AIBE-Hindu Marriage Act-Section 11 and 12

Number of Share: 10

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

રદબાતલ લગ્ન અને રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન (Void and Voidable Marriages)

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955) હેઠળ લગ્નની માન્યતા સંબંધિત જોગવાઈઓ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. દરેક લગ્ન કાયદાની દૃષ્ટિએ માન્ય હોય એવું જરૂરી નથી. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં લગ્ન શરૂઆતથી જ કાયદેસર રીતે અમાન્ય હોય છે, જ્યારે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં લગ્ન કાયદેસર રીતે માન્ય રહે છે, પરંતુ ચોક્કસ કાનૂની કારણોસર કોર્ટના હુકમથી તેને રદ કરાવી શકાય છે.

આ બે પરિસ્થિતિઓને કાયદામાં Void Marriage અને Voidable Marriage તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 11 રદબાતલ લગ્ન (Void Marriage) વિશે જોગવાઈ કરે છે, જ્યારે કલમ 12 રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન (Voidable Marriage) વિશે જોગવાઈ કરે છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ બંને કલમો વચ્ચેનો તફાવત, લગ્ન રદ કરાવવાનાં કારણો અને અરજી કરવાની સમયમર્યાદા અંગે પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે.

રદબાતલ લગ્ન એટલે શું? (Void Marriage)

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 11 મુજબ, જો અધિનિયમ અમલમાં આવ્યા પછી થયેલાં લગ્ન કલમ 5ની પેટા કલમ (i), (iv) અથવા (v) માં દર્શાવેલી શરતોનો ભંગ કરીને કરવામાં આવ્યાં હોય, તો તે લગ્ન શરૂઆતથી જ રદબાતલ અને અમાન્ય (Null and Void) ગણાય છે.

આવાં લગ્નને કોર્ટમાં અરજી કરીને Decree of Nullity દ્વારા રદબાતલ જાહેર કરાવી શકાય છે.

અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવાનું છે કે કલમ 5ની દરેક શરતનો ભંગ લગ્નને રદબાતલ બનાવતો નથી. માત્ર કલમ 5ની પેટા કલમ (i), (iv) અને (v) નો ભંગ કલમ 11 હેઠળ આવે છે.

કલમ 5(i) – અગાઉનો જીવનસાથી જીવિત હોવો (Bigamy)

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 5(i) મુજબ, લગ્નના સમયે બંનેમાંથી કોઈપણ પક્ષકારનો અગાઉનો પતિ અથવા પત્ની જીવિત હોવો જોઈએ નહીં.

જો કોઈ વ્યક્તિનો પ્રથમ લગ્નસંબંધ કાયદેસર રીતે ચાલુ હોય અને પ્રથમ જીવનસાથી જીવિત હોય, તો તે વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલું બીજું લગ્ન કલમ 11 હેઠળ રદબાતલ ગણાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A ના લગ્ન B સાથે થયેલા છે. B જીવિત છે અને A તથા B વચ્ચે કાયદેસર છૂટાછેડા પણ થયા નથી. આવી સ્થિતિમાં A જો C સાથે બીજાં લગ્ન કરે, તો A અને C વચ્ચેના લગ્ન કલમ 11 હેઠળ રદબાતલ ગણાશે.

કલમ 5(iv) – પ્રતિબંધિત સંબંધો (Prohibited Relationship)

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 5(iv) મુજબ, લગ્ન કરનાર બંને પક્ષકારો પ્રતિબંધિત સંબંધોની શ્રેણીમાં આવતાં હોવા જોઈએ નહીં.

ઉદાહરણ તરીકે, અધિનિયમમાં દર્શાવેલા નજીકના લોહીના સંબંધો અથવા અન્ય નિર્ધારિત સંબંધોમાં આવતા વ્યક્તિઓ વચ્ચે લગ્ન સામાન્ય રીતે માન્ય નથી.

પરંતુ જો બંને પક્ષકારોને લાગુ પડતી માન્ય પ્રથા અથવા રિવાજ (Custom or Usage) આવા લગ્નની મંજૂરી આપતો હોય, તો અપવાદરૂપે આવાં લગ્ન માન્ય બની શકે છે.

આથી, પ્રતિબંધિત સંબંધોમાં લગ્ન થયાં હોય એટલા માત્રથી દરેક કિસ્સામાં લગ્ન રદબાતલ ગણાય એવું નથી. લાગુ પડતા માન્ય રિવાજની તપાસ પણ જરૂરી છે.

કલમ 5(v) – સપિંડ સંબંધ (Sapinda Relationship)

કલમ 5(v) મુજબ, લગ્ન કરનાર બંને પક્ષકારો એકબીજાના સપિંડ સંબંધમાં આવતા હોવા જોઈએ નહીં.

સપિંડ સંબંધનો અર્થ સમજવા માટે કલમ 3(f) ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

આ જોગવાઈ મુજબ, માતાની તરફથી ત્રીજી પેઢી સુધી અને પિતાની તરફથી પાંચમી પેઢી સુધીના સંબંધો સપિંડ સંબંધમાં આવે છે. સંબંધિત વ્યક્તિને પ્રથમ પેઢી તરીકે ગણવામાં આવે છે.

જો બે વ્યક્તિઓ સપિંડ સંબંધમાં આવતી હોય અને તેમને લાગુ પડતી માન્ય પ્રથા અથવા રિવાજ આવા લગ્નની મંજૂરી આપતો ન હોય, તો તેમનાં લગ્ન કલમ 11 હેઠળ રદબાતલ ગણાશે.

કલમ 11 હેઠળ કોર્ટનો હુકમ (Decree of Nullity)

કલમ 11 મુજબ, રદબાતલ લગ્નના કોઈપણ પક્ષકાર કોર્ટમાં અરજી કરીને Decree of Nullity મેળવી શકે છે.

અહીં સમજવાની બાબત એ છે કે કોર્ટનો હુકમ લગ્નને રદબાતલ બનાવતો નથી. કાયદાની શરતોનો ભંગ થવાને કારણે લગ્ન શરૂઆતથી જ રદબાતલ હોય છે. કોર્ટનો હુકમ આ કાનૂની સ્થિતિ જાહેર કરે છે.

રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન એટલે શું? (Voidable Marriage)

હવે કલમ 12 સમજીએ.

કલમ 12 હેઠળ આવતાં લગ્ન શરૂઆતથી જ રદબાતલ ગણાતાં નથી. આવા લગ્ન કોર્ટ દ્વારા રદ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી કાયદાની દૃષ્ટિએ માન્ય રહે છે.

જો કલમ 12માં દર્શાવેલાં કોઈ કારણો સાબિત થાય, તો સંબંધિત પક્ષકાર કોર્ટમાં અરજી કરીને લગ્ન રદ કરાવવાની માંગણી કરી શકે છે.

આવાં લગ્નને Voidable Marriage એટલે કે રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન કહેવામાં આવે છે.

કલમ 12(1)(a) – નપુંસકતા (Impotence)

જો પ્રતિવાદી (Respondent) ની નપુંસકતાને કારણે લગ્નસંબંધનું દાંપત્ય મિલન (Consummation of Marriage) થયું ન હોય, તો કલમ 12(1)(a) હેઠળ લગ્ન રદ કરાવી શકાય છે.

અહીં માત્ર દાંપત્ય મિલન ન થયું હોવું પૂરતું નથી. તે પ્રતિવાદીની નપુંસકતાને કારણે થયું નથી તે સાબિત કરવું જરૂરી છે.

કલમ 12(1)(b) – માનસિક અસમર્થતા (Mental Disorder)

જો લગ્નના સમયે કોઈપણ પક્ષકારની સ્થિતિ કલમ 5(ii)ની શરતોનો ભંગ કરતી હોય, તો કલમ 12(1)(b) હેઠળ લગ્ન રદ કરાવી શકાય છે.

કલમ 5(ii) મુજબ લગ્નના સમયે કોઈપણ પક્ષકાર નીચેની સ્થિતિમાં હોવો જોઈએ નહીં:

માનસિક અસ્વસ્થતાના કારણે લગ્ન માટે માન્ય સંમતિ આપવામાં અસમર્થ હોવો.

માન્ય સંમતિ આપવા સક્ષમ હોવા છતાં એવી માનસિક બીમારીથી પીડાતો હોવો કે જેના કારણે તે લગ્નજીવન અને સંતાનોત્પત્તિ માટે અયોગ્ય બને.

વારંવાર ઉન્માદ અથવા Insanity ના હુમલાઓનો ભોગ બનતો હોવો.

માત્ર કોઈ વ્યક્તિને માનસિક બીમારી હતી એટલા આધારે લગ્ન રદ થઈ જાય એવું નથી. કાયદામાં દર્શાવેલી ચોક્કસ શરતો સાબિત થવી જરૂરી છે.

કલમ 12(1)(c) – બળજબરી અથવા છેતરપિંડીથી મેળવેલી સંમતિ (Consent by Force or Fraud)

જો અરજદારની લગ્ન માટેની સંમતિ બળજબરી (Force) અથવા છેતરપિંડી (Fraud) દ્વારા મેળવવામાં આવી હોય, તો કલમ 12(1)(c) હેઠળ લગ્ન રદ કરાવી શકાય છે.

છેતરપિંડી બે પ્રકારની બાબતો અંગે હોઈ શકે છે:

લગ્નવિધિના સ્વરૂપ (Nature of Ceremony) અંગે છેતરપિંડી.

પ્રતિવાદી સંબંધિત કોઈ મહત્ત્વપૂર્ણ હકીકત અથવા પરિસ્થિતિ (Material Fact or Circumstance) અંગે છેતરપિંડી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિને લગ્નવિધિના સ્વરૂપ અંગે ખોટી માહિતી આપીને તેની સંમતિ મેળવવામાં આવે અથવા પ્રતિવાદી સંબંધિત કોઈ મહત્ત્વપૂર્ણ હકીકત છુપાવીને લગ્ન કરવામાં આવે, તો કાયદાની શરતો પૂર્ણ થતી હોય ત્યારે લગ્ન રદ કરાવવાની માંગણી થઈ શકે છે.

કલમ 12(1)(d) – અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy by Another Person)

જો લગ્નના સમયે પત્ની અરજદાર સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભવતી હોય, તો પતિ કલમ 12(1)(d) હેઠળ લગ્ન રદ કરાવવાની અરજી કરી શકે છે.

આ જોગવાઈનો ઉપયોગ કરવા માટે કલમ 12(2)(b)માં દર્શાવેલી જરૂરી શરતો પૂર્ણ થવી જોઈએ.

કલમ 12(2) – લગ્ન રદ કરાવવા માટેની મર્યાદાઓ (Restrictions)

કલમ 12(2) AIBE પરીક્ષા માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેમાં બળજબરી, છેતરપિંડી અને અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભાવસ્થાના આધારે લગ્ન રદ કરાવવાની અરજી પર કેટલીક મર્યાદાઓ મૂકવામાં આવી છે.

બળજબરી અથવા છેતરપિંડીના કિસ્સામાં સમયમર્યાદા

કલમ 12(2)(a) મુજબ, કલમ 12(1)(c) હેઠળ લગ્ન રદ કરાવવાની અરજી નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં સ્વીકારવામાં આવશે નહીં:

બળજબરી બંધ થયા પછી અથવા છેતરપિંડીની જાણ થયા પછી એક વર્ષથી વધુ સમય વીતી ગયો હોય.

બળજબરી બંધ થયા પછી અથવા છેતરપિંડીની જાણ થયા પછી અરજદારે પોતાની સંપૂર્ણ સંમતિથી બીજા પક્ષકાર સાથે પતિ-પત્ની તરીકે સહવાસ કર્યો હોય.

અર્થાત્, બળજબરી બંધ થયા પછી અથવા છેતરપિંડીની જાણ થયા પછી એક વર્ષની અંદર અરજી કરવી જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, ત્યારબાદ સ્વેચ્છાએ વૈવાહિક સહવાસ ચાલુ રાખવાથી પણ અરજી પર અસર થાય છે.

અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભાવસ્થાના કિસ્સામાં શરતો

કલમ 12(2)(b) મુજબ, કલમ 12(1)(d) હેઠળ લગ્ન રદ કરાવવાની અરજી માટે નીચેની શરતો પૂર્ણ થવી જરૂરી છે:

અરજદારને લગ્ન સમયે ગર્ભાવસ્થાની હકીકતની જાણ ન હોવી જોઈએ.

જો લગ્ન અધિનિયમ અમલમાં આવ્યા પહેલાં થયાં હોય, તો અરજી અધિનિયમ અમલમાં આવ્યા પછી એક વર્ષની અંદર કરવામાં આવી હોવી જોઈએ. જો લગ્ન અધિનિયમ અમલમાં આવ્યા પછી થયાં હોય, તો લગ્નની તારીખથી એક વર્ષની અંદર અરજી કરવી જરૂરી છે.

આ હકીકતની જાણ થયા પછી અરજદારની સંમતિથી પતિ-પત્ની વચ્ચે શારીરિક સંબંધ થયેલો ન હોવો જોઈએ.

આ ત્રણેય શરતોનું પાલન થવું જરૂરી છે.

કલમ 16 – રદબાતલ અને રદ કરાયેલા લગ્નનાં સંતાનોની કાયદેસરતા (Legitimacy of Children)

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 16 પણ આ વિષય સાથે સંબંધિત છે.

કલમ 16(1) મુજબ, કલમ 11 હેઠળ રદબાતલ લગ્નમાંથી જન્મેલું બાળક કાયદા મુજબ કાયદેસર સંતાન ગણાય છે, જો લગ્ન માન્ય હોત તો તે બાળક કાયદેસર ગણાત.

કલમ 16(2) મુજબ, કલમ 12 હેઠળ લગ્ન રદ કરવામાં આવે ત્યારે લગ્ન રદ કરવાનો હુકમ આપવામાં આવે તે પહેલાં ગર્ભધારણ થયેલું અથવા જન્મેલું બાળક પણ કાયદેસર સંતાન ગણાય છે.

કલમ 16(3) મુજબ, આ જોગવાઈથી બાળકને માતા-પિતા સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિની મિલકતમાં વારસાનો હક મળતો નથી.

આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ માતા-પિતાના લગ્નની કાયદેસર સ્થિતિને કારણે બાળકના હિતને નુકસાન ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

રદબાતલ લગ્ન અને રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન વચ્ચેનો તફાવત (Void vs Voidable Marriage)

રદબાતલ લગ્ન એટલે કાયદાની નિર્ધારિત શરતોનો ભંગ થવાથી શરૂઆતથી જ અમાન્ય લગ્ન. રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન એટલે કોર્ટ દ્વારા રદ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી માન્ય રહેતાં લગ્ન.

રદબાતલ લગ્ન માટે કલમ 11 લાગુ પડે છે, જ્યારે રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન માટે કલમ 12 લાગુ પડે છે.

કલમ 11 હેઠળ માત્ર કલમ 5(i), 5(iv) અને 5(v)નો ભંગ લગ્નને રદબાતલ બનાવે છે. બીજી તરફ, કલમ 12 હેઠળ નપુંસકતા, માનસિક અસમર્થતા, બળજબરી અથવા છેતરપિંડીથી મેળવેલી સંમતિ અને અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભાવસ્થા જેવા આધાર પર લગ્ન રદ થઈ શકે છે.

રદબાતલ લગ્ન માટે કોઈપણ પક્ષકાર Decree of Nullity મેળવી શકે છે. રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન માટે કલમ 12માં દર્શાવેલા આધાર પર પીડિત પક્ષકાર લગ્ન રદ કરાવવાની અરજી કરી શકે છે.

રદબાતલ લગ્ન શરૂઆતથી જ અમાન્ય હોય છે, જ્યારે રદ કરી શકાય તેવાં લગ્ન કોર્ટ દ્વારા રદ કરવામાં આવે ત્યાં સુધી કાયદેસર રીતે અસ્તિત્વમાં રહે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દા

કલમ 11 – રદબાતલ લગ્ન (Void Marriage).

કલમ 12 – રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન (Voidable Marriage).

કલમ 5(i) – અગાઉનો જીવનસાથી જીવિત હોવો નહીં.

કલમ 5(iv) – પ્રતિબંધિત સંબંધો.

કલમ 5(v) – સપિંડ સંબંધ.

કલમ 12(1)(a) – નપુંસકતાને કારણે લગ્નનું દાંપત્ય મિલન ન થવું.

કલમ 12(1)(b) – કલમ 5(ii)ની શરતનો ભંગ.

કલમ 12(1)(c) – બળજબરી અથવા છેતરપિંડીથી મેળવેલી સંમતિ.

કલમ 12(1)(d) – અરજદાર સિવાય અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી લગ્ન સમયે ગર્ભાવસ્થા.

કલમ 12(2)(a) – બળજબરી અને છેતરપિંડીના કિસ્સામાં મર્યાદાઓ.

કલમ 12(2)(b) – અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભાવસ્થાના કિસ્સામાં મર્યાદાઓ.

કલમ 16 – રદબાતલ અને રદ કરાયેલા લગ્નનાં સંતાનોની કાયદેસરતા.

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 11 અને 12 લગ્નની કાયદેસર માન્યતા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. બંને કલમો વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત એ છે કે રદબાતલ લગ્ન શરૂઆતથી જ અમાન્ય હોય છે, જ્યારે રદ કરી શકાય તેવાં લગ્ન કોર્ટના હુકમથી રદ કરવામાં આવે ત્યાં સુધી માન્ય રહે છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને કલમ 5ની સંબંધિત શરતો, કલમ 11 હેઠળનાં ત્રણ આધાર, કલમ 12 હેઠળનાં ચાર આધાર અને કલમ 12(2)ની સમયમર્યાદા સારી રીતે યાદ રાખવી જોઈએ.

AIBE પરીક્ષા માટે 20 મહત્ત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કઈ કલમ રદબાતલ લગ્ન (Void Marriage) સાથે સંબંધિત છે?

(A) કલમ 9

(B) કલમ 10

(D) કલમ 12

સાચો જવાબ: (C) કલમ 11

સમજૂતી: કલમ 11 મુજબ કલમ 5(i), 5(iv) અથવા 5(v)નો ભંગ કરીને થયેલાં લગ્ન રદબાતલ ગણાય છે.

પ્રશ્ન 2. રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન (Voidable Marriage) અંગે કઈ કલમ જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 11

(B) કલમ 12

(D) કલમ 16

સાચો જવાબ: (B) કલમ 12

સમજૂતી: કલમ 12 હેઠળ નિર્ધારિત કારણોસર કોર્ટના હુકમથી લગ્ન રદ કરાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 3. નીચે પૈકી કઈ પરિસ્થિતિ કલમ 11 હેઠળ રદબાતલ લગ્ન ગણાય છે?

(A) નપુંસકતા

(B) માનસિક અસમર્થતા

(D) છેતરપિંડીથી સંમતિ મેળવવી

સાચો જવાબ: (C) અગાઉનો જીવનસાથી જીવિત હોવો

સમજૂતી: કલમ 5(i) મુજબ લગ્ન સમયે કોઈપણ પક્ષકારનો અગાઉનો જીવનસાથી જીવિત હોવો જોઈએ નહીં. તેનો ભંગ થાય તો કલમ 11 લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 4. પ્રતિબંધિત સંબંધોમાં લગ્ન કરવા અંગે કઈ જોગવાઈ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 5(i)

(B) કલમ 5(ii)

(D) કલમ 5(v)

સાચો જવાબ: (C) કલમ 5(iv)

સમજૂતી: કલમ 5(iv) પ્રતિબંધિત સંબંધો (Degrees of Prohibited Relationship)માં લગ્ન કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, સિવાય કે માન્ય રિવાજથી છૂટ મળતી હોય.

પ્રશ્ન 5. સપિંડ સંબંધમાં લગ્ન કરવા અંગે કઈ જોગવાઈ છે?

(A) કલમ 5(i)

(B) કલમ 5(iii)

(D) કલમ 5(v)

સાચો જવાબ: (D) કલમ 5(v)

સમજૂતી: કલમ 5(v) મુજબ પક્ષકારો એકબીજાના સપિંડ ન હોવા જોઈએ, સિવાય કે માન્ય પ્રથા અથવા રિવાજથી આવા લગ્નની મંજૂરી હોય.

પ્રશ્ન 6. માતાની તરફથી સપિંડ સંબંધ કેટલી પેઢી સુધી ગણાય છે?

(A) બીજી પેઢી

(B) ત્રીજી પેઢી

(D) પાંચમી પેઢી

સાચો જવાબ: (B) ત્રીજી પેઢી

સમજૂતી: કલમ 3(f) મુજબ માતાની તરફથી ત્રીજી પેઢી અને પિતાની તરફથી પાંચમી પેઢી સુધી ગણતરી થાય છે. સંબંધિત વ્યક્તિને પ્રથમ પેઢી ગણવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 7. રદબાતલ લગ્ન અંગે કોર્ટમાં અરજી કોણ કરી શકે છે?

(A) માત્ર પતિ

(B) માત્ર પત્ની

(D) માત્ર માતા-પિતા

સાચો જવાબ: (C) લગ્નના કોઈપણ પક્ષકાર

સમજૂતી: કલમ 11 મુજબ લગ્નના કોઈપણ પક્ષકાર બીજા પક્ષકાર વિરુદ્ધ Decree of Nullity મેળવવા અરજી કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 8. રદબાતલ લગ્નની કાયદાકીય સ્થિતિ શું છે?

(A) કોર્ટના હુકમ પછી જ અમાન્ય બને છે

(B) શરૂઆતથી જ અમાન્ય હોય છે

(D) માત્ર બંને પક્ષકારોની સંમતિથી અમાન્ય બને છે

સાચો જવાબ: (B) શરૂઆતથી જ અમાન્ય હોય છે

સમજૂતી: રદબાતલ લગ્ન શરૂઆતથી જ Null and Void હોય છે. કોર્ટનો હુકમ તેની કાયદાકીય સ્થિતિ જાહેર કરે છે.

પ્રશ્ન 9. નપુંસકતાને કારણે લગ્નનું Consummation ન થયું હોય તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 11

(B) કલમ 12(1)(a)

(D) કલમ 13

સાચો જવાબ: (B) કલમ 12(1)(a)

સમજૂતી: પ્રતિવાદીની નપુંસકતાને કારણે લગ્નનું દાંપત્ય મિલન થયું ન હોય તો આ જોગવાઈ હેઠળ લગ્ન રદ કરાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 10. માનસિક અસમર્થતાને કારણે લગ્ન રદ કરાવવાનો આધાર કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 5(i)

(B) કલમ 5(v)

(D) કલમ 12(1)(d)

સાચો જવાબ: (C) કલમ 12(1)(b)

સમજૂતી: કલમ 5(ii)ની શરતોનો ભંગ થાય તો કલમ 12(1)(b) હેઠળ લગ્ન રદ કરાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 11. બળજબરીથી લગ્ન માટે સંમતિ મેળવવામાં આવી હોય તો કઈ જોગવાઈ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 11

(B) કલમ 12(1)(a)

(D) કલમ 16

સાચો જવાબ: (C) કલમ 12(1)(c)

સમજૂતી: અરજદારની સંમતિ બળજબરી અથવા કાયદામાં દર્શાવેલી છેતરપિંડીથી મેળવવામાં આવી હોય તો લગ્ન રદ કરાવવાની અરજી કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 12. છેતરપિંડી (Fraud)ના કયા આધારે કલમ 12(1)(c) હેઠળ લગ્ન રદ થઈ શકે છે?

(A) લગ્નવિધિના સ્વરૂપ અંગે છેતરપિંડી

(B) પ્રતિવાદી સંબંધિત મહત્ત્વપૂર્ણ હકીકત અંગે છેતરપિંડી

(D) ઉપરોક્તમાંથી કોઈ નહીં

સાચો જવાબ: (C) A અને B બંને

સમજૂતી: કલમ 12(1)(c)માં લગ્નવિધિના સ્વરૂપ અથવા પ્રતિવાદી સંબંધિત મહત્ત્વપૂર્ણ હકીકત કે પરિસ્થિતિ અંગેની છેતરપિંડીનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રશ્ન 13. લગ્ન સમયે પત્ની અરજદાર સિવાય અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભવતી હોય તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 11

(B) કલમ 12(1)(a)

(D) કલમ 12(1)(d)

સાચો જવાબ: (D) કલમ 12(1)(d)

સમજૂતી: લગ્ન સમયે પત્ની અરજદાર સિવાય અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભવતી હોય તો આ જોગવાઈ લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 14. બળજબરી અથવા છેતરપિંડીની જાણ થયા પછી કેટલા સમયની અંદર લગ્ન રદ કરવાની અરજી કરવી જરૂરી છે?

(A) છ મહિના

(B) એક વર્ષ

(D) ત્રણ વર્ષ

સાચો જવાબ: (B) એક વર્ષ

સમજૂતી: કલમ 12(2)(a) મુજબ બળજબરી બંધ થયા પછી અથવા છેતરપિંડીની જાણ થયા પછી એક વર્ષથી વધુ સમય વીતી જાય તો અરજી સ્વીકારવામાં આવતી નથી.

પ્રશ્ન 15. બળજબરી અથવા છેતરપિંડીની જાણ થયા પછી અરજદાર પોતાની સંપૂર્ણ સંમતિથી બીજા પક્ષકાર સાથે સહવાસ કરે તો શું થાય?

(A) લગ્ન આપોઆપ રદબાતલ બને છે

(B) લગ્ન આપોઆપ છૂટાછેડામાં ફેરવાય છે

(D) કોઈ અસર થતી નથી

સાચો જવાબ: (C) કલમ 12(2)(a) હેઠળ અરજી સ્વીકારવામાં આવતી નથી

સમજૂતી: બળજબરી બંધ થયા પછી અથવા છેતરપિંડીની જાણ થયા પછી પોતાની સંપૂર્ણ સંમતિથી પતિ-પત્ની તરીકે સહવાસ કરવાથી લગ્ન રદ કરાવવાની અરજી પર કાયદાકીય પ્રતિબંધ લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 16. અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભાવસ્થાના આધારે લગ્ન રદ કરાવવા માટે અરજદારને લગ્ન સમયે કઈ બાબતની જાણ હોવી જોઈએ?

(A) ગર્ભાવસ્થાની જાણ હોવી જોઈએ

(B) ગર્ભાવસ્થાની જાણ ન હોવી જોઈએ

(D) કોઈપણ સ્થિતિમાં અરજી કરી શકાય

સાચો જવાબ: (B) ગર્ભાવસ્થાની જાણ ન હોવી જોઈએ

સમજૂતી: કલમ 12(2)(b)(i) મુજબ અરજદાર લગ્ન સમયે આ હકીકતથી અજાણ હોવો જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 17. કલમ 12(2)(b) હેઠળ અન્ય વ્યક્તિના સંતાનથી ગર્ભાવસ્થાના આધારે લગ્ન રદ કરાવવા માટે, લગ્ન અધિનિયમ અમલમાં આવ્યા પછી થયાં હોય તો અરજી ક્યારે કરવી જરૂરી છે?

(A) લગ્નના છ મહિનામાં

(B) લગ્નના એક વર્ષમાં

(D) કોઈ સમયમર્યાદા નથી

સાચો જવાબ: (B) લગ્નના એક વર્ષમાં

સમજૂતી: લગ્ન અધિનિયમ અમલમાં આવ્યા પછી થયાં હોય તો લગ્નની તારીખથી એક વર્ષની અંદર અરજી કરવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 18. રદબાતલ લગ્ન અને રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કયો છે?

(A) બંને શરૂઆતથી જ અમાન્ય છે

(B) રદ કરી શકાય તેવાં લગ્ન ક્યારેય રદ થઈ શકતાં નથી

(D) બંને માટે કલમ 11 લાગુ પડે છે

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: રદબાતલ લગ્ન શરૂઆતથી જ Null and Void હોય છે, જ્યારે રદ કરી શકાય તેવાં લગ્ન કોર્ટનો Decree of Nullity મળે ત્યાં સુધી કાયદેસર રીતે અસ્તિત્વમાં રહે છે.

પ્રશ્ન 19. રદબાતલ અને રદ કરાયેલા લગ્નનાં સંતાનોની કાયદેસરતા અંગે કઈ કલમ જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 11

(B) કલમ 12

(D) કલમ 16

સાચો જવાબ: (D) કલમ 16

સમજૂતી: કલમ 16 હેઠળ નિર્ધારિત શરતોને આધીન રદબાતલ અને રદ કરાયેલા લગ્નમાંથી જન્મેલાં બાળકોને કાયદેસર સંતાનનો દરજ્જો આપવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 20. કલમ 16(3) મુજબ રદબાતલ અથવા રદ કરાયેલા લગ્નનાં સંતાનોને વારસાનો અધિકાર કોની મિલકતમાં મળતો નથી?

(A) પોતાના માતા-પિતાની મિલકતમાં

(B) માતા-પિતાની મિલકતમાં જ મળે છે

(D) કોઈપણ વ્યક્તિની મિલકતમાં

સાચો જવાબ: (C) માતા-પિતા સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિની મિલકતમાં

સમજૂતી: કલમ 16(3) મુજબ આવા સંતાનોને માતા-પિતાની મિલકત સંબંધિત વારસાનો અધિકાર મળે છે. આ જોગવાઈથી અન્ય કોઈ વ્યક્તિની મિલકતમાં વારસાનો અધિકાર મળતો નથી.