AIBE – Evidence Act – Sections 56 to 58 : સાબિત કરવાની જરૂર ન હોય તેવી હકીકતો

Number of Share: 9

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE – Indian Evidence Act, 1872 – Sections 56 to 58 : સાબિત કરવાની જરૂર ન હોય તેવી હકીકતો (Facts Which Need Not Be Proved) તથા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) ની સંબંધિત જોગવાઈઓ. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 (Indian Evidence Act) હેઠળ અદાલતમાં કોઈ પણ કેસનો નિર્ણય કરતી વખતે પુરાવાનું વિશેષ મહત્ત્વ હોય છે. સામાન્ય રીતે જે પક્ષ કોઈ હકીકત રજૂ કરે છે, તેણે તે હકીકતને પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવી પડે છે. પરંતુ દરેક હકીકત માટે સાક્ષી બોલાવવા કે દસ્તાવેજી પુરાવા રજૂ કરવાની જરૂર પડતી નથી.

કેટલીક હકીકતો એવી હોય છે જેને અદાલત કાયદાના આધારે પહેલેથી જ સ્વીકારી શકે છે. કેટલીક હકીકતો પક્ષકારો પોતે સ્વીકારી લેતા હોય છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં કાયદો પુરાવા રજૂ કરવાની અનાવશ્યક પ્રક્રિયામાંથી રાહત આપે છે.

આ જ સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં રાખીને Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 56 થી 58 માં Facts Which Need Not Be Proved એટલે કે જે હકીકતો સાબિત કરવાની જરૂર નથી, તેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

હવે આ ત્રણેય કલમોને સરળ ઉદાહરણો સાથે સમજીએ અને સાથે Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) ની નવી કલમો પણ જાણીએ.

Indian Evidence Act, 1872 – કલમ 56 : Fact Judicially Noticeable Need Not Be Proved

કલમ 56 નો અર્થ અને જોગવાઈ

કલમ 56 મુજબ, જે હકીકતની અદાલત Judicial Notice લેતી હોય, તેવી હકીકતને અલગથી પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

Judicial Notice એટલે ન્યાયિક નોંધ અથવા અદાલત દ્વારા કોઈ હકીકતને સત્તાવાર રીતે સ્વીકારવી.

કેટલીક હકીકતો એવી હોય છે જે જાહેર જ્ઞાનનો વિષય હોય છે અથવા કાયદા દ્વારા અદાલતે સ્વીકારવાની હોય છે. આવી હકીકતો માટે પક્ષકારોએ સાક્ષી રજૂ કરવાની કે અલગથી પુરાવા આપવાની જરૂર પડતી નથી.

સરળ ઉદાહરણ

ભારતની રાજધાની નવી દિલ્હી છે. કોઈ કેસમાં ભારતની રાજધાની કઈ છે તે પ્રશ્ન ઊભો થાય તો પક્ષકારોએ આ હકીકત સાબિત કરવા માટે કોઈ સાક્ષી બોલાવવાની જરૂર નથી. અદાલત આ હકીકતની Judicial Notice લઈ શકે છે.

તેવી જ રીતે, ભારતનો રાષ્ટ્રીય ધ્વજ ત્રિરંગો છે, ભારતનું બંધારણ અમલમાં છે અને ભારતમાં લાગુ પડતા કાયદાઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે જેવી હકીકતો માટે સામાન્ય રીતે અલગ પુરાવાની જરૂર રહેતી નથી.

BSA, 2023 – કલમ 51 : Fact Judicially Noticeable Need Not Be Proved

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 56 ને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 51 દ્વારા બદલવામાં આવી છે.

નવી કલમ 51 મુજબ, જે હકીકતની અદાલત Judicial Notice લેતી હોય, તેવી હકીકતને સાબિત કરવાની જરૂર નથી.

આ જોગવાઈનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત જૂના કાયદા જેવો જ રાખવામાં આવ્યો છે. એટલે કે, ન્યાયિક રીતે નોંધ લઈ શકાય તેવી હકીકત માટે અલગથી પુરાવા રજૂ કરવાની આવશ્યકતા નથી.

Indian Evidence Act, 1872 – કલમ 57 : Facts of Which Court Must Take Judicial Notice

કલમ 57 નો અર્થ અને જોગવાઈ

કલમ 57 માં એવી હકીકતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે જેના વિશે અદાલતે ફરજિયાતપણે Judicial Notice લેવાની હોય છે.

અર્થાત્, કેટલીક હકીકતો એવી છે જેને અદાલત પોતાની જાણકારી અને કાયદાના આધારે સ્વીકારશે. તેના માટે પક્ષકારોએ અલગથી પુરાવા રજૂ કરવાની જરૂર નથી.

આ કલમ હેઠળ આવતી મહત્ત્વપૂર્ણ હકીકતોને સમજવી AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખૂબ જરૂરી છે.

કાયદાઓની અસ્તિત્વની નોંધ

ભારતમાં અમલમાં રહેલા તમામ કાયદાઓની અદાલત Judicial Notice લે છે. તેથી કોઈ પક્ષકારને ભારતીય દંડ સંહિતા, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા અથવા અન્ય લાગુ કાયદાના અસ્તિત્વને સાબિત કરવા માટે અલગ પુરાવા રજૂ કરવાની જરૂર નથી.

આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ અને કરારો

ભારત દ્વારા અન્ય દેશો સાથે કરવામાં આવેલી આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ, કરારો અને સમજૂતીઓ તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓમાં ભારત દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયો અંગે અદાલત Judicial Notice લઈ શકે છે.

સંસદ અને વિધાનસભાની કાર્યવાહી

ભારતની બંધારણ સભા, સંસદ તથા રાજ્યની વિધાનસભાઓની કાર્યવાહી અંગે અદાલત ન્યાયિક નોંધ લે છે.

અદાલતો અને સત્તાવાર સંસ્થાઓની મહોર

ભારતની અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલની સત્તાવાર મહોર અંગે અદાલત Judicial Notice લે છે. તેવી જ રીતે કાયદા હેઠળ અધિકૃત વ્યક્તિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી સત્તાવાર મહોરની પણ નોંધ લેવામાં આવે છે.

જાહેર હોદ્દા પર રહેલી વ્યક્તિઓની વિગતો

સરકારી ગેઝેટમાં જેની નિમણૂક જાહેર કરવામાં આવી હોય તેવા જાહેર હોદ્દા પર રહેલા અધિકારીઓનાં નામ, હોદ્દા, કાર્યો અને સહી અંગે અદાલત Judicial Notice લે છે.

વિદેશી દેશો અને તેમના રાષ્ટ્રીય ધ્વજ

ભારત સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત દેશો અથવા સાર્વભૌમ સત્તાઓનું અસ્તિત્વ, તેમનાં નામ અને રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અંગે અદાલત ન્યાયિક નોંધ લે છે.

સમય, ભૌગોલિક વિભાગો અને જાહેર રજાઓ

સમયના વિભાગો, વિશ્વના ભૌગોલિક વિભાગો તથા સરકારી ગેઝેટમાં જાહેર કરવામાં આવેલા તહેવારો, ઉપવાસના દિવસો અને જાહેર રજાઓ અંગે અદાલત Judicial Notice લે છે.

ભારતનું ભૌગોલિક ક્ષેત્ર

ભારતના પ્રદેશ અંગે અદાલત ન્યાયિક નોંધ લે છે.

યુદ્ધ અને શત્રુતાની સ્થિતિ

ભારત સરકાર અને અન્ય દેશ અથવા વ્યક્તિઓના સમૂહ વચ્ચે યુદ્ધ અથવા શત્રુતાની શરૂઆત, ચાલુ રહેવાની સ્થિતિ તથા અંત અંગે અદાલત Judicial Notice લે છે.

અદાલતના અધિકારીઓ અને વકીલો

સંબંધિત અદાલતના ન્યાયાધીશો, અધિકારીઓ, કર્મચારીઓ, અદાલતી પ્રક્રિયાની અમલવારી કરતા અધિકારીઓ, વકીલો તથા કાયદા દ્વારા અદાલતમાં હાજર રહેવા અધિકૃત અન્ય વ્યક્તિઓનાં નામ અને હોદ્દા અંગે અદાલત નોંધ લે છે.

રસ્તા અને દરિયાઈ માર્ગોના નિયમો

જમીન પરના રસ્તાઓ તથા દરિયાઈ માર્ગો પર લાગુ પડતા સામાન્ય નિયમો અંગે પણ અદાલત Judicial Notice લે છે.

કલમ 57 હેઠળ સંદર્ભ પુસ્તકોનો ઉપયોગ

કલમ 57 મુજબ, જાહેર ઇતિહાસ, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન અથવા કળા જેવા વિષયો અંગે અદાલત યોગ્ય પુસ્તકો અથવા સંદર્ભ દસ્તાવેજોની મદદ લઈ શકે છે.

જો કોઈ પક્ષકાર અદાલતને કોઈ ચોક્કસ હકીકતની Judicial Notice લેવા વિનંતી કરે, તો અદાલત જરૂરી સંદર્ભ પુસ્તક અથવા દસ્તાવેજ રજૂ ન થાય ત્યાં સુધી તે વિનંતી સ્વીકારવાનો ઇનકાર પણ કરી શકે છે.

BSA, 2023 – કલમ 52 : Facts of Which Court Shall Take Judicial Notice

Indian Evidence Act ની કલમ 57 ને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 52 દ્વારા બદલવામાં આવી છે.

BSA ની કલમ 52 હેઠળ પણ અદાલતે ફરજિયાતપણે Judicial Notice લેવાની હકીકતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

નવી કલમમાં મુખ્યત્વે જૂની જોગવાઈઓ જાળવી રાખવામાં આવી છે. તેમાં કેટલીક ભાષાકીય અને માળખાકીય ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે.

કલમ 52(1) હેઠળ ઉપર જણાવેલી તમામ મુખ્ય બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

કલમ 52(2) મુજબ, અદાલત જાહેર ઇતિહાસ, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન અને કળા સંબંધિત બાબતોમાં યોગ્ય સંદર્ભ પુસ્તકો અને દસ્તાવેજોની મદદ લઈ શકે છે.

આ ઉપરાંત, કોઈ હકીકતની Judicial Notice લેવા માટે પક્ષકાર દ્વારા વિનંતી કરવામાં આવે તો અદાલત જરૂરી સંદર્ભ દસ્તાવેજ રજૂ કરવાની માગણી કરી શકે છે.

Indian Evidence Act, 1872 – કલમ 58 : Facts Admitted Need Not Be Proved

કલમ 58 નો અર્થ અને જોગવાઈ

કલમ 58 મુજબ, જે હકીકતો પક્ષકારો દ્વારા સ્વીકારી લેવામાં આવી હોય, તેને સામાન્ય રીતે પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

કોઈ કેસમાં જો બંને પક્ષકારો કોઈ ચોક્કસ હકીકત અંગે સંમત હોય અથવા એક પક્ષકાર બીજી તરફથી રજૂ કરવામાં આવેલી હકીકત સ્વીકારી લે, તો તે હકીકત માટે અલગથી પુરાવા રજૂ કરવાની આવશ્યકતા રહેતી નથી.

આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ અદાલતનો સમય બચાવવાનો અને વિવાદમાં ન હોય તેવી હકીકતો અંગે બિનજરૂરી પુરાવાની પ્રક્રિયા ટાળવાનો છે.

કલમ 58 હેઠળ હકીકત સ્વીકારવાની ત્રણ પરિસ્થિતિઓ

સુનાવણી દરમિયાન સ્વીકાર (Admission at the Hearing)

જો કેસની સુનાવણી દરમિયાન બંને પક્ષકારો અથવા તેમના અધિકૃત એજન્ટો કોઈ હકીકત સ્વીકારી લે, તો તે હકીકતને અલગથી સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, A એ B સામે ₹5 લાખની વસૂલાતનો દાવો કર્યો છે. સુનાવણી દરમિયાન B સ્વીકારે છે કે તેણે A પાસેથી ₹5 લાખ ઉધાર લીધા હતા. આવી સ્થિતિમાં, આ હકીકત માટે અલગ પુરાવાની જરૂર રહેતી નથી.

લેખિત સ્વીકાર (Admission by Writing)

જો સુનાવણી શરૂ થાય તે પહેલાં પક્ષકારો કોઈ હકીકતને લેખિતમાં સ્વીકારી લે અને તે લેખિત સ્વીકાર પર તેમની સહી હોય, તો સામાન્ય રીતે તે હકીકત સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, મિલકતના વિવાદમાં બંને પક્ષકારો લેખિતમાં સ્વીકારે છે કે વિવાદિત મિલકત અમદાવાદમાં આવેલી છે. આવી સ્થિતિમાં મિલકત અમદાવાદમાં આવેલી હોવાની હકીકતને અલગથી સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

દાવાના લખાણ દ્વારા સ્વીકાર (Admission by Pleadings)

કેટલીક વખત સિવિલ કેસમાં પક્ષકાર પોતાના દાવા (Plaint) અથવા જવાબ (Written Statement) માં કોઈ હકીકતનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરતો નથી. લાગુ પડતા સિવિલ પ્રોસિજરના નિયમો અનુસાર આવી હકીકત સ્વીકારેલી ગણાઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એ B સામે દાવો કર્યો કે B એ તેની પાસેથી ₹2 લાખ ઉધાર લીધા છે. B પોતાના Written Statement માં આ હકીકતનો ઇનકાર કરતો નથી. જો લાગુ પડતા કાયદાકીય નિયમો હેઠળ તે હકીકત સ્વીકારેલી ગણાય, તો તેને ફરીથી પુરાવાથી સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

અદાલતની વિશેષ સત્તા (Power of Court)

કલમ 58 ના અંતમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ આપવામાં આવી છે.

ભલે પક્ષકારોએ કોઈ હકીકત સ્વીકારી લીધી હોય, તેમ છતાં અદાલત પોતાની વિવેકબુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને તે હકીકતને અન્ય રીતે સાબિત કરવાની માગણી કરી શકે છે.

આનો અર્થ એ થાય છે કે પક્ષકારો દ્વારા કરવામાં આવેલો સ્વીકાર દરેક સંજોગોમાં અંતિમ માનવામાં આવતો નથી. જો અદાલતને ન્યાયના હિતમાં જરૂરી લાગે, તો તે સ્વીકારેલી હકીકત અંગે પણ પુરાવા રજૂ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

ઉદાહરણ

ફોજદારી કેસમાં આરોપી કોઈ હકીકત સ્વીકારી લે, પરંતુ અદાલતને લાગે કે તે સ્વીકારના આધારે જ નિર્ણય કરવો યોગ્ય નથી, તો અદાલત અન્ય પુરાવા પણ માગી શકે છે.

BSA, 2023 – કલમ 53 : Facts Admitted Need Not Be Proved

Indian Evidence Act ની કલમ 58 ને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 53 દ્વારા બદલવામાં આવી છે.

નવી કલમ 53 મુજબ, કોઈપણ કાર્યવાહી દરમિયાન નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં સ્વીકારવામાં આવેલી હકીકતોને સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

પક્ષકારો અથવા તેમના એજન્ટો સુનાવણી દરમિયાન કોઈ હકીકત સ્વીકારી લે.

સુનાવણી પહેલાં પક્ષકારો પોતાના હસ્તાક્ષરવાળા લેખિત દસ્તાવેજ દ્વારા કોઈ હકીકત સ્વીકારી લે.

કાયદામાં અમલમાં રહેલા Pleading ના નિયમો અનુસાર કોઈ હકીકત પક્ષકાર દ્વારા સ્વીકારેલી ગણાતી હોય.

પરંતુ આ કલમમાં પણ અદાલતને વિશેષ સત્તા આપવામાં આવી છે. અદાલત પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી સ્વીકારવામાં આવેલી હકીકતને અન્ય રીતે સાબિત કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

આથી BSA ની કલમ 53 નો મૂળભૂત સિદ્ધાંત જૂના કાયદાની કલમ 58 જેવો જ છે.

Judicial Notice અને Admission વચ્ચેનો તફાવત

આ બંને ખ્યાલો AIBE પરીક્ષામાં ખૂબ મહત્ત્વના છે. બંનેમાં હકીકત સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી, પરંતુ બંનેનો આધાર અલગ છે.

Judicial Notice એ અદાલત દ્વારા કાયદા અથવા જાહેર જ્ઞાનના આધારે હકીકતને સ્વીકારવાની પ્રક્રિયા છે. જ્યારે Admission એ પક્ષકારો દ્વારા કોઈ હકીકત સ્વીકારવાની પ્રક્રિયા છે.

Judicial Notice માટે પક્ષકારોની સંમતિ જરૂરી નથી. જ્યારે Admission પક્ષકારો અથવા તેમના અધિકૃત એજન્ટ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

Judicial Notice અંગે Indian Evidence Act ની કલમ 56 અને 57 લાગુ પડે છે. Admission અંગે કલમ 58 લાગુ પડે છે.

BSA હેઠળ Judicial Notice માટે કલમ 51 અને 52 લાગુ પડે છે, જ્યારે Admission માટે કલમ 53 લાગુ પડે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવી બાબતો

આ સમગ્ર વિષયમાં જૂના અને નવા કાયદાની કલમોનો તફાવત ખાસ યાદ રાખવો જરૂરી છે.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 56 મુજબ Judicial Notice લેવામાં આવતી હકીકતો સાબિત કરવાની જરૂર નથી.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 57 મુજબ અદાલતે કઈ હકીકતોની Judicial Notice લેવાની છે તેની જોગવાઈ છે.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 58 મુજબ પક્ષકારો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલી હકીકતો સાબિત કરવાની જરૂર નથી.

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 51 એ જૂના કાયદાની કલમ 56 ને અનુરૂપ છે.

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 52 એ જૂના કાયદાની કલમ 57 ને અનુરૂપ છે.

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 53 એ જૂના કાયદાની કલમ 58 ને અનુરૂપ છે.

કલમ 53 હેઠળ પક્ષકારો દ્વારા હકીકત સ્વીકારવામાં આવી હોય તેમ છતાં અદાલત અન્ય પુરાવા રજૂ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

Facts Which Need Not Be Proved નો સિદ્ધાંત ન્યાયિક પ્રક્રિયાને સરળ, ઝડપી અને અસરકારક બનાવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. દરેક હકીકતને પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે તો અદાલતોનો સમય બિનજરૂરી રીતે ખર્ચાય અને કેસની કાર્યવાહી લાંબી બને.આથી કાયદાએ એવી વ્યવસ્થા કરી છે કે જે હકીકતો અદાલત પોતે ન્યાયિક રીતે સ્વીકારી શકે છે અથવા જે હકીકતો પક્ષકારો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી છે, તેને સામાન્ય રીતે ફરીથી સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને Indian Evidence Act ની કલમ 56, 57 અને 58 તથા Bharatiya Sakshya Adhiniyam ની કલમ 51, 52 અને 53 વચ્ચેનો સંબંધ સારી રીતે સમજવો જોઈએ. આ ત્રણેય કલમોનો તફાવત અને તેમના વ્યવહારુ ઉદાહરણો યાદ રાખવાથી પરીક્ષામાં આ વિષયના પ્રશ્નો સરળતાથી ઉકેલી શકાશે.

નીચે તમામ 20 MCQ ની ભાષા વધુ સરળ, સ્વાભાવિક અને પરીક્ષાલક્ષી ગુજરાતી ભાષામાં સુધારી છે. પ્રશ્નોનો કાયદાકીય અર્થ જાળવી રાખ્યો છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓને પ્રશ્ન સમજવામાં સરળતા રહે અને AIBE પરીક્ષાની તૈયારી પણ સારી રીતે થઈ શકે.

AIBE પરીક્ષા – Evidence Act – કલમ 56 થી 58 : સાબિત કરવાની જરૂર ન હોય તેવી હકીકતો – 20 MCQ

પ્રશ્ન 1. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કઈ કલમ મુજબ અદાલત જે હકીકતની ન્યાયિક નોંધ લે છે, તેને અલગથી સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી?

(A) કલમ 54

(B) કલમ 55

(D) કલમ 57

સાચો જવાબ: (C) કલમ 56

સમજૂતી: કલમ 56 મુજબ, જે હકીકતની અદાલત Judicial Notice લે છે, તેને અલગથી પુરાવા રજૂ કરીને સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

પ્રશ્ન 2. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 57 મુખ્યત્વે શેના વિશે જોગવાઈ કરે છે?

(A) પક્ષકારો દ્વારા કરવામાં આવેલી કબૂલાત

(B) અદાલતે ન્યાયિક નોંધ લેવાની હકીકતો

(D) મૌખિક પુરાવા

સાચો જવાબ: (B) અદાલતે ન્યાયિક નોંધ લેવાની હકીકતો

સમજૂતી: કલમ 57 માં એવી હકીકતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેની અદાલતે ફરજિયાતપણે Judicial Notice લેવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 3. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 58 મુજબ કઈ હકીકતોને સામાન્ય રીતે પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી?

(A) જે હકીકતો અંગે પક્ષકારો વચ્ચે વિવાદ હોય

(B) જે હકીકતો પક્ષકારોએ સ્વીકારી લીધી હોય

(D) જે હકીકતો માત્ર અનુમાન પર આધારિત હોય

સાચો જવાબ: (B) જે હકીકતો પક્ષકારોએ સ્વીકારી લીધી હોય

સમજૂતી: કલમ 58 મુજબ, પક્ષકારો અથવા તેમના અધિકૃત એજન્ટો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલી હકીકતો સામાન્ય રીતે પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

પ્રશ્ન 4. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 56 ને અનુરૂપ Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 50

(B) કલમ 51

(D) કલમ 53

સાચો જવાબ: (B) કલમ 51

સમજૂતી: BSA ની કલમ 51 મુજબ, જે હકીકતની અદાલત ન્યાયિક નોંધ લે છે, તેને અલગથી સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

પ્રશ્ન 5. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કઈ કલમમાં અદાલતે ન્યાયિક નોંધ લેવાની હકીકતોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે?

(A) કલમ 51

(B) કલમ 52

(D) કલમ 54

સાચો જવાબ: (B) કલમ 52

સમજૂતી: BSA ની કલમ 52 માં એવી હકીકતોનો ઉલ્લેખ છે, જેની અદાલતે Judicial Notice લેવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 6. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કઈ કલમ મુજબ પક્ષકારો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલી હકીકતોને સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી?

(A) કલમ 51

(B) કલમ 52

(D) કલમ 55

સાચો જવાબ: (C) કલમ 53

સમજૂતી: BSA ની કલમ 53 મુજબ, પક્ષકારો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલી હકીકતોને સામાન્ય રીતે અલગથી પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

પ્રશ્ન 7. કાયદાની ભાષામાં Judicial Notice નો અર્થ શું થાય છે?

(A) સાક્ષીની ઉલટતપાસ કરવી

(B) અદાલત દ્વારા કોઈ હકીકતની ન્યાયિક નોંધ લેવી

(D) આરોપીની કબૂલાત નોંધવી

સાચો જવાબ: (B) અદાલત દ્વારા કોઈ હકીકતની ન્યાયિક નોંધ લેવી

સમજૂતી: Judicial Notice એટલે એવી હકીકતને અદાલત દ્વારા સ્વીકારવી, જેને સાબિત કરવા માટે અલગથી પુરાવા રજૂ કરવાની જરૂર ન હોય.

પ્રશ્ન 8. કોઈ કેસની સુનાવણી દરમિયાન ભારતની રાજધાની કઈ છે તે પ્રશ્ન ઊભો થાય, તો પક્ષકારોએ આ હકીકત સાબિત કરવા માટે શું કરવું પડે?

(A) બે સાક્ષીઓ રજૂ કરવા પડે

(B) સરકારી દસ્તાવેજ રજૂ કરવો પડે

(D) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય રજૂ કરવો પડે

સાચો જવાબ: (C) કંઈ કરવાની જરૂર નથી, અદાલત Judicial Notice લઈ શકે છે

સમજૂતી: ભારતની રાજધાની નવી દિલ્હી છે. આ જાહેર અને સ્વીકૃત હકીકત હોવાથી અદાલત તેની ન્યાયિક નોંધ લઈ શકે છે. તેથી તેને અલગથી સાબિત કરવાની જરૂર નથી.

પ્રશ્ન 9. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 57 મુજબ અદાલત કઈ બાબતની ન્યાયિક નોંધ લે છે?

(A) ભારતમાં અમલમાં રહેલા કાયદાઓની

(B) દરેક ખાનગી કરારની

(D) દરેક સાક્ષીના નિવેદનની

સાચો જવાબ: (A) ભારતમાં અમલમાં રહેલા કાયદાઓની

સમજૂતી: કલમ 57 મુજબ, અદાલત ભારતના પ્રદેશમાં અમલમાં રહેલા તમામ કાયદાઓની Judicial Notice લે છે. તેથી કાયદાના અસ્તિત્વને સાબિત કરવા માટે અલગ પુરાવાની જરૂર પડતી નથી.

પ્રશ્ન 10. કોઈ કેસમાં બંને પક્ષકારો એક હકીકત સ્વીકારી લે, તો ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 58 મુજબ શું પરિણામ આવે છે?

(A) તે હકીકત માટે હંમેશાં બે સાક્ષીઓ રજૂ કરવા પડે

(B) સામાન્ય રીતે તે હકીકતને ફરીથી સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી

(D) અદાલતે કેસની કાર્યવાહી બંધ કરવી પડે છે

સાચો જવાબ: (B) સામાન્ય રીતે તે હકીકતને ફરીથી સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી

સમજૂતી: કલમ 58 મુજબ, પક્ષકારો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલી હકીકતને સામાન્ય રીતે પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી. જોકે, અદાલત જરૂરી માને તો અન્ય પુરાવા રજૂ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 11. પક્ષકારોએ કોઈ હકીકત સ્વીકારી લીધી હોય, તો પણ અદાલતને કઈ સત્તા આપવામાં આવી છે?

(A) અદાલત તે સ્વીકારને દરેક સંજોગોમાં અંતિમ માને

(B) અદાલત તે હકીકતને અન્ય પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાનો આદેશ આપી શકે

(D) અદાલત કેસને આપમેળે રદ કરી શકે

સાચો જવાબ: (B) અદાલત તે હકીકતને અન્ય પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાનો આદેશ આપી શકે

સમજૂતી: કલમ 58 ના અંતિમ ભાગ મુજબ, પક્ષકારોએ હકીકત સ્વીકારી હોવા છતાં અદાલત પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી તે હકીકતને અન્ય રીતે સાબિત કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 12. નીચેની કઈ હકીકતની અદાલત Judicial Notice લઈ શકે છે?

(A) ભારતમાં અમલમાં રહેલા કાયદાઓ

(B) બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનું ખાનગી દેવું

(D) ખાનગી મિલકતની કિંમત

સાચો જવાબ: (A) ભારતમાં અમલમાં રહેલા કાયદાઓ

સમજૂતી: ભારતમાં અમલમાં રહેલા કાયદાઓની અદાલત ન્યાયિક નોંધ લે છે. જ્યારે ખાનગી દેવું, વ્યક્તિગત વાતચીત કે મિલકતની કિંમત જેવી બાબતો સામાન્ય રીતે પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવી પડે છે.

પ્રશ્ન 13. સરકારી ગેઝેટમાં જાહેર કરવામાં આવેલી જાહેર રજાઓ અંગે અદાલત શું કરે છે?

(A) દરેક રજા માટે સાક્ષી બોલાવે છે

(B) આવી રજાઓની Judicial Notice લે છે

(D) પોલીસનો રિપોર્ટ માગે છે

સાચો જવાબ: (B) આવી રજાઓની Judicial Notice લે છે

સમજૂતી: કલમ 57 મુજબ, સરકારી ગેઝેટમાં જાહેર કરવામાં આવેલા તહેવારો, ઉપવાસના દિવસો અને જાહેર રજાઓ અંગે અદાલત ન્યાયિક નોંધ લે છે.

પ્રશ્ન 14. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 57 મુજબ નીચેની કઈ બાબતની અદાલત ન્યાયિક નોંધ લે છે?

(A) અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલની સત્તાવાર મહોર

(B) કોઈ વ્યક્તિની ખાનગી સહી

(D) કોઈ ખાનગી મિલકતની બજારકિંમત

સાચો જવાબ: (A) અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલની સત્તાવાર મહોર

સમજૂતી: કલમ 57 મુજબ, ભારતની અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલની સત્તાવાર મહોર અંગે અદાલત Judicial Notice લે છે.

પ્રશ્ન 15. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 58 મુજબ સુનાવણી શરૂ થાય તે પહેલાં પક્ષકારો કોઈ હકીકત લેખિતમાં સ્વીકારે, તો કઈ શરત જરૂરી છે?

(A) લેખિત સ્વીકાર પર પક્ષકારોની સહી હોવી જોઈએ

(B) બે સાક્ષીઓની સહી હોવી જોઈએ

(D) દસ્તાવેજની ફરજિયાત નોંધણી થયેલી હોવી જોઈએ

સાચો જવાબ: (A) લેખિત સ્વીકાર પર પક્ષકારોની સહી હોવી જોઈએ

સમજૂતી: કલમ 58 મુજબ, સુનાવણી પહેલાં પક્ષકારો પોતાના હસ્તાક્ષરવાળા લેખિત દસ્તાવેજ દ્વારા કોઈ હકીકત સ્વીકારે તો સામાન્ય રીતે તે હકીકતને સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

પ્રશ્ન 16. Judicial Notice અને Admission વચ્ચે મુખ્ય તફાવત કયો છે?

(A) બંનેનો અર્થ અને ઉપયોગ એકસરખો છે

(B) Judicial Notice અદાલત લે છે, જ્યારે Admission પક્ષકારો દ્વારા કરવામાં આવે છે

(D) Judicial Notice માત્ર સિવિલ કેસોમાં જ લાગુ પડે છે

સાચો જવાબ: (B) Judicial Notice અદાલત લે છે, જ્યારે Admission પક્ષકારો દ્વારા કરવામાં આવે છે

સમજૂતી: Judicial Notice માં અદાલત કોઈ હકીકતની ન્યાયિક નોંધ લે છે, જ્યારે Admission માં પક્ષકાર પોતે કોઈ હકીકત સ્વીકારે છે. બંનેમાં હકીકત સાબિત કરવાની જરૂર ન રહેવાનો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે, પરંતુ બંનેનો આધાર અલગ છે.

પ્રશ્ન 17. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 57 મુજબ જાહેર ઇતિહાસ, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન અને કળા સંબંધિત બાબતોમાં અદાલત કઈ બાબતનો આધાર લઈ શકે છે?

(A) યોગ્ય સંદર્ભ પુસ્તકો અને દસ્તાવેજોનો

(B) માત્ર પોલીસ રિપોર્ટનો

(D) માત્ર પક્ષકારોના મૌખિક નિવેદનોનો

સાચો જવાબ: (A) યોગ્ય સંદર્ભ પુસ્તકો અને દસ્તાવેજોનો

સમજૂતી: કલમ 57 મુજબ, જાહેર ઇતિહાસ, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન અને કળા સંબંધિત બાબતોમાં અદાલત યોગ્ય સંદર્ભ પુસ્તકો અથવા દસ્તાવેજોની મદદ લઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 18. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 કઈ તારીખથી અમલમાં આવ્યો?

(A) 26 જાન્યુઆરી, 2024

(B) 1 એપ્રિલ, 2024

(D) 15 ઓગસ્ટ, 2024

સાચો જવાબ: (C) 1 જુલાઈ, 2024

સમજૂતી: Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 નો અમલ 1 જુલાઈ, 2024થી શરૂ થયો હતો. આ કાયદાએ Indian Evidence Act, 1872 નું સ્થાન લીધું છે, જે તેની Repeal and Savings જોગવાઈને આધીન છે.

પ્રશ્ન 19. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી કયો વિકલ્પ સાચો છે?

(A) કલમ 56 – Admission

(B) કલમ 57 – Expert Opinion

(D) કલમ 56 – Oral Evidence

સાચો જવાબ: (C) કલમ 58 – Facts Admitted Need Not Be Proved

સમજૂતી: ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 58 મુજબ, પક્ષકારો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલી હકીકતોને સામાન્ય રીતે પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

પ્રશ્ન 20. Indian Evidence Act ની કલમ 56, 57 અને 58 ને અનુરૂપ Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમોનો સાચો ક્રમ કયો છે?

(A) 50, 51, 52

(B) 51, 52, 53

(D) 53, 54, 55

સાચો જવાબ: (B) 51, 52, 53

સમજૂતી: જૂના અને નવા કાયદાની અનુરૂપ કલમો નીચે મુજબ છે.

Indian Evidence Act, Section 56 – BSA, Section 51

Indian Evidence Act, Section 57 – BSA, Section 52

Indian Evidence Act, Section 58 – BSA, Section 53

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખો

Indian Evidence Act ની કલમ 56, 57 અને 58 તથા Bharatiya Sakshya Adhiniyam ની કલમ 51, 52 અને 53 વચ્ચેનો સંબંધ સારી રીતે યાદ રાખવો.

Judicial Notice એટલે અદાલત દ્વારા હકીકતની ન્યાયિક નોંધ લેવી, જ્યારે Admission એટલે પક્ષકાર દ્વારા હકીકત સ્વીકારવી. આ બંને વચ્ચેનો તફાવત પરીક્ષામાં MCQ તરીકે પૂછાઈ શકે છે.