AIBE - Family Law -Principles Of Hindu Law

Number of Share: 15

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

હિન્દુ કાયદાના સ્ત્રોતો અને મૂળભૂત સિદ્ધાંતો

AIBE – Family Law -Principles Of Hindu Law. હિન્દુ કાયદો (Hindu Law) ભારતની સૌથી પ્રાચીન કાનૂની વ્યવસ્થાઓમાંની એક છે. હિન્દુ કાયદાનો વિકાસ પ્રાચીન ધાર્મિક ગ્રંથો, ઋષિમુનિઓ દ્વારા રચવામાં આવેલી સ્મૃતિઓ, વિવિધ ટીકાઓ, પરંપરાઓ, રૂઢિ-રિવાજો અને ન્યાયિક ચુકાદાઓના આધારે થયો છે.

પ્રાચીન સમયમાં હિન્દુ કાયદો મુખ્યત્વે ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સામાજિક પરંપરાઓ પર આધારિત હતો. પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી સંસદે હિન્દુ કાયદાના વિવિધ ક્ષેત્રોનું કોડિફિકેશન (Codification) કરીને તેને કાયદાકીય સ્વરૂપ આપ્યું.

AIBE પરીક્ષામાં આ વિષયમાંથી ખાસ કરીને હિન્દુ કાયદાના પ્રાચીન અને આધુનિક સ્ત્રોતો, મિતાક્ષરા અને દાયભાગ શાળા, તેમની પેટાશાળાઓ તથા બંને વચ્ચેના તફાવતો વિશે પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

1. Sources of Hindu Law – હિન્દુ કાયદાના સ્ત્રોતો

હિન્દુ કાયદાના સ્ત્રોતોને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે.

પ્રાચીન સ્ત્રોતો (Ancient Sources)

આધુનિક સ્ત્રોતો (Modern Sources)

A. પ્રાચીન સ્ત્રોતો (Ancient Sources)

(1) શ્રુતિ (Shruti)

શ્રુતિનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે – જે સાંભળવામાં આવ્યું હોય.

શ્રુતિને હિન્દુ કાયદાનો સૌથી પ્રાચીન અને સર્વોચ્ચ પરંપરાગત સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. તેમાં મુખ્યત્વે ચાર વેદોનો સમાવેશ થાય છે.

ઋગ્વેદ (Rigveda)

યજુર્વેદ (Yajurveda)

સામવેદ (Samaveda)

અથર્વવેદ (Atharvaveda)

શ્રુતિમાં ધર્મ, નૈતિકતા, કર્તવ્ય, સામાજિક વ્યવસ્થા અને જીવન જીવવાની પદ્ધતિ અંગેના સિદ્ધાંતો આપવામાં આવ્યા છે.

(2) સ્મૃતિ (Smriti)

સ્મૃતિનો અર્થ થાય છે – જે યાદ રાખવામાં આવ્યું હોય.

સ્મૃતિઓની રચના પ્રાચીન ઋષિઓએ કરી હતી. તેમાં સામાજિક વ્યવસ્થા, લગ્ન, વારસો, મિલકત, ફરજો અને ન્યાય સંબંધિત નિયમોનો સમાવેશ થાય છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ સ્મૃતિઓમાં નીચેની સ્મૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

મનુસ્મૃતિ (Manusmriti)

યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ (Yajnavalkya Smriti)

નારદ સ્મૃતિ (Narada Smriti)

વિષ્ણુ સ્મૃતિ (Vishnu Smriti)

પરાશર સ્મૃતિ (Parashara Smriti)

આમાં મનુસ્મૃતિ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ હિન્દુ કાયદાના અભ્યાસમાં વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

(3) ટીકાઓ અને નિબંધો (Commentaries and Digests)

સ્મૃતિઓના નિયમોનું અર્થઘટન કરવા માટે વિવિધ વિદ્વાનોએ ટીકાઓ અને નિબંધો લખ્યા હતા.

આ ટીકાઓના અલગ-અલગ અર્થઘટનના કારણે હિન્દુ કાયદાની વિવિધ શાળાઓનો વિકાસ થયો.

મહત્ત્વપૂર્ણ ટીકાઓ અને નિબંધો નીચે મુજબ છે.

મિતાક્ષરા (Mitakshara) – વિજ્ઞાનેશ્વર દ્વારા યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ પર લખવામાં આવેલી ટીકા.

દાયભાગ (Dayabhaga) – જીમૂતવાહન દ્વારા રચાયેલ ગ્રંથ.

વ્યવહાર મયૂખ (Vyavahara Mayukha) – નીલકંઠ દ્વારા રચાયેલ ગ્રંથ.

દત્તક મીમાંસા (Dattaka Mimamsa) – નંદપંડિત દ્વારા રચાયેલ ગ્રંથ.

સ્મૃતિ ચંદ્રિકા (Smriti Chandrika) – દેવન્ન ભટ્ટ દ્વારા રચાયેલ ગ્રંથ.

(4) રૂઢિ અને રિવાજો (Customs and Usages)

રૂઢિ એટલે લાંબા સમયથી સમાજમાં સતત અનુસરવામાં આવતી પરંપરા, જેને કાયદાકીય માન્યતા પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

હિન્દુ કાયદામાં રૂઢિનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.

કોઈ રૂઢિને કાયદાકીય માન્યતા મેળવવા માટે સામાન્ય રીતે નીચેની શરતો જરૂરી છે.

તે પ્રાચીન અને લાંબા સમયથી અમલમાં હોવી જોઈએ.

તે સતત અને એકસરખી રીતે અનુસરવામાં આવતી હોવી જોઈએ.

તે નિશ્ચિત અને સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ.

તે વાજબી હોવી જોઈએ.

તે જાહેર નીતિ વિરુદ્ધ ન હોવી જોઈએ.

તે કોઈ લાગુ પડતા કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધિત ન હોવી જોઈએ.

B. આધુનિક સ્ત્રોતો (Modern Sources)

(1) ન્યાયિક ચુકાદાઓ (Judicial Decisions / Precedents)

સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા ચુકાદાઓ હિન્દુ કાયદાના વિકાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

ભારતના બંધારણની કલમ 141 મુજબ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલ કાયદો ભારતના તમામ ન્યાયાલયો માટે બંધનકર્તા છે.

(2) કાયદાઓ (Legislation)

આધુનિક સમયમાં હિન્દુ કાયદાનો સૌથી મહત્ત્વનો સ્ત્રોત સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદાઓ છે.

હિન્દુ કાયદાના ચાર મુખ્ય કોડિફાઇડ કાયદાઓ નીચે મુજબ છે.

The Hindu Marriage Act, 1955 – હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ.

The Hindu Succession Act, 1956 – હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ.

The Hindu Minority and Guardianship Act, 1956 – હિન્દુ સગીરતા અને વાલીપણું અધિનિયમ.

The Hindu Adoptions and Maintenance Act, 1956 – હિન્દુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમ.

આ ચાર કાયદાઓને હિન્દુ કાયદાના અભ્યાસમાં Hindu Code તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(3) ન્યાય, સમાનતા અને સદવિવેક (Justice, Equity and Good Conscience)

જ્યારે કોઈ ચોક્કસ મુદ્દા અંગે લાગુ પડતા કાયદામાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ ન હોય અને માન્ય રૂઢિ પણ ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યારે અદાલતો ન્યાય, સમાનતા અને સદવિવેકના સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.

આ સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ લાગુ પડતા કાયદાની વિરુદ્ધ થઈ શકે નહીં.

2. Schools of Hindu Law – હિન્દુ કાયદાની શાળાઓ

પ્રાચીન સ્મૃતિઓના અલગ-અલગ અર્થઘટન અને વિદ્વાનોની ટીકાઓના કારણે હિન્દુ કાયદાની બે મુખ્ય શાળાઓ અસ્તિત્વમાં આવી.

મિતાક્ષરા શાળા (Mitakshara School)

દાયભાગ શાળા (Dayabhaga School)

A. મિતાક્ષરા શાળા (Mitakshara School)

મિતાક્ષરા શાળાની રચના વિજ્ઞાનેશ્વરે કરી હતી. તેમણે યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ પર મિતાક્ષરા નામની ટીકા લખી હતી.

ભારતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં પરંપરાગત રીતે મિતાક્ષરા શાળા લાગુ પડતી હતી.

તેના મુખ્ય સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે.

પુત્રને જન્મથી જ સંયુક્ત કુટુંબની સહદાયિક મિલકતમાં અધિકાર પ્રાપ્ત થતો હતો.

પરંપરાગત રીતે પિતૃપરંપરાગત મિલકતમાં પુત્ર, પૌત્ર અને પ્રપૌત્રને જન્મથી અધિકાર મળતો હતો.

સહદાયિક મિલકતમાં હિસ્સો જન્મ, મૃત્યુ અને વિભાજન જેવી ઘટનાઓના આધારે બદલાઈ શકે છે.

પરંપરાગત મિતાક્ષરા કાયદામાં Survivorship એટલે કે ઉત્તરજીવિતાના સિદ્ધાંતને મહત્ત્વ આપવામાં આવતું હતું.

હાલમાં હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956માં 2005ના સુધારા બાદ દીકરીને પણ પુત્રની જેમ જન્મથી સહદાયિક (Coparcener) અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે.

મિતાક્ષરા શાળાની પેટાશાળાઓ (Sub-Schools)

મિતાક્ષરા શાળાની મુખ્ય ચાર પેટાશાળાઓ છે.

બનારસ શાળા (Benaras School)

ઉત્તર ભારતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં આ શાળાનું પરંપરાગત પ્રભુત્વ હતું.

મિથિલા શાળા (Mithila School)

મિથિલા પ્રદેશ અને ઉત્તર બિહારના વિસ્તારોમાં આ શાળાનું પ્રભુત્વ હતું.

મહારાષ્ટ્ર અથવા બોમ્બે શાળા (Maharashtra or Bombay School)

મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત અને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના કેટલાક વિસ્તારોમાં આ શાળાનું પ્રભુત્વ હતું.

ગુજરાત માટે આ શાળા ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

દ્રવિડ અથવા મદ્રાસ શાળા (Dravida or Madras School)

દક્ષિણ ભારતના વિસ્તારોમાં આ શાળા પરંપરાગત રીતે અનુસરવામાં આવતી હતી.

B. દાયભાગ શાળા (Dayabhaga School)

દાયભાગ શાળાની રચના જીમૂતવાહને કરી હતી.

આ શાળા મુખ્યત્વે બંગાળમાં અનુસરવામાં આવતી હતી.

દાયભાગ શાળાનો મુખ્ય આધાર ધાર્મિક લાભ અથવા ધાર્મિક અસરકારકતા (Spiritual Benefit / Religious Efficacy)નો સિદ્ધાંત હતો.

તેના મુખ્ય સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે.

પુત્રને પિતાની મિલકતમાં જન્મથી જ સહદાયિક અધિકાર પ્રાપ્ત થતો નથી.

પિતાના મૃત્યુ પછી વારસાના નિયમો અનુસાર પુત્રને મિલકતમાં અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે.

મિલકતના વારસામાં ધાર્મિક લાભ અને પિંડદાન જેવી પરંપરાઓને મહત્ત્વ આપવામાં આવતું હતું.

મિતાક્ષરા શાળાની સરખામણીએ દાયભાગ શાળામાં પિતાને પોતાની મિલકત અંગે વધુ સ્વતંત્રતા હતી.

3. Difference Between Mitakshara and Dayabhaga Schools

મિતાક્ષરા અને દાયભાગ શાળાઓ વચ્ચેના મહત્ત્વના તફાવતો નીચે મુજબ છે.

મિતાક્ષરા શાળામાં પુત્રને પિતૃપરંપરાગત સંયુક્ત કુટુંબની મિલકતમાં જન્મથી અધિકાર પ્રાપ્ત થતો હતો, જ્યારે દાયભાગ શાળામાં પિતાના મૃત્યુ પછી વારસાના નિયમો મુજબ અધિકાર પ્રાપ્ત થતો હતો.

મિતાક્ષરા શાળામાં પરંપરાગત રીતે Survivorship નો સિદ્ધાંત મહત્ત્વનો હતો, જ્યારે દાયભાગ શાળામાં Succession એટલે કે વારસાઈનો સિદ્ધાંત મુખ્ય હતો.

મિતાક્ષરા શાળામાં સહદાયિક અધિકાર જન્મના આધારે નક્કી થતો હતો, જ્યારે દાયભાગ શાળામાં તે પિતાના મૃત્યુ પછી વારસાઈના આધારે પ્રાપ્ત થતો હતો.

મિતાક્ષરા શાળામાં ધાર્મિક લાભને વારસાના અધિકારનો મુખ્ય આધાર માનવામાં આવતો ન હતો, જ્યારે દાયભાગ શાળામાં ધાર્મિક લાભનો સિદ્ધાંત મહત્ત્વનો હતો.

મિતાક્ષરા શાળાનું પરંપરાગત પ્રભુત્વ બંગાળ અને આસામ સિવાય ભારતના મોટા ભાગમાં હતું, જ્યારે દાયભાગ શાળા મુખ્યત્વે બંગાળમાં પ્રચલિત હતી.

4. Principles of Hindu Law – હિન્દુ કાયદાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો

હિન્દુ કાયદાના અભ્યાસમાં નીચેના સિદ્ધાંતો ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

(1) Dharma – ધર્મનો સિદ્ધાંત

પ્રાચીન હિન્દુ કાયદામાં ધર્મનો અર્થ માત્ર ધાર્મિક વિધિઓ પૂરતો મર્યાદિત ન હતો. તેમાં વ્યક્તિની ફરજો, નૈતિકતા, સામાજિક જવાબદારીઓ અને ન્યાયનો પણ સમાવેશ થતો હતો.

(2) Joint Hindu Family – સંયુક્ત હિન્દુ કુટુંબ

સંયુક્ત હિન્દુ કુટુંબમાં સામાન્ય પૂર્વજના વંશજો અને તેમના કુટુંબના અન્ય સભ્યોનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

સંયુક્ત કુટુંબ અને Coparcenary એક જ વસ્તુ નથી. Coparcenary એ સંયુક્ત હિન્દુ કુટુંબનો મર્યાદિત સમૂહ છે, જેને સંયુક્ત કુટુંબની સહદાયિક મિલકતમાં વિશેષ અધિકારો હોય છે.

(3) Coparcenary – સહદાયિક કુટુંબ

મિતાક્ષરા કાયદા હેઠળ પરંપરાગત રીતે પુત્ર, પૌત્ર અને પ્રપૌત્ર સહદાયિક ગણાતા હતા.

હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 6માં 2005ના સુધારા પછી દીકરીને પણ જન્મથી સહદાયિકનો દરજ્જો અને પુત્ર સમાન અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.

(4) Right by Birth – જન્મસિદ્ધ અધિકાર

મિતાક્ષરા કાયદાના પરંપરાગત સિદ્ધાંત અનુસાર પિતૃપરંપરાગત મિલકતમાં પુત્રને જન્મથી અધિકાર પ્રાપ્ત થતો હતો.

2005ના સુધારા પછી દીકરીને પણ આ અધિકાર સમાન રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.

(5) Survivorship – ઉત્તરજીવિતાનો સિદ્ધાંત

જૂના મિતાક્ષરા કાયદા હેઠળ સહદાયિકના મૃત્યુ પછી તેનો હિસ્સો અમુક સંજોગોમાં અન્ય જીવિત સહદાયિકોને ઉત્તરજીવિતાના આધારે મળતો હતો.

પરંતુ હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 6માં 2005ના સુધારા પછી સહદાયિકના હિસ્સાના ઉત્તરાધિકાર માટે સામાન્ય રીતે વસિયત અથવા વારસાઈના નિયમો લાગુ પડે છે. તેથી જૂના Survivorship નિયમને હાલનો સર્વસામાન્ય નિયમ માનવો નહીં.

(6) Succession – વારસાઈનો સિદ્ધાંત

કોઈ વ્યક્તિનું વસિયત કર્યા વિના મૃત્યુ થાય ત્યારે તેની મિલકત કાયદામાં નિર્ધારિત વારસદારોને મળે છે.

હિન્દુ પુરુષના વસિયત વગરના મૃત્યુના કિસ્સામાં Hindu Succession Act, 1956ની કલમ 8થી 13 મહત્ત્વપૂર્ણ છે. હિન્દુ સ્ત્રીના કિસ્સામાં કલમ 15 અને 16 મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

(7) Doctrine of Religious Efficacy – ધાર્મિક લાભનો સિદ્ધાંત

આ સિદ્ધાંત દાયભાગ શાળામાં ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

તે અનુસાર મૃત વ્યક્તિના આત્માના ધાર્મિક કલ્યાણ માટે જે વ્યક્તિ દ્વારા ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે, તેને વારસાના અધિકાર માટે મહત્ત્વ આપવામાં આવતું હતું.

(8) Doctrine of Sapinda Relationship – સપિંડ સંબંધનો સિદ્ધાંત

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 3(f)માં સપિંડ સંબંધની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે.

સામાન્ય રીતે માતાની તરફથી ત્રીજી પેઢી સુધી અને પિતાની તરફથી પાંચમી પેઢી સુધીના સંબંધોને સપિંડ સંબંધની ગણતરીમાં લેવામાં આવે છે. સંબંધિત વ્યક્તિને પ્રથમ પેઢી ગણવામાં આવે છે.

કલમ 5(v) મુજબ સપિંડ સંબંધમાં લગ્ન પ્રતિબંધિત છે, સિવાય કે બંને પક્ષોને લાગુ પડતી માન્ય રૂઢિ અથવા પરંપરા આવા લગ્નની મંજૂરી આપતી હોય.

5. Important Statutory Provisions for AIBE

હિન્દુ કાયદા સંબંધિત નીચેની કલમો ખાસ યાદ રાખવી.

Hindu Marriage Act, 1955

કલમ 3 – વ્યાખ્યાઓ.

કલમ 5 – હિન્દુ લગ્ન માટેની શરતો.

કલમ 7 – હિન્દુ લગ્નની વિધિઓ.

કલમ 11 – અમાન્ય લગ્ન (Void Marriages).

કલમ 12 – રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન (Voidable Marriages).

કલમ 13 – છૂટાછેડાના આધાર.

Hindu Succession Act, 1956

કલમ 6 – સહદાયિક મિલકતમાં અધિકાર.

કલમ 8 – હિન્દુ પુરુષનો વારસો.

કલમ 14 – હિન્દુ સ્ત્રીની મિલકત.

કલમ 15 – હિન્દુ સ્ત્રીના વારસાના સામાન્ય નિયમો.

કલમ 30 – વસિયત દ્વારા મિલકતનું હસ્તાંતરણ.

Hindu Adoptions and Maintenance Act, 1956

કલમ 6 – દત્તક લેવાની આવશ્યક શરતો.

કલમ 7 – પુરુષ હિન્દુની દત્તક લેવાની ક્ષમતા.

કલમ 8 – સ્ત્રી હિન્દુની દત્તક લેવાની ક્ષમતા.

કલમ 11 – માન્ય દત્તક માટેની અન્ય શરતો.

Hindu Minority and Guardianship Act, 1956

કલમ 4 – વ્યાખ્યાઓ.

કલમ 6 – કુદરતી વાલી.

કલમ 8 – કુદરતી વાલીની સત્તાઓ.

કલમ 13 – સગીરના કલ્યાણને સર્વોચ્ચ મહત્ત્વ.

6. Important Case Laws – AIBE માટે મહત્ત્વના ચુકાદાઓ

Vineeta Sharma v. Rakesh Sharma (2020)

સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 6 હેઠળ દીકરી જન્મથી જ સહદાયિક છે અને તેને પુત્ર સમાન અધિકાર છે. પિતા 9 સપ્ટેમ્બર, 2005ના રોજ જીવિત હોવો જરૂરી નથી.

Arunachala Gounder v. Ponnusamy (2022)

સુપ્રીમ કોર્ટે હિન્દુ કાયદાના પ્રાચીન સ્ત્રોતો અને વારસાના સિદ્ધાંતોની ચર્ચા કરી. પિતાની સ્વઅર્જિત મિલકતમાં દીકરીના વારસાના અધિકાર અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો સ્પષ્ટ કર્યા.

Gurupad Khandappa Magdum v. Hirabai Khandappa Magdum (1978)

સુપ્રીમ કોર્ટે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 6ની જૂની જોગવાઈ હેઠળ હિસ્સાની ગણતરી અને કાલ્પનિક વિભાજન (Notional Partition) અંગે માર્ગદર્શન આપ્યું. આ ચુકાદાને 2005ના સુધારા પહેલાંની કાનૂની સ્થિતિના સંદર્ભમાં સમજવો જોઈએ.

હિન્દુ કાયદાના સ્ત્રોતો, શાળાઓ અને મૂળભૂત સિદ્ધાંતો Family Lawના અભ્યાસનો પાયો છે. AIBE પરીક્ષામાં આ વિષયની તૈયારી કરતી વખતે શ્રુતિ, સ્મૃતિ, ટીકાઓ, રૂઢિ-રિવાજો અને આધુનિક કાયદાઓ વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો જરૂરી છે.

ખાસ કરીને મિતાક્ષરા અને દાયભાગ શાળા વચ્ચેનો તફાવત, મિતાક્ષરાની ચાર પેટાશાળાઓ, દાયભાગનો ધાર્મિક લાભનો સિદ્ધાંત અને હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 6નો 2005નો સુધારો સારી રીતે યાદ રાખવો જોઈએ.

AIBE Exam – 20 Important MCQs

Sources, Schools and Principles of Hindu Law

પ્રશ્ન 1. હિન્દુ કાયદાનો સૌથી પ્રાચીન પરંપરાગત સ્ત્રોત કયો છે?

(A) સ્મૃતિ

(B) શ્રુતિ

(D) ન્યાયિક ચુકાદા

સાચો જવાબ: (B) શ્રુતિ

પ્રશ્ન 2. શ્રુતિમાં કયા ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે?

(A) ચાર વેદો

(B) મનુસ્મૃતિ

(D) દાયભાગ

સાચો જવાબ: (A) ચાર વેદો

પ્રશ્ન 3. મનુસ્મૃતિ કયા પ્રકારનો સ્ત્રોત છે?

(A) શ્રુતિ

(B) સ્મૃતિ

(D) ન્યાયિક ચુકાદો

સાચો જવાબ: (B) સ્મૃતિ

પ્રશ્ન 4. મિતાક્ષરા ટીકા કોણે લખી હતી?

(A) જીમૂતવાહન

(B) મનુ

(D) નારદ

સાચો જવાબ: (C) વિજ્ઞાનેશ્વર

પ્રશ્ન 5. મિતાક્ષરા કઈ સ્મૃતિ પરની ટીકા છે?

(A) મનુસ્મૃતિ

(B) યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ

(D) વિષ્ણુ સ્મૃતિ

સાચો જવાબ: (B) યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ

પ્રશ્ન 6. દાયભાગ શાળાના રચયિતા કોણ હતા?

(A) વિજ્ઞાનેશ્વર

(B) નંદપંડિત

(D) નીલકંઠ

સાચો જવાબ: (C) જીમૂતવાહન

પ્રશ્ન 7. દાયભાગ શાળા મુખ્યત્વે કયા વિસ્તારમાં પ્રચલિત હતી?

(A) ગુજરાત

(B) મહારાષ્ટ્ર

(D) દક્ષિણ ભારત

સાચો જવાબ: (C) બંગાળ

પ્રશ્ન 8. મિતાક્ષરા શાળાની મુખ્ય પેટાશાળાઓ કેટલી છે?

(A) બે

(B) ત્રણ

(D) પાંચ

સાચો જવાબ: (C) ચાર

પ્રશ્ન 9. નીચેમાંથી કઈ મિતાક્ષરા શાળાની પેટાશાળા નથી?

(A) બનારસ

(B) મિથિલા

(D) દાયભાગ

સાચો જવાબ: (D) દાયભાગ

પ્રશ્ન 10. ગુજરાતમાં પરંપરાગત રીતે કઈ શાળાનું પ્રભુત્વ હતું?

(A) દાયભાગ શાળા

(B) મહારાષ્ટ્ર અથવા બોમ્બે શાળા

(D) બનારસ શાળા

સાચો જવાબ: (B) મહારાષ્ટ્ર અથવા બોમ્બે શાળા

પ્રશ્ન 11. દાયભાગ શાળાનો મુખ્ય સિદ્ધાંત કયો છે?

(A) જન્મસિદ્ધ અધિકાર

(B) ધાર્મિક લાભનો સિદ્ધાંત

(D) રૂઢિનો સિદ્ધાંત

સાચો જવાબ: (B) ધાર્મિક લાભનો સિદ્ધાંત

પ્રશ્ન 12. મિતાક્ષરા કાયદા હેઠળ પરંપરાગત રીતે પુત્રને પિતૃપરંપરાગત મિલકતમાં અધિકાર ક્યારે પ્રાપ્ત થતો હતો?

(A) પિતાના મૃત્યુ પછી

(B) લગ્ન પછી

(D) વિભાજન પછી જ

સાચો જવાબ: (C) જન્મથી

પ્રશ્ન 13. હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956માં દીકરીને સહદાયિક અધિકાર આપતો સુધારો કયા વર્ષમાં થયો?

(A) 1995

(B) 2001

(D) 2010

પ્રશ્ન 14. હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કઈ કલમ સહદાયિક મિલકતમાં દીકરીના અધિકાર સાથે સંબંધિત છે?

(A) કલમ 4

(B) કલમ 6

(D) કલમ 14

સાચો જવાબ: (B) કલમ 6

પ્રશ્ન 15. Vineeta Sharma v. Rakesh Sharma કેસ કયા વર્ષમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યો હતો?

(A) 2015

(B) 2018

(D) 2022

પ્રશ્ન 16. Vineeta Sharma કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે દીકરીના અધિકાર અંગે શું ઠરાવ્યું?

(A) દીકરીને માત્ર પિતાના મૃત્યુ પછી અધિકાર મળે છે.

(B) દીકરીને માત્ર લગ્ન પહેલાં અધિકાર મળે છે.

(D) દીકરીને સહદાયિક મિલકતમાં કોઈ અધિકાર નથી.

સાચો જવાબ: (C) દીકરી જન્મથી જ સહદાયિક છે અને પુત્ર સમાન અધિકાર ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 17. Hindu Marriage Act, 1955ની કલમ 5 શેના વિશે છે?

(A) છૂટાછેડા

(B) લગ્ન માટેની શરતો

(D) દત્તક

સાચો જવાબ: (B) લગ્ન માટેની શરતો

પ્રશ્ન 18. Hindu Succession Act, 1956ની કલમ 14 શેના વિશે છે?

(A) હિન્દુ સ્ત્રીની મિલકત

(B) હિન્દુ પુરુષનો વારસો

(D) વાલીપણું

સાચો જવાબ: (A) હિન્દુ સ્ત્રીની મિલકત

પ્રશ્ન 19. ભારતના બંધારણની કઈ કલમ મુજબ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરાયેલ કાયદો ભારતના તમામ ન્યાયાલયો માટે બંધનકર્તા છે?

(A) કલમ 32

(B) કલમ 136

(D) કલમ 226

સાચો જવાબ: (C) કલમ 141

પ્રશ્ન 20. Hindu Adoptions and Maintenance Act, 1956ની કલમ 6 શેના વિશે છે?

(A) ભરણપોષણ

(B) દત્તક લેવાની આવશ્યક શરતો

(D) મિલકતનું વિભાજન

સાચો જવાબ: (B) દત્તક લેવાની આવશ્યક શરતો

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખો

મિતાક્ષરા – વિજ્ઞાનેશ્વર – યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ.

દાયભાગ – જીમૂતવાહન – બંગાળ.

મિતાક્ષરાની ચાર પેટાશાળાઓ – બનારસ, મિથિલા, બોમ્બે અને દ્રવિડ.

2005નો સુધારો – દીકરીને જન્મથી સહદાયિક અધિકાર.

Vineeta Sharma કેસ – 2020 – પિતા જીવિત હોવો જરૂરી નથી.