AIBE – CrPC કલમ 372 થી 394 અને BNSS કલમ 413 થી 435 – અપીલ ના પ્રકારો

Click the Language Button below to read in your language.

આજે આપણે આ લેખમાં સમજીશું કે અપીલ એટલે શું અને કયા સંજોગોમાં અપીલ કરી શકાય. ભારતીય ફોજદારી ન્યાયપ્રણાલીમાં અપીલનો અધિકાર અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. કોઈ વ્યક્તિને નીચલી અદાલતના ચુકાદાથી અન્યાય થયો હોય, આરોપીને થયેલી સજા અયોગ્ય લાગતી હોય અથવા ફરિયાદીને આરોપી નિર્દોષ છૂટી જવાથી અસંતોષ હોય, ત્યારે કાયદા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી શરતોને આધીન રહીને અપીલ કરી શકાય છે.અપીલ એટલે નીચલી અદાલતના ચુકાદા અથવા હુકમને ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ પડકારવાની કાયદેસરની પ્રક્રિયા. અપીલની સુવિધા ન્યાયિક ભૂલો સુધારવાની અને ન્યાયની પ્રક્રિયામાં વિશ્વાસ જાળવી રાખવાની એક મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યવસ્થા છે.

AIBE પરીક્ષામાં CrPCની કલમ 372 થી 394 અને નવા ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023ની કલમ 413 થી 435 ખૂબ જ ઉપયોગી છે. ખાસ કરીને અપીલનો અધિકાર, Victim Appeal, અપીલની મર્યાદાઓ, અપીલની પ્રક્રિયા અને અપીલના ચુકાદા સંબંધિત જોગવાઈઓમાંથી પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

અપીલનો અધિકાર – CrPC કલમ 372 અને BNSS કલમ 413

સામાન્ય નિયમ એવો છે કે ફોજદારી અદાલતના દરેક ચુકાદા સામે અપીલ કરી શકાતી નથી. કાયદામાં જ્યાં અપીલની જોગવાઈ કરવામાં આવી હોય ત્યાં જ અપીલનો અધિકાર મળે છે.

CrPC કલમ 372 અને BNSS કલમ 413 આ મૂળભૂત સિદ્ધાંત નક્કી કરે છે.

પરંતુ આ કલમમાં Victim એટલે કે પીડિત વ્યક્તિ માટે ખાસ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

પીડિત વ્યક્તિ નીચેના ત્રણ સંજોગોમાં અપીલ કરી શકે છે:

1. આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યો હોય (Acquittal).
2. આરોપીને ઓછા ગંભીર ગુના માટે દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યો હોય (Conviction for Lesser Offence).
3. અદાલતે અપૂરતું વળતર આપ્યું હોય (Inadequate Compensation).

આવી અપીલ તે અદાલતમાં કરવામાં આવે છે જ્યાં સંબંધિત અદાલતના દોષિત ઠરાવવાના હુકમ સામે સામાન્ય રીતે અપીલ થઈ શકે.

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખો: પીડિત વ્યક્તિનો અપીલ કરવાનો અધિકાર CrPC કલમ 372ના Proviso દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. BNSS કલમ 413માં પણ આ અધિકાર ચાલુ રાખવામાં આવ્યો છે.

સુરક્ષા અને જામીનદાર અંગેના હુકમ સામે અપીલ – CrPC 373 અને BNSS 414

જો કોઈ વ્યક્તિને શાંતિ જાળવવા અથવા સારા વર્તન માટે જામીનગીરી (Security) આપવા આદેશ કરવામાં આવ્યો હોય અથવા અદાલતે તેના જામીનદારને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હોય, તો તે વ્યક્તિ સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.

આ કલમ હેઠળ અપીલ કરવાનો અધિકાર નીચેની વ્યક્તિને મળે છે:

જે વ્યક્તિને શાંતિ જાળવવા માટે બોન્ડ આપવાનો આદેશ થયો હોય.

જે વ્યક્તિને સારા વર્તન માટે સુરક્ષા આપવાનો આદેશ થયો હોય.

જે વ્યક્તિના જામીનદારને અદાલતે સ્વીકાર્યા ન હોય અથવા નામંજૂર કર્યા હોય.

દોષિત ઠરાવવાના હુકમ સામે અપીલ – CrPC 374 અને BNSS 415

આ અપીલ સંબંધિત સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓમાંની એક છે. આરોપીને દોષિત ઠરાવી સજા કરવામાં આવી હોય તો તે કઈ અદાલતમાં અપીલ કરી શકે તે આ કલમમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.

CrPC કલમ 374 અને BNSS કલમ 415 મુજબ:

(1) હાઈકોર્ટ દ્વારા તેની અસાધારણ મૂળ ફોજદારી અધિકારક્ષેત્રમાં ટ્રાયલ કરીને વ્યક્તિને દોષિત ઠરાવવામાં આવે તો તે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.

(2) સેશન્સ જજ અથવા એડિશનલ સેશન્સ જજ દ્વારા ટ્રાયલમાં દોષિત ઠરાવવામાં આવેલ વ્યક્તિ હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.

(3) અન્ય કોઈ અદાલત દ્વારા સાત વર્ષથી વધુની કેદની સજા કરવામાં આવી હોય તો પણ હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકાય છે. આ જ ટ્રાયલમાં અન્ય કોઈ વ્યક્તિને આવી સજા કરવામાં આવી હોય તો સંબંધિત દોષિત વ્યક્તિને પણ આ જોગવાઈનો લાભ મળે છે.

(4) મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા દોષિત ઠરાવવામાં આવેલ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.

અહીં ખાસ યાદ રાખવું કે BNSS કલમ 415માં જૂની CrPCની કેટલીક અદાલતોના નામોમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.

ઉદાહરણ

જો મેજિસ્ટ્રેટની અદાલતે કોઈ આરોપીને બે વર્ષની કેદની સજા ફટકારી હોય, તો સામાન્ય રીતે તે વ્યક્તિ સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.

જો સેશન્સ કોર્ટ દ્વારા દોષિત ઠરાવી સજા કરવામાં આવી હોય, તો અપીલ હાઈકોર્ટમાં થઈ શકે છે.

ગુનો કબૂલ કર્યા પછી અપીલ – CrPC 375 અને BNSS 416

જો આરોપી પોતાનો ગુનો સ્વીકારી લે છે (Pleads Guilty) અને તેના આધારે અદાલત તેને દોષિત ઠરાવે છે, તો સામાન્ય રીતે તે દોષિત ઠરાવવાના હુકમ સામે અપીલ કરી શકતો નથી.

પરંતુ સજાની કાયદેસરતા અથવા તેની મર્યાદા અંગે ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં અપીલ કરી શકાય છે.

જો દોષિત ઠરાવવાનો હુકમ સેશન્સ કોર્ટ અથવા મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોય, તો આરોપી સજાની કાયદેસરતા અથવા તેની હદ (Extent or Legality of Sentence) અંગે અપીલ કરી શકે છે.

નાના ગુનાઓમાં અપીલનો પ્રતિબંધ – CrPC 376 અને BNSS 417

કાયદામાં કેટલાક નાના ગુનાઓ માટે અપીલનો અધિકાર મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો છે, જેથી નાની બાબતોમાં લાંબી અપીલ પ્રક્રિયા ઊભી ન થાય.

આ કલમ મુજબ ચોક્કસ મર્યાદા સુધીની સજા અથવા દંડના કિસ્સામાં અપીલ થઈ શકતી નથી.

CrPCમાં આ મર્યાદાઓ નીચે મુજબ હતી:

મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા કરવામાં આવેલી છ મહિનાથી વધુ ન હોય તેવી કેદની સજા.

₹1,000થી વધુ ન હોય તેવો દંડ.

સમન્સ કેસમાં ₹200થી વધુ ન હોય તેવો દંડ.

મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા કરવામાં આવેલી એવી સજા જેમાં માત્ર દંડ હોય અને કાયદામાં નક્કી કરેલી મર્યાદા લાગુ પડતી હોય.

BNSS કલમ 417માં કેટલીક નાણાકીય મર્યાદાઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. તેથી જૂની CrPCની રકમો અને નવી BNSSની રકમો એકસરખી માની લેવી નહીં.

રાજ્ય સરકાર દ્વારા સજા સામે અપીલ – CrPC 377 અને BNSS 418

જો ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા આરોપીને આપવામાં આવેલી સજા ગુનાની ગંભીરતાની સરખામણીમાં અપૂરતી હોય, તો રાજ્ય સરકાર સજા વધારવા માટે અપીલ કરી શકે છે.આવી અપીલ હાઈકોર્ટ અથવા લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈ મુજબ યોગ્ય અપીલ અદાલતમાં કરવામાં આવે છે. અહીં આરોપીને પોતાની સજાનો બચાવ કરવાની અને અપીલનો વિરોધ કરવાની તક આપવી જરૂરી છે.

જો આરોપી નિર્દોષ છૂટી ગયો હોય તો તે બાબત માટે રાજ્ય સરકારની અપીલની અલગ જોગવાઈ છે, જે CrPC કલમ 378 અને BNSS કલમ 419 હેઠળ આવે છે.

નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામે અપીલ – CrPC 378 અને BNSS 419

જો ટ્રાયલ કોર્ટ આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરે, તો ચોક્કસ કાનૂની શરતોને આધીન રહીને રાજ્ય સરકાર અથવા ફરિયાદી અપીલ કરી શકે છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામે અપીલ કરવા માટે કાયદામાં મંજૂરી (Leave) અને સંબંધિત અદાલતની પ્રક્રિયાની જોગવાઈ છે. ખાનગી ફરિયાદના કેસમાં ફરિયાદી પણ કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો હેઠળ હાઈકોર્ટની મંજૂરી મેળવી અપીલ કરી શકે છે.

BNSS કલમ 419 હેઠળ નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામે અપીલની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

અહીં એક મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે: Victim Appeal અને State Appeal એકસરખી નથી. પીડિત વ્યક્તિને BNSS કલમ 413ના Proviso હેઠળ અલગ અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.

હાઈકોર્ટના હુકમ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ – CrPC 379 અને BNSS 420

જો હાઈકોર્ટ અપીલમાં નીચલી અદાલતનો નિર્દોષ છૂટવાનો હુકમ રદ કરીને આરોપીને દોષિત ઠરાવે અને તેને મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા દસ વર્ષ કે તેથી વધુની કેદની સજા આપે, તો કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો મુજબ આરોપી સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.આ જોગવાઈ આરોપીને ઉચ્ચતમ અદાલત સમક્ષ ન્યાય મેળવવાની તક આપે છે.

કેટલાક કેસમાં વિશેષ અપીલનો અધિકાર – CrPC 380 અને BNSS 421

જો એક જ ટ્રાયલમાં એકથી વધુ આરોપીઓ હોય અને કેટલાક આરોપીઓ સામે અપીલ થઈ શકે તેવી પરિસ્થિતિ હોય, તો કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો હેઠળ અન્ય દોષિત આરોપીઓને પણ અપીલ કરવાનો વિશેષ અધિકાર મળી શકે છે. આ કલમનો હેતુ એક જ કેસમાં સમાન પરિસ્થિતિ ધરાવતા આરોપીઓ સાથે ન્યાયસંગત વ્યવહાર જાળવવાનો છે.

સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલની સુનાવણી – CrPC 381 અને BNSS 422

સેશન્સ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલની સુનાવણી સેશન્સ જજ અથવા એડિશનલ સેશન્સ જજ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

BNSSમાં જૂની CrPCની Assistant Sessions Judge સંબંધિત જોગવાઈમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. BNSS કલમ 422 મુજબ મેજિસ્ટ્રેટ સેકન્ડ ક્લાસના ટ્રાયલમાં થયેલી સજા સામેની અપીલ ચીફ જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા પણ સાંભળી શકાય છે, જો કાયદા મુજબ કેસ સોંપવામાં આવ્યો હોય.

અપીલની અરજી – CrPC 382 અને BNSS 423

અપીલ કરવા માટે લેખિત અરજી (Appeal Petition) રજૂ કરવી જરૂરી છે.અપીલની અરજી આરોપી પોતે અથવા તેના વકીલ મારફતે રજૂ કરી શકે છે.સામાન્ય રીતે અપીલની અરજી સાથે જે ચુકાદા અથવા હુકમ સામે અપીલ કરવામાં આવી રહી છે તેની નકલ જોડવી જરૂરી છે.અપીલમાં કયા કાનૂની અથવા હકીકતલક્ષી કારણોસર નીચલી અદાલતનો ચુકાદો ખોટો છે તે સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવું જોઈએ.

જેલમાં રહેલા આરોપી દ્વારા અપીલ – CrPC 383 અને BNSS 424

જો દોષિત વ્યક્તિ જેલમાં હોય અને અપીલ કરવા માંગતી હોય, તો તે જેલના અધિકારી સમક્ષ પોતાની અપીલ અરજી રજૂ કરી શકે છે.

જેલ અધિકારી તે અરજી અને જરૂરી દસ્તાવેજો યોગ્ય અપીલ અદાલતને મોકલશે.આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે જેલમાં રહેલી વ્યક્તિ માત્ર જેલમાં હોવાના કારણે અપીલ કરવાના પોતાના અધિકારથી વંચિત ન રહે.

અપીલની પ્રાથમિક તબક્કે નામંજૂરી – CrPC 384 અને BNSS 425

અપીલ અદાલત અપીલની અરજી અને સંબંધિત ચુકાદાની નકલ તપાસ્યા પછી જો એવું માને કે અપીલમાં આગળ કાર્યવાહી કરવા માટે પૂરતું કારણ નથી, તો તે અપીલને પ્રાથમિક તબક્કે જ નામંજૂર કરી શકે છે.આને Summary Dismissal of Appeal કહેવામાં આવે છે.પરંતુ આ સત્તાનો ઉપયોગ કરતી વખતે અપીલકર્તાને અથવા તેના વકીલને પોતાની દલીલો રજૂ કરવાની વાજબી તક આપવી જરૂરી છે.

અપીલ નામંજૂર કરવાના આદેશમાં કાયદા મુજબ જરૂરી કારણો નોંધવાના રહે છે.

અપીલની નિયમિત સુનાવણી – CrPC 385 અને BNSS 426

જો અપીલ પ્રાથમિક તબક્કે નામંજૂર ન થાય, તો અપીલ અદાલત નિયમિત સુનાવણી માટે આગળ વધે છે.

આ પ્રક્રિયામાં અદાલત નીચે મુજબ કાર્યવાહી કરે છે:

અપીલની સુનાવણી માટે તારીખ અને સ્થળ નક્કી કરે છે.

અપીલકર્તા અથવા તેના વકીલને નોટિસ આપે છે.

જરૂર પડે ત્યારે રાજ્ય સરકારના નિયુક્ત અધિકારી, ફરિયાદી અને આરોપીને નોટિસ આપે છે.

નીચલી અદાલતનો કેસ રેકોર્ડ મંગાવે છે.

બંને પક્ષોની દલીલો સાંભળે છે.

આ પ્રક્રિયા દ્વારા અપીલ અદાલત નીચલી અદાલતના ચુકાદાની કાયદેસરતા અને યોગ્યતાની તપાસ કરે છે.

અપીલ અદાલતની સત્તાઓ – CrPC 386 અને BNSS 427

આ સમગ્ર પ્રકરણની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ કલમોમાંની એક છે.

અપીલની સુનાવણી પૂર્ણ થયા પછી અપીલ અદાલતને વિવિધ સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.

દોષિત ઠરાવવાના હુકમ સામેની અપીલમાં અદાલત:

દોષિત ઠરાવવાનો હુકમ અને સજા રદ કરી શકે છે.

આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરી શકે છે.

ફરીથી ટ્રાયલ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

ગુનાની પ્રકૃતિ અને કાયદા મુજબ યોગ્ય સજા આપી શકે છે.

સજામાં ફેરફાર કરી શકે છે.

સજાની ગંભીરતા વધારી અથવા ઘટાડી શકે છે, પરંતુ સજા વધારતા પહેલાં આરોપીને પોતાની વાત રજૂ કરવાની વાજબી તક આપવી જરૂરી છે.નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામેની અપીલમાં અદાલત નિર્દોષ છૂટવાનો હુકમ રદ કરી શકે છે અને કાયદા મુજબ આગળનો યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.અન્ય અપીલોમાં અપીલ અદાલત યોગ્ય અને કાયદેસર હુકમ કરી શકે છે.

નીચલી અપીલ અદાલતના ચુકાદા – CrPC 387 અને BNSS 428

અપીલ અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા ચુકાદા અને હુકમમાં કાયદા મુજબ જરૂરી વિગતો હોવી જોઈએ.

આ કલમ હેઠળ નીચલી અપીલ અદાલતના ચુકાદા માટે ચુકાદો આપવાની પ્રક્રિયા અને તેની ઔપચારિકતાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે.

હાઈકોર્ટના હુકમની નકલ નીચલી અદાલતને મોકલવી – CrPC 388 અને BNSS 429

જ્યારે હાઈકોર્ટ અપીલમાં કોઈ ચુકાદો અથવા હુકમ આપે છે, ત્યારે તેની પ્રમાણિત નકલ સંબંધિત નીચલી અદાલતને મોકલવામાં આવે છે.

નીચલી અદાલતે હાઈકોર્ટના હુકમ મુજબ જરૂરી કાર્યવાહી કરવાની રહે છે.

અપીલ દરમિયાન સજાની અમલવારી સ્થગિત કરવી અને જામીન – CrPC 389 અને BNSS 430

જો કોઈ વ્યક્તિને દોષિત ઠરાવી સજા કરવામાં આવી હોય અને તે સજા સામે અપીલ કરવામાં આવી હોય, તો અપીલ અદાલત ચોક્કસ સંજોગોમાં સજાની અમલવારી સ્થગિત કરી શકે છે અને આરોપીને જામીન પર મુક્ત કરી શકે છે.

આને Suspension of Sentence Pending Appeal કહેવામાં આવે છે.

અપીલ અદાલત નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં લઈ શકે છે:

ગુનાની ગંભીરતા.

આરોપીને થયેલી સજાની પ્રકૃતિ.

અપીલમાં સફળ થવાની શક્યતા અંગેના સંબંધિત મુદ્દાઓ.

આરોપી ફરાર થઈ જવાની શક્યતા.

અન્ય સંબંધિત પરિસ્થિતિઓ.

મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન કેદ જેવી ગંભીર સજાના કિસ્સામાં જામીન આપવાના નિયમો વધુ કડક હોય છે.

BNSS કલમ 430માં સજાની અમલવારી સ્થગિત કરવાની અને જામીન આપવાની જોગવાઈ છે.

નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામેની અપીલમાં આરોપીની ધરપકડ – CrPC 390 અને BNSS 431

જો નિર્દોષ છૂટેલા આરોપી સામે અપીલ કરવામાં આવી હોય, તો અપીલ અદાલત યોગ્ય કારણો જણાય ત્યારે તેની ધરપકડ કરવાનો અથવા જામીન પર હાજર થવા માટે વોરંટ અથવા અન્ય જરૂરી આદેશ આપવાનો હુકમ કરી શકે છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ અપીલની કાર્યવાહી દરમિયાન આરોપીની હાજરી સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

અપીલમાં વધારાના પુરાવા – CrPC 391 અને BNSS 432

સામાન્ય રીતે અપીલની સુનાવણી નીચલી અદાલતમાં રજૂ થયેલા પુરાવાના આધારે થાય છે.

પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં અપીલ અદાલતને એવું લાગે કે ન્યાયના હિતમાં વધારાના પુરાવા મેળવવા જરૂરી છે, તો તે પોતે વધારાના પુરાવા લઈ શકે છે અથવા નીચલી અદાલતને તે પુરાવા લેવાનો આદેશ આપી શકે છે.આને Additional Evidence in Appeal કહેવામાં આવે છે.મહત્ત્વની બાબત એ છે કે આ સત્તાનો ઉપયોગ માત્ર પુરાવાની ખામી પૂરી કરવા માટે મનસ્વી રીતે કરી શકાતો નથી. ન્યાયના હિતમાં તેનો ઉપયોગ થવો જોઈએ.

અપીલ અદાલતના ન્યાયાધીશો વચ્ચે મતભેદ – CrPC 392 અને BNSS 433

જો અપીલની સુનાવણી કરતી બેન્ચના ન્યાયાધીશો વચ્ચે ચુકાદા અંગે મતભેદ થાય અને બંનેનો મત સરખા પ્રમાણમાં વહેંચાઈ જાય, તો કેસ કાયદામાં નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા મુજબ અન્ય ન્યાયાધીશ સમક્ષ મૂકવામાં આવે છે.

તે ન્યાયાધીશ કેસના રેકોર્ડ અને અગાઉના ન્યાયાધીશોના અભિપ્રાયો ધ્યાનમાં રાખીને પોતાનો નિર્ણય આપે છે.

અપીલના ચુકાદાની અંતિમતા – CrPC 393 અને BNSS 434

સામાન્ય રીતે અપીલ અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલો ચુકાદો અંતિમ ગણાય છે.

જોકે, જ્યાં કાયદામાં ખાસ જોગવાઈ કરવામાં આવી હોય ત્યાં વધુ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સુપ્રીમ કોર્ટમાં Special Leave Petition (SLP) દાખલ કરવાનો બંધારણીય અધિકાર અલગથી ઉપલબ્ધ છે.

આથી Finality of Judgmentનો અર્થ એવો નથી કે દરેક પરિસ્થિતિમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો બંધ થઈ જાય છે.

અપીલની કાર્યવાહીનું સમાપન – CrPC 394 અને BNSS 435

જો અપીલ દરમિયાન આરોપી અથવા અપીલકર્તાનું મૃત્યુ થાય, તો કાયદામાં નિર્ધારિત નિયમો મુજબ અપીલની કાર્યવાહી સમાપ્ત થઈ શકે છે.

આ કલમમાં નીચેની જોગવાઈઓ છે:

(1) નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામેની અપીલ અથવા સજા વધારવાની અપીલ આરોપીના મૃત્યુથી સમાપ્ત થાય છે.

(2) દંડની સજા સામેની અપીલ સિવાયની અન્ય અપીલ સામાન્ય રીતે અપીલકર્તાના મૃત્યુથી સમાપ્ત થાય છે.

(3) પરંતુ જો અપીલ દોષિત ઠરાવવાના હુકમ અને મૃત્યુદંડ અથવા કેદની સજા સામે હોય, તો અપીલકર્તાના મૃત્યુ પછી તેના નજીકના સગા અપીલ ચાલુ રાખવા માટે અરજી કરી શકે છે.

(4) આવી અરજી મૃત્યુના 30 દિવસની અંદર કરવાની રહે છે.

(5) અદાલત મંજૂરી આપે તો અપીલ ચાલુ રાખી શકાય છે.

આ કલમમાં Near Relative એટલે માતા-પિતા, પતિ અથવા પત્ની, સીધી વંશપરંપરાના વંશજ, ભાઈ અથવા બહેનનો સમાવેશ થાય છે.

CrPC અને BNSS કલમોની સરખામણી

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતી વખતે જૂની CrPC અને નવી BNSSની કલમો સાથે યાદ રાખવી ખૂબ જરૂરી છે.

વિષય	CrPC	BNSS
અપીલનો સામાન્ય અધિકાર	372	413
સુરક્ષા અંગેના હુકમ સામે અપીલ	373	414
દોષિત ઠરાવવાના હુકમ સામે અપીલ	374	415
ગુનો કબૂલ કર્યા પછી અપીલ	375	416
નાના ગુનાઓમાં અપીલ પ્રતિબંધ	376	417
રાજ્ય સરકાર દ્વારા સજા સામે અપીલ	377	418
નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામે અપીલ	378	419
હાઈકોર્ટના હુકમ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ	379	420
વિશેષ અપીલનો અધિકાર	380	421
સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલની સુનાવણી	381	422
અપીલની અરજી	382	423
જેલમાંથી અપીલ	383	424
અપીલની પ્રાથમિક નામંજૂરી	384	425
અપીલની સુનાવણી	385	426
અપીલ અદાલતની સત્તાઓ	386	427
નીચલી અપીલ અદાલતનો ચુકાદો	387	428
હાઈકોર્ટના હુકમની નકલ	388	429
સજા સ્થગિત અને જામીન	389	430
નિર્દોષ છૂટવાના કેસમાં ધરપકડ	390	431
વધારાના પુરાવા	391	432
ન્યાયાધીશો વચ્ચે મતભેદ	392	433
ચુકાદાની અંતિમતા	393	434
અપીલનું સમાપન	394	435

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા મુદ્દા

1. CrPC કલમ 372 અને BNSS કલમ 413 મુજબ કાયદામાં જોગવાઈ ન હોય ત્યાં સુધી અપીલનો અધિકાર મળતો નથી.

2. પીડિત વ્યક્તિને આરોપીની નિર્દોષ મુક્તિ, ઓછા ગંભીર ગુનામાં દોષિત ઠરાવવો અથવા અપૂરતું વળતર મળવા સામે અપીલ કરવાનો અધિકાર છે.

3. CrPC કલમ 374 અને BNSS કલમ 415 દોષિત ઠરાવવાના હુકમ સામે અપીલ સાથે સંબંધિત છે.

4. CrPC કલમ 375 અને BNSS કલમ 416 મુજબ ગુનો કબૂલ કર્યા પછી સામાન્ય રીતે અપીલ કરી શકાતી નથી. જોકે સજાની કાયદેસરતા અથવા હદ અંગે અપવાદ છે.

5. BNSS કલમ 417 હેઠળ નાના ગુનાઓમાં અપીલનો પ્રતિબંધ છે. ખાસ નોંધો કે BNSSમાં હાઈકોર્ટ દ્વારા ત્રણ મહિનાથી વધુ ન હોય તેવી કેદની સજાને લગતી મર્યાદા છે, જ્યારે CrPCમાં આ મર્યાદા છ મહિનાની હતી. અન્ય નાણાકીય મર્યાદાઓ પણ યાદ રાખવી.

6. BNSS કલમ 418 હેઠળ રાજ્ય સરકાર અપૂરતી સજા સામે અપીલ કરાવી શકે છે.

7. BNSS કલમ 419 નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામે અપીલ સાથે સંબંધિત છે.

8. BNSS કલમ 427 અપીલ અદાલતની સત્તાઓ માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

9. BNSS કલમ 430 સજાની અમલવારી સ્થગિત કરવા અને જામીન આપવા સાથે સંબંધિત છે.

10. BNSS કલમ 432 અપીલમાં વધારાના પુરાવા રજૂ કરવાની જોગવાઈ કરે છે.

11. BNSS કલમ 435 મુજબ મૃત્યુ પછી ચોક્કસ સંજોગોમાં નજીકના સગા 30 દિવસમાં અપીલ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી માગી શકે છે.

અપીલની જોગવાઈ ફોજદારી ન્યાયપ્રણાલીમાં ન્યાયિક ભૂલો સુધારવા માટેનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ સાધન છે. નીચલી અદાલતના ચુકાદાથી અસંતોષ ધરાવતી વ્યક્તિને કાયદા દ્વારા નક્કી કરેલી મર્યાદાઓ અને પ્રક્રિયા અનુસાર ઉચ્ચ અદાલત સમક્ષ પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક મળે છે. CrPCની કલમ 372 થી 394 અને BNSSની કલમ 413 થી 435નો અભ્યાસ કરતી વખતે માત્ર કલમોના નંબર યાદ રાખવા પૂરતા નથી. કઈ અદાલતમાં અપીલ થઈ શકે, કોને અપીલ કરવાનો અધિકાર છે અને અપીલ અદાલત કઈ સત્તાઓ વાપરી શકે છે તે સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. AIBE પરીક્ષામાં આ પ્રકરણમાંથી સૈદ્ધાંતિક તેમજ પ્રાયોગિક પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. તેથી દરેક કલમનો મૂળભૂત અર્થ અને જૂની તથા નવી જોગવાઈ વચ્ચેનો તફાવત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવો. BNSS 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી છે. જોકે તે પહેલાંના કેસો અને કાર્યવાહી માટે લાગુ પડતી બચાવ જોગવાઈઓ તથા BNSSની કલમ 531 ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. દરેક જૂના કેસમાં આપમેળે નવી BNSS લાગુ પડે એવું નથી.

CrPC કલમ 372 થી 394 અને BNSS કલમ 413 થી 435 પર આધારિત 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. CrPCની કલમ 372 મુજબ અપીલ અંગે કયો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે?

(A) દરેક ચુકાદા સામે અપીલ કરી શકાય છે.

(B) કાયદામાં જોગવાઈ હોય ત્યારે જ અપીલ કરી શકાય છે.

(C) માત્ર આરોપી અપીલ કરી શકે છે.

(D) માત્ર રાજ્ય સરકાર અપીલ કરી શકે છે.

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPC કલમ 372 મુજબ કાયદામાં ખાસ જોગવાઈ કરવામાં આવી હોય તે સિવાય કોઈ અપીલ થઈ શકતી નથી. BNSS કલમ 413માં પણ આ જ સિદ્ધાંત છે.

પ્રશ્ન 2. BNSSની કઈ કલમ પીડિત વ્યક્તિને અપીલ કરવાનો અધિકાર આપે છે?

(A) કલમ 414

(B) કલમ 415

(C) કલમ 413

(D) કલમ 419

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 413ના Proviso મુજબ પીડિત વ્યક્તિ આરોપીની નિર્દોષ મુક્તિ, ઓછા ગંભીર ગુનામાં દોષિત ઠરાવવો અથવા અપૂરતું વળતર આપવા સામે અપીલ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 3. મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા દોષિત ઠરાવવામાં આવેલ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે કઈ અદાલતમાં અપીલ કરી શકે છે?

(A) સુપ્રીમ કોર્ટ

(B) હાઈકોર્ટ

(C) સેશન્સ કોર્ટ

(D) જિલ્લા કલેક્ટર

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 374(3) અને BNSS કલમ 415 મુજબ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા દોષિત ઠરાવવામાં આવેલ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે સેશન્સ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 4. સેશન્સ જજ દ્વારા ટ્રાયલમાં દોષિત ઠરાવવામાં આવેલ વ્યક્તિ ક્યાં અપીલ કરી શકે છે?

(A) હાઈકોર્ટ

(B) જિલ્લા કોર્ટ

(C) મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ

(D) પોલીસ કમિશનર

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: CrPC કલમ 374(2) અને BNSS કલમ 415 મુજબ સેશન્સ જજ અથવા એડિશનલ સેશન્સ જજ દ્વારા દોષિત ઠરાવવામાં આવેલ વ્યક્તિ હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 5. ગુનો કબૂલ કર્યા પછી દોષિત ઠરાવવામાં આવેલ વ્યક્તિ કયા આધારે અપીલ કરી શકે છે?

(A) હંમેશાં સમગ્ર ચુકાદા સામે

(B) માત્ર તપાસ અધિકારી સામે

(C) સજાની કાયદેસરતા અથવા તેની હદ અંગે

(D) કોઈપણ સંજોગોમાં અપીલ કરી શકતી નથી.

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 375 અને BNSS કલમ 416 મુજબ ગુનો કબૂલ કર્યા પછી દોષિત ઠરાવવામાં આવેલ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે દોષિત ઠરાવવાના હુકમ સામે અપીલ કરી શકતી નથી, પરંતુ સજાની કાયદેસરતા અથવા હદ અંગે અપીલ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 6. નાના ગુનાઓમાં અપીલના પ્રતિબંધ અંગે BNSSની કઈ કલમ છે?

(A) 413

(B) 415

(C) 417

(D) 419

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 417 નાના ગુનાઓમાં અપીલ ન કરી શકાય તેવી પરિસ્થિતિઓ નક્કી કરે છે. CrPCમાં આ જોગવાઈ કલમ 376માં હતી.

પ્રશ્ન 7. રાજ્ય સરકાર અપૂરતી સજા સામે અપીલ કઈ કલમ હેઠળ કરી શકે છે?

(A) BNSS 417

(B) BNSS 418

(C) BNSS 419

(D) BNSS 420

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSS કલમ 418 હેઠળ રાજ્ય સરકાર અપૂરતી સજા સામે અપીલ કરવા માટે યોગ્ય અદાલતને નિર્દેશ આપી શકે છે. CrPCમાં આ જોગવાઈ કલમ 377 હેઠળ હતી.

પ્રશ્ન 8. નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામે અપીલ માટે BNSSની કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) 415

(B) 417

(C) 419

(D) 421

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 419 નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામે અપીલની જોગવાઈ કરે છે. CrPCમાં આ જોગવાઈ કલમ 378માં હતી.

પ્રશ્ન 9. અપીલની અરજી કઈ કલમ હેઠળ કરવામાં આવે છે?

(A) BNSS 423

(B) BNSS 425

(C) BNSS 427

(D) BNSS 430

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: BNSS કલમ 423 મુજબ અપીલ લેખિત અરજી દ્વારા કરવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે સંબંધિત ચુકાદા અથવા હુકમની નકલ તેની સાથે જોડવાની રહે છે.

પ્રશ્ન 10. જેલમાં રહેલો દોષિત વ્યક્તિ અપીલ કેવી રીતે કરી શકે છે?

(A) માત્ર હાઈકોર્ટમાં વકીલ મારફતે

(B) જેલના અધિકારી મારફતે અપીલ અરજી મોકલીને

(C) માત્ર પોલીસ અધિકારી મારફતે

(D) અપીલ કરી શકતો નથી.

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSS કલમ 424 મુજબ જેલમાં રહેલી વ્યક્તિ જેલના અધિકારી સમક્ષ અપીલ અરજી આપી શકે છે, જે યોગ્ય અપીલ અદાલતને મોકલવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 11. અપીલની પ્રાથમિક નામંજૂરી અંગે BNSSની કઈ કલમ છે?

(A) 423

(B) 424

(C) 425

(D) 426

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 425 હેઠળ અપીલ અદાલત પૂરતું કારણ ન જણાય તો અપીલને પ્રાથમિક તબક્કે નામંજૂર કરી શકે છે. આ પહેલાં કાયદા મુજબ અપીલકર્તાને સાંભળવાની તક આપવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 12. અપીલ અદાલતની સત્તાઓ કઈ કલમમાં આપવામાં આવી છે?

(A) BNSS 425

(B) BNSS 426

(C) BNSS 427

(D) BNSS 428

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 427 અપીલ અદાલતને દોષિત ઠરાવવાનો હુકમ રદ કરવો, નિર્દોષ જાહેર કરવો, ફરી ટ્રાયલનો આદેશ આપવો અને સજામાં ફેરફાર કરવો જેવી સત્તાઓ આપે છે.

પ્રશ્ન 13. અપીલ દરમિયાન સજાની અમલવારી સ્થગિત કરવા અને જામીન આપવા અંગે કઈ કલમ છે?

(A) BNSS 427

(B) BNSS 428

(C) BNSS 430

(D) BNSS 432

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 430 મુજબ અપીલ અદાલત યોગ્ય સંજોગોમાં સજાની અમલવારી સ્થગિત કરી શકે છે અને આરોપીને જામીન પર મુક્ત કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 14. અપીલ અદાલત વધારાના પુરાવા કઈ કલમ હેઠળ લઈ શકે છે?

(A) BNSS 430

(B) BNSS 431

(C) BNSS 432

(D) BNSS 433

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 432 મુજબ ન્યાયના હિતમાં અપીલ અદાલત પોતે વધારાના પુરાવા લઈ શકે છે અથવા નીચલી અદાલતને તે પુરાવા લેવાનો આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 15. અપીલની સુનાવણી કરતા ન્યાયાધીશો વચ્ચે મતભેદ થાય તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) BNSS 430

(B) BNSS 431

(C) BNSS 433

(D) BNSS 435

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 433 મુજબ બે ન્યાયાધીશો વચ્ચે મતભેદ થાય તો કાયદામાં નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા મુજબ કેસ અન્ય ન્યાયાધીશ સમક્ષ મૂકવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 16. અપીલના ચુકાદાની અંતિમતા અંગે BNSSની કઈ કલમ છે?

(A) 431

(B) 432

(C) 434

(D) 435

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 434 મુજબ અપીલ અદાલતનો ચુકાદો સામાન્ય રીતે અંતિમ હોય છે, જોકે કાયદામાં અન્ય જોગવાઈ હોય તો તે લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 17. અપીલ દરમિયાન અપીલકર્તાનું મૃત્યુ થાય તો અપીલના સમાપન અંગે કઈ કલમ છે?

(A) BNSS 432

(B) BNSS 433

(C) BNSS 434

(D) BNSS 435

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: BNSS કલમ 435 અપીલકર્તાના મૃત્યુ પછી અપીલની કાર્યવાહી ક્યારે સમાપ્ત થાય અને કઈ પરિસ્થિતિમાં નજીકના સગા અપીલ ચાલુ રાખી શકે તે નક્કી કરે છે.

પ્રશ્ન 18. દોષિત ઠરાવવાના હુકમ સામે અપીલ દરમિયાન અદાલત કયો આદેશ આપી શકે છે?

(A) માત્ર દંડ વધારી શકે છે.

(B) માત્ર અપીલ નામંજૂર કરી શકે છે.

(C) દોષિત ઠરાવવાનો હુકમ રદ કરી, નિર્દોષ જાહેર કરી અથવા ફરી ટ્રાયલનો આદેશ આપી શકે છે.

(D) કોઈપણ પ્રકારનો આદેશ આપી શકતી નથી.

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 427 હેઠળ અપીલ અદાલતને વિવિધ સત્તાઓ આપવામાં આવી છે. તે યોગ્ય સંજોગોમાં દોષિત ઠરાવવાનો હુકમ રદ કરી શકે છે, આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરી શકે છે અથવા ફરી ટ્રાયલનો આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 19. BNSSની કઈ કલમ હેઠળ હાઈકોર્ટના નિર્દોષ છૂટવાના હુકમ સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલની જોગવાઈ છે?

(A) 418

(B) 419

(C) 420

(D) 421

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSS કલમ 420 હેઠળ હાઈકોર્ટ દ્વારા નિર્દોષ છૂટવાનો હુકમ રદ કરીને આરોપીને દોષિત ઠરાવી અને નિર્ધારિત ગંભીર સજા ફટકારવામાં આવે તેવા ચોક્કસ કિસ્સામાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલનો અધિકાર મળે છે.

પ્રશ્ન 20. BNSS કલમ 435 મુજબ દોષિત વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી તેનો નજીકનો સગો અપીલ ચાલુ રાખવા માટે કેટલા દિવસમાં અરજી કરી શકે છે?

(A) 15 દિવસ

(B) 30 દિવસ

(C) 60 દિવસ

(D) 90 દિવસ

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSS કલમ 435 મુજબ નિર્ધારિત પરિસ્થિતિમાં અપીલકર્તાના મૃત્યુ પછી તેના નજીકના સગા 30 દિવસની અંદર અપીલ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી માટે અરજી કરી શકે છે.