્રાયલમાં આરોપી સામે આગળ વધવા માટે પૂરતો આધાર ન હોવાને કારણે મુક્તિ, જ્યારે Acquittal એટલે ટ્રાયલના અંતે આરોપી નિર્દોષ ઠરવો.

ટૂંકમાં યાદ રાખવાની રીત

વોરન્ટ કેસ: CrPC 238–250 → BNSS 261–273.

સમન્સ કેસ: CrPC 251–259 → BNSS 274–282.

વોરન્ટ કેસમાં Charge, Prosecution Evidence, Defence Evidence અને Judgment પર ધ્યાન આપો.

સમન્સ કેસમાં Substance of Accusation, Plea of Guilty, Complainant’s Absence, Withdrawal of Complaint અને Conversion into Warrant Case પર ધ્યાન આપો.

AIBE માટે માત્ર કલમોના નંબર યાદ રાખવા પૂરતું નથી. દરેક કલમ કઈ પરિસ્થિતિમાં લાગુ પડે છે, કોર્ટને કઈ સત્તા છે અને આરોપીને કયો અધિકાર મળે છે તે સમજવું વધુ મહત્ત્વનું છે.

CrPC કલમ 238થી 259 અને BNSS કલમ 261થી 282નો વિષય ફોજદારી ટ્રાયલની વ્યવહારુ પ્રક્રિયાનો પાયો છે. વોરન્ટ કેસ અને સમન્સ કેસ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ હોય તો Discharge, Charge, પુરાવા, ફરિયાદીની ગેરહાજરી અને અંતિમ ચુકાદા સંબંધિત પ્રશ્નો સમજવામાં સરળતા રહે છે.

વોરન્ટ કેસ અને સમન્સ કેસ – 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. વોરન્ટ કેસ (Warrant Case) એટલે કયા પ્રકારના ગુનાને લગતો કેસ?

(A) માત્ર દંડને પાત્ર ગુનો
(B) એક વર્ષ સુધીની કેદને પાત્ર ગુનો
(C) મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા બે વર્ષથી વધુ કેદને પાત્ર ગુનો
(D) માત્ર જામીનપાત્ર ગુનો

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 2(x) મુજબ વોરન્ટ કેસ એવો કેસ છે જે મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા બે વર્ષથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર ગુનાને લગતો હોય છે.

પ્રશ્ન 2. CrPC કલમ 239ની અનુરૂપ BNSS કલમ કઈ છે?

(A) BNSS કલમ 261
(B) BNSS કલમ 262
(C) BNSS કલમ 263
(D) BNSS કલમ 264

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 239 પોલીસ રિપોર્ટના આધારે ચાલતા વોરન્ટ કેસમાં આરોપીને મુક્ત કરવા (Discharge) સંબંધિત છે. તેની અનુરૂપ BNSS કલમ 262 છે.

પ્રશ્ન 3. CrPC કલમ 240 કઈ કાર્યવાહી સાથે સંબંધિત છે?

(A) ફરિયાદ પાછી ખેંચવી
(B) આરોપ ઘડવો (Framing of Charge)
(C) ફરિયાદીની ગેરહાજરી
(D) આરોપીને વળતર આપવું

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 240 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને આરોપ સામે આગળ વધવા માટે પૂરતો આધાર જણાય તો આરોપ ઘડવામાં આવે છે. તેની અનુરૂપ BNSS કલમ 263 છે.

પ્રશ્ન 4. પોલીસ રિપોર્ટના આધારે ચાલતા વોરન્ટ કેસમાં આરોપીને મુક્ત કરવાની જોગવાઈ CrPCની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 238
(B) કલમ 239
(C) કલમ 241
(D) કલમ 245

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 239 હેઠળ આરોપ સામે આગળ વધવા માટે પૂરતો આધાર ન હોય તો મેજિસ્ટ્રેટ આરોપીને મુક્ત કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 5. CrPC કલમ 241નો મુખ્ય વિષય કયો છે?

(A) આરોપ ઘડવો
(B) ગુનો કબૂલ કરવાથી દોષિત ઠરાવવો
(C) ફરિયાદ પાછી ખેંચવી
(D) બચાવ પક્ષના પુરાવા

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 241 હેઠળ આરોપી ગુનો કબૂલ કરે તો મેજિસ્ટ્રેટ તેનું નિવેદન નોંધે છે અને પોતાના વિવેકાધિકારથી તેને દોષિત ઠરાવી શકે છે.

પ્રશ્ન 6. CrPC કલમ 242ની અનુરૂપ BNSS કલમ કઈ છે?

(A) BNSS કલમ 264
(B) BNSS કલમ 265
(C) BNSS કલમ 266
(D) BNSS કલમ 267

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 242 પોલીસ રિપોર્ટના આધારે ચાલતા વોરન્ટ કેસમાં ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા લેવા સાથે સંબંધિત છે. તેની અનુરૂપ BNSS કલમ 265 છે.

પ્રશ્ન 7. પોલીસ રિપોર્ટ સિવાય અન્ય રીતે દાખલ થયેલા વોરન્ટ કેસમાં ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા કઈ CrPC કલમ હેઠળ લેવામાં આવે છે?

(A) કલમ 239
(B) કલમ 242
(C) કલમ 244
(D) કલમ 249

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 244 હેઠળ પોલીસ રિપોર્ટ સિવાયના વોરન્ટ કેસમાં ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા લેવામાં આવે છે. તેની અનુરૂપ BNSS કલમ 267 છે.

પ્રશ્ન 8. CrPC કલમ 248 મુખ્યત્વે કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) દસ્તાવેજોની નકલ આપવી
(B) આરોપીને નિર્દોષ અથવા દોષિત જાહેર કરવો
(C) ફરિયાદીની ગેરહાજરી
(D) સમન્સ જારી કરવું

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 248 પોલીસ રિપોર્ટ સિવાયના વોરન્ટ કેસમાં ચુકાદો આપવા અને દોષિત ઠર્યા પછી સજા અંગે નિર્ણય લેવા સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 9. વાજબી કારણ વગર આરોપ મૂકવા બદલ વળતર અંગેની જોગવાઈ CrPCની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 247
(B) કલમ 248
(C) કલમ 249
(D) કલમ 250

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: CrPC કલમ 250 હેઠળ વાજબી કારણ વગર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હોય તો કાયદાની શરતો મુજબ વળતર અંગે કાર્યવાહી થઈ શકે છે. તેની અનુરૂપ BNSS કલમ 273 છે.

પ્રશ્ન 10. સમન્સ કેસમાં આરોપીને આરોપની વિગતો જણાવવાની જોગવાઈ CrPCની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 248
(B) કલમ 250
(C) કલમ 251
(D) કલમ 254

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 251 હેઠળ આરોપીને ગુનાની વિગતો જણાવવામાં આવે છે અને તેને પૂછવામાં આવે છે કે તે ગુનો કબૂલ કરે છે કે નહીં. સામાન્ય રીતે સમન્સ કેસમાં ઔપચારિક આરોપ ઘડવામાં આવતો નથી.

પ્રશ્ન 11. CrPC કલમ 251ની અનુરૂપ BNSS કલમ કઈ છે?

(A) BNSS કલમ 273
(B) BNSS કલમ 274
(C) BNSS કલમ 275
(D) BNSS કલમ 276

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSS કલમ 274 સમન્સ કેસમાં આરોપીની હાજરી વખતે આરોપની વિગતો જણાવવા સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 12. સમન્સ કેસમાં આરોપી ગુનો કબૂલ કરે ત્યારે CrPCની કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 252
(B) કલમ 253
(C) કલમ 254
(D) કલમ 255

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: CrPC કલમ 252 હેઠળ આરોપી ગુનો કબૂલ કરે ત્યારે મેજિસ્ટ્રેટ તેનું નિવેદન નોંધે છે અને પોતાના વિવેકાધિકારથી તેને દોષિત ઠરાવી શકે છે.

પ્રશ્ન 13. CrPC કલમ 254 હેઠળ મુખ્યત્વે કઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે?

(A) ફરિયાદ પાછી ખેંચવી
(B) ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા અને બચાવની કાર્યવાહી
(C) આરોપીને વળતર આપવું
(D) આરોપી સામે વોરન્ટ કાઢવું

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 254 હેઠળ આરોપી દોષિત ન ઠરે ત્યારે ફરિયાદ પક્ષના પુરાવા લેવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ આરોપીને પોતાનો બચાવ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 14. સમન્સ કેસમાં ફરિયાદીની ગેરહાજરી અથવા મૃત્યુ સાથે CrPCની કઈ કલમ સંબંધિત છે?

(A) કલમ 254
(B) કલમ 255
(C) કલમ 256
(D) કલમ 257

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 256 ફરિયાદીની ગેરહાજરી અથવા મૃત્યુ સંબંધિત છે. કાયદાની શરતોને આધીન મેજિસ્ટ્રેટ યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 15. CrPC કલમ 257 હેઠળ ફરિયાદી કઈ કાર્યવાહી કરી શકે છે?

(A) આરોપ ઘડી શકે છે
(B) ફરિયાદ પાછી ખેંચવાની મંજૂરી માગી શકે છે
(C) આરોપીને સજા કરી શકે છે
(D) કેસને વોરન્ટ કેસમાં ફેરવી શકે છે

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 257 હેઠળ ચુકાદો જાહેર થાય તે પહેલાં ફરિયાદી ફરિયાદ પાછી ખેંચવાની મંજૂરી માગી શકે છે. મેજિસ્ટ્રેટ મંજૂરી આપે તો આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 16. CrPC કલમ 258 કઈ સત્તા સાથે સંબંધિત છે?

(A) દરેક વોરન્ટ કેસ રદ કરવાની સત્તા
(B) ચોક્કસ સમન્સ કેસમાં કાર્યવાહી અટકાવવાની સત્તા
(C) ફરિયાદીને સજા કરવાની સત્તા
(D) આરોપીને આપમેળે જામીન આપવાની સત્તા

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 258 ચોક્કસ પ્રકારના સમન્સ કેસમાં મેજિસ્ટ્રેટને કારણો નોંધી કાર્યવાહી અટકાવવાની સત્તા આપે છે.

પ્રશ્ન 17. CrPC કલમ 259 હેઠળ સમન્સ કેસને વોરન્ટ કેસની પ્રક્રિયા મુજબ ચલાવવા માટે કઈ શરત જરૂરી છે?

(A) ગુનો માત્ર દંડને પાત્ર હોવો જોઈએ
(B) ગુનો છ મહિનાથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર હોય અને ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હોય
(C) ફરિયાદી લેખિત સંમતિ આપે તે જરૂરી છે
(D) આરોપી ગુનો કબૂલે તે જરૂરી છે

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 259 હેઠળ છ મહિનાથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર ગુનામાં, ન્યાયના હિતમાં જરૂરી જણાય તો મેજિસ્ટ્રેટ સમન્સ કેસને વોરન્ટ કેસની પ્રક્રિયા મુજબ ચલાવી શકે છે. તેની અનુરૂપ BNSS કલમ 282 છે.

પ્રશ્ન 18. BNSS કલમ 273 કઈ CrPC કલમને અનુરૂપ છે?

(A) CrPC કલમ 248
(B) CrPC કલમ 249
(C) CrPC કલમ 250
(D) CrPC કલમ 251

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 273 વાજબી કારણ વગર આરોપ મૂકવા બદલ વળતર સંબંધિત છે અને CrPC કલમ 250ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 19. BNSS કલમ 279 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) આરોપ ઘડવો
(B) ફરિયાદીની ગેરહાજરી અથવા મૃત્યુ
(C) ફરિયાદ પાછી ખેંચવી
(D) બચાવ પક્ષના પુરાવા

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSS કલમ 279 સમન્સ કેસમાં ફરિયાદીની ગેરહાજરી અથવા મૃત્યુ સંબંધિત છે અને CrPC કલમ 256ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 20. CrPC કલમ 259ની અનુરૂપ BNSS કલમ કઈ છે?

(A) BNSS કલમ 279
(B) BNSS કલમ 280
(C) BNSS કલમ 281
(D) BNSS કલમ 282

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: BNSS કલમ 282 નિર્ધારિત શરતો હેઠળ સમન્સ કેસને વોરન્ટ કેસની પ્રક્રિયા મુજબ ચલાવવાની મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા સાથે સંબંધિત છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ નોંધ: વોરન્ટ કેસ અને સમન્સ કેસની વ્યાખ્યા, આરોપ ઘડવો, Discharge, ફરિયાદીની ગેરહાજરી, ફરિયાદ પાછી ખેંચવી અને સમન્સ કેસને વોરન્ટ કેસની પ્રક્રિયા મુજબ ચલાવવો જેવા મુદ્દાઓનું પુનરાવર્તન ખાસ કરવું. CrPCની જૂની કલમો સાથે BNSSની અનુરૂપ કલમો પણ યાદ રાખવી.