AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 23 : માનવ તસ્કરી અને વેઠ પ્રતિબંધ

AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 23 : માનવ તસ્કરી અને બળજબરીથી કરાવવામાં આવતા શ્રમ પર પ્રતિબંધ

Click the Language Button below to read in your language.

ભારતીય બંધારણના ભાગ-3માં મૂળભૂત અધિકારોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ અધિકારો વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને ગૌરવપૂર્ણ જીવનનું રક્ષણ કરે છે. ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 23 માનવ તસ્કરી, વેઠ પ્રથા અને અન્ય પ્રકારના બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. જેમાં લોકોને ગુલામ જેમ રાખવાં માં આવતા હોય અને બળજબરી થી મજૂરી કે અન્ય કામ કરાવતા હોય એને વેઠ પ્રથા કહેવાય છે, આ આર્ટિક્લ આવી પ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

AIBE (All India Bar Examination) પરીક્ષામાં બંધારણીય કાયદાના અભ્યાસ માટે આ અનુચ્છેદ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ લેખમાં આર્ટિકલ 23ની જોગવાઈઓ, તેના અપવાદો, મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક સિદ્ધાંતો અને પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દાઓ સમજાવવામાં આવ્યા છે.

1. ભારતીય બંધારણનો આર્ટિકલ 23 શું કહે છે?

ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 23નું શીર્ષક છે: માનવ તસ્કરી અને બળજબરીથી કરાવવામાં આવતા શ્રમ પર પ્રતિબંધ (Prohibition of Traffic in Human Beings and Forced Labour).

આ અનુચ્છેદ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે.

આર્ટિકલ 23(1) – માનવ તસ્કરી અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ

અનુચ્છેદ 23(1) અનુસાર, માનવ તસ્કરી (Traffic in Human Beings), વેઠ અને અન્ય સમાન પ્રકારના બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ છે. આ જોગવાઈનો ભંગ કરવો કાયદા હેઠળ દંડનીય ગુનો છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ વ્યક્તિને શોષણથી બચાવવાનો અને દરેક વ્યક્તિને માનવીય ગૌરવ સાથે જીવન જીવવાનો અધિકાર સુરક્ષિત કરવાનો છે.

આર્ટિકલ 23(2) – જાહેર હેતુ માટે ફરજિયાત સેવા

અનુચ્છેદ 23(2) મુજબ, રાજ્ય જાહેર હેતુ માટે ફરજિયાત સેવા લાદી શકે છે. જોકે, આવી સેવા લાદતી વખતે રાજ્ય ધર્મ, જાતિ, વર્ગ અથવા આમાંથી કોઈપણના આધારે ભેદભાવ કરી શકતું નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, કાયદેસર જાહેર હેતુ માટે જરૂરી ફરજિયાત સેવા લાદવામાં આવે તો તે માત્ર એટલા માટે ગેરબંધારણીય બનતી નથી કે તે ફરજિયાત છે. પરંતુ તે અનુચ્છેદ 23(2)ની મર્યાદાઓને આધીન હોવી જોઈએ.

2. માનવ તસ્કરી એટલે શું?

માનવ તસ્કરીનો અર્થ વ્યક્તિઓને શોષણના હેતુથી ગેરકાયદેસર રીતે ભરતી કરવી, પરિવહન કરવું, એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઈ જવું, આશ્રય આપવો અથવા તેમની પર નિયંત્રણ મેળવવું વગેરે પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ કરી શકે છે.

માનવ તસ્કરીમાં પરિસ્થિતિ અનુસાર નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે:

1. વ્યક્તિઓને વેચવા અથવા ખરીદવા.
2. મહિલાઓ અને બાળકોનું શોષણના હેતુથી પરિવહન કરવું.
3. બળજબરીપૂર્વક વેશ્યાવૃત્તિ અથવા અન્ય જાતીય શોષણ માટે મજબૂર કરવું.
4. બળજબરીથી કામ કરાવવું અથવા ગુલામી જેવી પરિસ્થિતિમાં રાખવું.
5. વ્યક્તિની નબળી આર્થિક અથવા સામાજિક સ્થિતિનો લાભ લઈને તેનું શોષણ કરવું.

મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે દરેક પ્રકારનું સ્થળાંતર અથવા મજૂરી માટે ભરતી કરવી આપમેળે માનવ તસ્કરી નથી. કૃત્યની પ્રકૃતિ, હેતુ અને લાગુ કાયદાની જોગવાઈઓના આધારે તેનો નિર્ણય થાય છે.

3. બેગાર અથવા વેઠ એટલે શું?

બેગાર એટલે કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ અને સામાન્ય રીતે વળતર આપ્યા વિના કામ કરાવવું.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિને ધમકી આપીને મફતમાં મજૂરી કરાવવામાં આવે અથવા તેની પાસે બળજબરીથી કામ કરાવવામાં આવે, તો પરિસ્થિતિ અનુસાર તે બેગાર અથવા બળજબરીપૂર્વકના શ્રમની શ્રેણીમાં આવી શકે છે.

આર્ટિકલ 23 માત્ર મફતમાં કામ કરાવવાની પરિસ્થિતિઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી. યોગ્ય કાનૂની પરીક્ષણ હેઠળ વળતર મળતું હોવા છતાં પણ જો વ્યક્તિને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ કામ કરવા મજબૂર કરવામાં આવે, તો તે બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ બની શકે છે.

4. બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ (Forced Labour)

બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ એટલે વ્યક્તિને તેની સ્વતંત્ર ઇચ્છા વિરુદ્ધ કામ કરવા મજબૂર કરવો.

બળજબરી માત્ર શારીરિક હિંસા કે ધમકીથી જ થતી નથી. વ્યક્તિની ગંભીર આર્થિક મજબૂરીનો અન્યાયી લાભ લઈને તેને કામ કરવા મજબૂર કરવામાં આવે તેવી પરિસ્થિતિ પણ કાયદાની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મજૂરને અત્યંત ઓછું વેતન આપવામાં આવે અને તેની આર્થિક લાચારીનો લાભ લઈને તેને કામ કરવા મજબૂર કરવામાં આવે, તો સંબંધિત હકીકતોના આધારે તે બળજબરીપૂર્વકના શ્રમનો પ્રશ્ન ઊભો કરી શકે છે.

દરેક ઓછું વેતન આપવાનો કિસ્સો આપમેળે આર્ટિકલ 23નો ભંગ નથી. કામની પરિસ્થિતિ, મજૂરની સ્વતંત્રતા, વેતન અંગેના કાયદા અને અન્ય સંબંધિત હકીકતો ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

5. આર્ટિકલ 23 કોને લાગુ પડે છે?

આર્ટિકલ 23ની વિશેષતા એ છે કે તે માત્ર રાજ્યની વિરુદ્ધ જ નહીં, પરંતુ ખાનગી વ્યક્તિઓ દ્વારા થતા માનવ તસ્કરી અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ સામે પણ રક્ષણ આપે છે.

આથી, કોઈ ખાનગી નોકરીદાતા, ઠેકેદાર અથવા અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા બળજબરીપૂર્વક કામ કરાવવામાં આવે તો પણ યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં આ મૂળભૂત અધિકારનો ભંગ થઈ શકે છે.

આ અધિકાર ભારતીય નાગરિકો પૂરતો મર્યાદિત નથી; તેની જોગવાઈઓ વ્યક્તિઓને સામાન્ય રીતે રક્ષણ આપે છે.

6. આર્ટિકલ 23(2) હેઠળ અપવાદ

અનુચ્છેદ 23(2) રાજ્યને જાહેર હેતુ માટે ફરજિયાત સેવા લાદવાની મંજૂરી આપે છે.

આ જોગવાઈને સમજવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ યાદ રાખવા જોઈએ:

1. સેવા જાહેર હેતુ માટે હોવી જોઈએ.
2. ફરજિયાત સેવા લાદવામાં આવે ત્યારે ધર્મના આધારે ભેદભાવ ન હોવો જોઈએ.
3. જાતિના આધારે ભેદભાવ ન હોવો જોઈએ.
4. વર્ગના આધારે ભેદભાવ ન હોવો જોઈએ.
5. રાજ્યની સત્તાનો ઉપયોગ બંધારણીય મર્યાદાઓ અને લાગુ કાયદાને આધીન રહેશે.

અહીં ધ્યાન રાખવું કે આ અપવાદ રાજ્યને કોઈપણ પ્રકારના શોષણને કાયદેસર બનાવવાની અમર્યાદિત સત્તા આપતો નથી.

7. આર્ટિકલ 23 અને આર્ટિકલ 24 વચ્ચેનો તફાવત

આ બંને અનુચ્છેદ શોષણ સામેના અધિકારો સાથે સંબંધિત છે, પરંતુ તેમનો વિષય અલગ છે.

મુદ્દો	આર્ટિકલ 23	આર્ટિકલ 24
મુખ્ય વિષય	માનવ તસ્કરી, બેગાર અને બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ	બાળકોને ચોક્કસ જોખમી રોજગારમાં રાખવા પર પ્રતિબંધ
કોને લાગુ પડે છે?	સામાન્ય રીતે તમામ વ્યક્તિઓને	14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને
ખાનગી વ્યક્તિ સામે રક્ષણ	હા	હા
મુખ્ય હેતુ	શોષણ અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમને રોકવો	બાળકોને જોખમી કામમાં રોજગારીથી બચાવવા

આર્ટિકલ 24 મુજબ, 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકને ફેક્ટરી, ખાણ અથવા અન્ય જોખમી રોજગારમાં કામે રાખી શકાય નહીં. તેની ચોક્કસ લાગુ પડતી વ્યાપ્તિ સંબંધિત કાયદાઓ સાથે વાંચવી જોઈએ.

8. આર્ટિકલ 23 સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ

(1) People’s Union for Democratic Rights v. Union of India (1982)

આ કેસને એશિયાડ વર્કર્સ કેસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બળજબરીપૂર્વકના શ્રમનો અર્થ માત્ર શારીરિક બળ કે કાનૂની દબાણથી કામ કરાવવું એટલો જ મર્યાદિત નથી. વ્યક્તિની આર્થિક મજબૂરીનો લાભ લઈને કામ કરાવવાની પરિસ્થિતિ પણ આર્ટિકલ 23 હેઠળ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

આ ચુકાદામાં ન્યૂનતમ વેતન કરતાં ઓછું વેતન ચૂકવીને કામ કરાવવાના મુદ્દાને પણ આર્ટિકલ 23 સાથે જોડીને સમજાવવામાં આવ્યો હતો.

AIBE માટે યાદ રાખો: આર્થિક મજબૂરીના કારણે કરાવવામાં આવતું કામ પણ યોગ્ય સંજોગોમાં બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ બની શકે છે.

(2) Sanjit Roy v. State of Rajasthan (1983)

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે દુષ્કાળ રાહત કાર્યમાં રોકાયેલા લોકોને પણ લાગુ પડતા કાયદા મુજબ ન્યૂનતમ વેતનથી ઓછું ચૂકવીને કામ કરાવી શકાય નહીં.

માત્ર કામ રાહત કાર્ય છે અથવા જાહેર હેતુ માટે છે એટલા કારણે મજૂરોના અધિકારો દૂર થતા નથી.

AIBE માટે યાદ રાખો: જાહેર રાહત કાર્યમાં કામ કરનાર વ્યક્તિઓને પણ બંધારણીય રક્ષણ મળે છે.

(3) Bandhua Mukti Morcha v. Union of India (1984)

આ કેસ બંધુઆ મજૂરી અને મજૂરોના શોષણ સામેના રક્ષણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે બંધુઆ મજૂરોની પરિસ્થિતિ અને તેમના મૂળભૂત અધિકારોના અમલ અંગે મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો આપ્યા હતા. આ ચુકાદો આર્ટિકલ 21 અને આર્ટિકલ 23 સહિતના બંધારણીય રક્ષણોના સંદર્ભમાં મહત્વ ધરાવે છે.

AIBE માટે યાદ રાખો: બંધુઆ મજૂરી સામે રક્ષણ અને મજૂરોની ગૌરવપૂર્ણ જીવનની સ્થિતિ આ કેસના મુખ્ય મુદ્દાઓ છે.

9. આર્ટિકલ 23 હેઠળ કાનૂની રક્ષણ

ભારતમાં માનવ તસ્કરી અને બંધુઆ મજૂરી સામે રક્ષણ માટે બંધારણીય જોગવાઈઓ ઉપરાંત વિશિષ્ટ કાયદાઓ પણ બનાવવામાં આવ્યા છે.

મહત્વપૂર્ણ કાયદાઓમાં નીચેનો સમાવેશ થાય છે:

1. Bonded Labour System (Abolition) Act, 1976 – બંધુઆ મજૂરી પ્રથાને નાબૂદ કરવા માટેનો કાયદો.
2. Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 – માનવ તસ્કરી અને સંબંધિત ગુનાઓ અંગેની જોગવાઈઓ.
3. Immoral Traffic (Prevention) Act, 1956 – અનૈતિક વેપાર સંબંધિત ચોક્કસ ગુનાઓ સામેની જોગવાઈઓ.
4. બાળમજૂરી અને શ્રમ સંબંધિત લાગુ કાયદાઓ – બાળકોના રક્ષણ અને કામની પરિસ્થિતિઓને નિયંત્રિત કરવા માટે.

પરીક્ષામાં બંધારણીય અનુચ્છેદ અને તેને અમલમાં મૂકતા કાયદા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

10. AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દાઓ

આર્ટિકલ 23 સંબંધિત નીચેના મુદ્દાઓનું પુનરાવર્તન કરવું ઉપયોગી રહેશે.

1. આર્ટિકલ 23 ભારતીય બંધારણના ભાગ-3માં આવેલો છે.
2. તે શોષણ સામેના મૂળભૂત અધિકારોનો ભાગ છે.
3. માનવ તસ્કરી, બેગાર અને અન્ય પ્રકારના બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ છે.
4. આ અધિકાર ખાનગી વ્યક્તિઓ સામે પણ લાગુ પડી શકે છે.
5. આર્ટિકલ 23(2) જાહેર હેતુ માટે ફરજિયાત સેવાની મંજૂરી આપે છે, પરંતુ ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
6. People’s Union for Democratic Rights કેસ આર્થિક મજબૂરી અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમના સિદ્ધાંત માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
7. Sanjit Roy કેસ ન્યૂનતમ વેતન અને રાહત કાર્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
8. Bandhua Mukti Morcha કેસ બંધુઆ મજૂરીના પ્રશ્ન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
9. આર્ટિકલ 23 તમામ વ્યક્તિઓને રક્ષણ આપે છે, જ્યારે આર્ટિકલ 24 ખાસ કરીને 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના ચોક્કસ રોજગાર પર પ્રતિબંધ સાથે સંબંધિત છે.

નિષ્કર્ષ

ભારતીય બંધારણનો આર્ટિકલ 23 વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને માનવીય ગૌરવનું રક્ષણ કરવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. માનવ તસ્કરી, બેગાર અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ જેવી શોષણકારી પ્રથાઓને પ્રતિબંધિત કરીને આ અનુચ્છેદ ન્યાયપૂર્ણ અને સમાનતાપૂર્ણ સમાજના નિર્માણમાં મદદ કરે છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા ઉમેદવારોએ આ અનુચ્છેદની બંને પેટાજોગવાઈઓ, આર્ટિકલ 24 સાથેનો તફાવત અને ઉપર દર્શાવેલા ત્રણ મહત્વપૂર્ણ સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ ખાસ યાદ રાખવા જોઈએ.

11. AIBE માટે 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ પ્રશ્નો અને જવાબો

પ્રશ્ન 1. ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 23 મુખ્યત્વે શેના પર પ્રતિબંધ મૂકે છે?

(A) ધાર્મિક સ્વતંત્રતા
(B) માનવ તસ્કરી અને બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ
(C) શિક્ષણનો અધિકાર
(D) મિલકતનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) માનવ તસ્કરી અને બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23 માનવ તસ્કરી, બેગાર અને અન્ય સમાન પ્રકારના બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

પ્રશ્ન 2. ભારતીય બંધારણમાં આર્ટિકલ 23 કયા ભાગમાં આવેલો છે?

(A) ભાગ-1
(B) ભાગ-2
(C) ભાગ-3
(D) ભાગ-4

સાચો જવાબ: (C) ભાગ-3.

સમજૂતી: ભાગ-3માં અનુચ્છેદ 12થી 35 સુધી મૂળભૂત અધિકારોની જોગવાઈઓ છે.

પ્રશ્ન 3. બેગાર અથવા વેઠ નો સામાન્ય અર્થ શું થાય છે?

(A) યોગ્ય વેતન સાથેનું કામ
(B) બળજબરીથી અથવા સામાન્ય રીતે વળતર વિના કામ કરાવવું
(C) સરકારી નોકરી
(D) સ્વૈચ્છિક સેવા

સાચો જવાબ: (B) બળજબરીથી અથવા સામાન્ય રીતે વળતર વિના કામ કરાવવું.

સમજૂતી: બેગાર એ શોષણકારી શ્રમપ્રથા છે, જેમાં વ્યક્તિ પાસેથી તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ કામ કરાવવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 4. આર્ટિકલ 23 હેઠળનો અધિકાર કોની સામે લાગુ પડી શકે છે?

(A) માત્ર કેન્દ્ર સરકાર
(B) માત્ર રાજ્ય સરકાર
(C) માત્ર સરકારી અધિકારીઓ
(D) રાજ્ય અને ખાનગી વ્યક્તિઓ બંને સામે

સાચો જવાબ: (D) રાજ્ય અને ખાનગી વ્યક્તિઓ બંને સામે.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23ની વિશેષતા એ છે કે તે ખાનગી વ્યક્તિઓ દ્વારા થતા શોષણ સામે પણ રક્ષણ આપે છે.

પ્રશ્ન 5. આર્ટિકલ 23(2) હેઠળ રાજ્ય કઈ પ્રકારની સેવા ફરજિયાત બનાવી શકે છે?

(A) કોઈપણ વ્યક્તિગત હેતુ માટે
(B) માત્ર ધાર્મિક હેતુ માટે
(C) જાહેર હેતુ માટે
(D) માત્ર ખાનગી કંપનીઓના હિત માટે

સાચો જવાબ: (C) જાહેર હેતુ માટે.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23(2) જાહેર હેતુ માટે ફરજિયાત સેવા લાદવાની મંજૂરી આપે છે, પરંતુ ધર્મ, જાતિ, વર્ગ વગેરેના આધારે ભેદભાવ કરી શકાતો નથી.

પ્રશ્ન 6. આર્ટિકલ 23(2) હેઠળ ફરજિયાત સેવા લાદતી વખતે કયા આધારે ભેદભાવ કરી શકાતો નથી?

(A) ધર્મ
(B) જાતિ
(C) વર્ગ
(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23(2) ધર્મ, જાતિ, વર્ગ અથવા આમાંથી કોઈપણના આધારે ભેદભાવને પ્રતિબંધિત કરે છે.

પ્રશ્ન 7. People’s Union for Democratic Rights v. Union of India કેસ કયા વર્ષનો છે?

(A) 1978
(B) 1982
(C) 1986
(D) 1992

સાચો જવાબ: (B) 1982.

સમજૂતી: આ ચુકાદો એશિયાડ વર્કર્સ કેસ તરીકે પણ ઓળખાય છે અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમના અર્થ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 8. આર્ટિકલ 23 અંગેના એશિયાડ વર્કર્સ કેસમાં કઈ અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો?

(A) ગુજરાત હાઈકોર્ટ
(B) દિલ્હી હાઈકોર્ટ
(C) ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ
(D) બોમ્બે હાઈકોર્ટ

સાચો જવાબ: (C) ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ.

સમજૂતી: People’s Union for Democratic Rights v. Union of India કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ અંગે મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો સ્પષ્ટ કર્યા હતા.

પ્રશ્ન 9. Sanjit Roy v. State of Rajasthan કેસ કયા વર્ષનો છે?

(A) 1976
(B) 1980
(C) 1983
(D) 1990

સાચો જવાબ: (C) 1983.

સમજૂતી: આ કેસમાં દુષ્કાળ રાહત કાર્યમાં રોકાયેલા મજૂરોને ન્યૂનતમ વેતનથી ઓછું ચૂકવવાના મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપવામાં આવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 10. Bandhua Mukti Morcha v. Union of India કેસ કયા વર્ષનો છે?

(A) 1979
(B) 1984
(C) 1989
(D) 1995

સાચો જવાબ: (B) 1984.

સમજૂતી: આ ચુકાદો બંધુઆ મજૂરોના અધિકારો અને શોષણ સામેના બંધારણીય રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 11. આર્ટિકલ 23 મુખ્યત્વે કયા પ્રકારના મૂળભૂત અધિકાર સાથે સંબંધિત છે?

(A) શોષણ સામેનો અધિકાર
(B) ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર
(C) સાંસ્કૃતિક અધિકાર
(D) બંધારણીય ઉપચારનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (A) શોષણ સામેનો અધિકાર.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23 અને 24 બંધારણના શોષણ સામેના અધિકારોના વિભાગમાં આવે છે.

પ્રશ્ન 12. આર્ટિકલ 23 હેઠળ બળજબરીપૂર્વકના શ્રમમાં કઈ બાબત મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે?

(A) માત્ર શારીરિક બળનો ઉપયોગ
(B) માત્ર લેખિત કરાર
(C) વ્યક્તિની આર્થિક મજબૂરીનો અન્યાયી લાભ
(D) માત્ર સરકારી નોકરી

સાચો જવાબ: (C) વ્યક્તિની આર્થિક મજબૂરીનો અન્યાયી લાભ.

સમજૂતી: એશિયાડ વર્કર્સ કેસ મુજબ બળજબરીનો અર્થ માત્ર શારીરિક બળ સુધી મર્યાદિત નથી. આર્થિક મજબૂરી પણ સંબંધિત સંજોગોમાં મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 13. બંધુઆ મજૂરી પ્રથા ( વેઠ પ્રથા ) નાબૂદ કરવા માટે કયો કાયદો બનાવવામાં આવ્યો છે?

(A) Indian Contract Act, 1872
(B) Bonded Labour System (Abolition) Act, 1976
(C) Transfer of Property Act, 1882
(D) Limitation Act, 1963

સાચો જવાબ: (B) Bonded Labour System (Abolition) Act, 1976.

સમજૂતી: આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ બંધુઆ મજૂરી પ્રથાને નાબૂદ કરવાનો અને બંધુઆ મજૂરોને કાનૂની રક્ષણ આપવાનો છે.

પ્રશ્ન 14. આર્ટિકલ 24 મુખ્યત્વે કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) માનવ તસ્કરી
(B) ધાર્મિક સ્વતંત્રતા
(C) 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને ફેક્ટરી, ખાણ અથવા અન્ય જોખમી રોજગારમાં કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ
(D) ચૂંટણીનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (C) 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને ફેક્ટરી, ખાણ અથવા અન્ય જોખમી રોજગારમાં કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23 સામાન્ય રીતે માનવ તસ્કરી અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ અંગે છે, જ્યારે આર્ટિકલ 24 બાળકોના ચોક્કસ પ્રકારના રોજગાર સામે રક્ષણ આપે છે.

પ્રશ્ન 15. શું આર્ટિકલ 23 હેઠળ માત્ર ભારતીય નાગરિકોને જ રક્ષણ મળે છે?

(A) હા, માત્ર ભારતીય નાગરિકોને
(B) ના, તે સામાન્ય રીતે તમામ વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે
(C) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓને
(D) માત્ર મતદારોને

સાચો જવાબ: (B) ના, તે સામાન્ય રીતે તમામ વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23માં આપવામાં આવેલું રક્ષણ માત્ર ભારતીય નાગરિકો પૂરતું મર્યાદિત નથી.

પ્રશ્ન 16. કોઈ મજૂરને ન્યૂનતમ વેતન કરતાં ઓછું વેતન આપવામાં આવે તો કઈ બાબત ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે?

(A) દરેક કિસ્સામાં આપમેળે માનવ તસ્કરી ગણાય
(B) દરેક કિસ્સામાં કોઈ કાનૂની ઉલ્લંઘન થતું નથી
(C) હકીકતો, મજૂરની મજબૂરી અને લાગુ કાયદાની જોગવાઈઓ
(D) માત્ર મજૂરની ઉંમર

સાચો જવાબ: (C) હકીકતો, મજૂરની મજબૂરી અને લાગુ કાયદાની જોગવાઈઓ.

સમજૂતી: ઓછું વેતન આપવાનો દરેક કિસ્સો આપમેળે આર્ટિકલ 23નો ભંગ નથી. જોકે, યોગ્ય સંજોગોમાં આર્થિક મજબૂરી અને શોષણ બળજબરીપૂર્વકના શ્રમનો પ્રશ્ન ઊભો કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 17. આર્ટિકલ 23 હેઠળ માનવ તસ્કરી પર પ્રતિબંધનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) વેપાર વધારવો
(B) વ્યક્તિઓને શોષણથી બચાવવું
(C) કરવેરો વધારવો
(D) સરકારી ભરતી વધારવી

સાચો જવાબ: (B) વ્યક્તિઓને શોષણથી બચાવવું.

સમજૂતી: આ જોગવાઈ માનવ ગૌરવ, સ્વતંત્રતા અને શોષણમુક્ત જીવનનું રક્ષણ કરે છે.

પ્રશ્ન 18. Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 કયા ક્ષેત્રમાં સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવે છે?

(A) માનવ તસ્કરી અને સંબંધિત ગુનાઓ
(B) માત્ર મિલકતની નોંધણી
(C) માત્ર લગ્ન નોંધણી
(D) માત્ર કરવેરો

સાચો જવાબ: (A) માનવ તસ્કરી અને સંબંધિત ગુનાઓ.

સમજૂતી: ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023માં માનવ તસ્કરી સહિતના સંબંધિત ગુનાઓ અંગે જોગવાઈઓ છે.

પ્રશ્ન 19. શું જાહેર હેતુ માટે ફરજિયાત સેવા લાદવાની સત્તા રાજ્યને શોષણ કરવાની અમર્યાદિત છૂટ આપે છે?

(A) હા
(B) ના
(C) માત્ર કટોકટી દરમિયાન હા
(D) માત્ર ખાનગી ક્ષેત્રમાં હા

સાચો જવાબ: (B) ના.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23(2)ની સત્તા બંધારણીય મર્યાદાઓને આધીન છે. તેનો ઉપયોગ શોષણ અથવા પ્રતિબંધિત ભેદભાવને કાયદેસર બનાવવા માટે થઈ શકતો નથી.

પ્રશ્ન 20. આર્ટિકલ 23 અને આર્ટિકલ 24 અંગે કયું નિવેદન સાચું છે?

(A) બંને માત્ર ધાર્મિક અધિકારો અંગે છે
(B) આર્ટિકલ 23 માનવ તસ્કરી અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ અંગે છે, જ્યારે આર્ટિકલ 24 ચોક્કસ પ્રકારના બાળરોજગાર પર પ્રતિબંધ મૂકે છે
(C) આર્ટિકલ 23 માત્ર બાળકોને લાગુ પડે છે
(D) આર્ટિકલ 24 માનવ તસ્કરીને લગતો મુખ્ય અનુચ્છેદ છે

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: બંને અનુચ્છેદ શોષણ સામેના મૂળભૂત અધિકારોનો ભાગ છે, પરંતુ તેમનો વિષય અને લાગુ પડતી જોગવાઈઓ અલગ છે.

12. AIBE માટે ઝડપી પુનરાવર્તન

આર્ટિકલ 23 = માનવ તસ્કરી + બેગાર + બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ.

આર્ટિકલ 23(2) = જાહેર હેતુ માટે ફરજિયાત સેવા, પરંતુ નિર્ધારિત આધારો પર ભેદભાવ નહીં.

આર્ટિકલ 24 = 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને ફેક્ટરી, ખાણ અથવા અન્ય જોખમી રોજગારમાં કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ.

People’s Union for Democratic Rights v. Union of India (1982) = આર્થિક મજબૂરી અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ અંગે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો.

Sanjit Roy v. State of Rajasthan (1983) = રાહત કાર્યમાં ન્યૂનતમ વેતનનો મુદ્દો.

Bandhua Mukti Morcha v. Union of India (1984) = બંધુઆ મજૂરોના અધિકારોનું રક્ષણ.

AIBE Exam, Indian Constitution, Article 23, આર્ટિકલ 23, ભારતીય બંધારણ, બંધારણીય કાયદો, માનવ તસ્કરી, બેગાર, બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ, શોષણ સામેનો અધિકાર, Fundamental Rights, Bonded Labour, બંધુઆ મજૂરી, Supreme Court Judgments, AIBE MCQ, Gujarati Legal Article,