પતિની ઉંમર વધારે હોય તો પણ પત્નીને IVFનો અધિકાર
Click the Language Button below to read in your language.
છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટે 6 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ આપેલા એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે Assisted Reproductive Technology (ART) Act, 2021 હેઠળ પતિએ પુરુષ માટે નિર્ધારિત ઉંમરની મર્યાદા પાર કરી હોય, તો માત્ર આ કારણસર પત્નીની સ્વતંત્ર ART/IVF સારવાર મેળવવાની પાત્રતા આપમેળે સમાપ્ત થઈ જતી નથી.પતિની ઉંમર 55 વર્ષથી વધુ હોય તો પણ પત્નીને IVFનો અધિકાર.
કોર્ટે ખાસ નોંધ્યું કે ART Act માં પતિ-પત્નીની સંયુક્ત અથવા “combined age” માટે કોઈ અલગ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. તેથી, પત્ની પોતે કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત ઉંમરની મર્યાદામાં હોય અને તબીબી રીતે IVF માટે યોગ્ય હોય, તો માત્ર પતિની ઉંમરના આધારે તેને ART સારવારથી વંચિત કરી શકાય નહીં.
ચુકાદો કયા કેસમાં આવ્યો?
આ મામલો Archana Tiwari અને Pradeep Kumar Tiwari સાથે સંબંધિત હતો. દંપતીના લગ્નને આશરે 22 વર્ષ થઈ ગયા હતા અને તેમને કોઈ જીવિત સંતાન નહોતું. પત્નીની ઉંમર આશરે 47 વર્ષ હતી જ્યારે પતિની ઉંમર આશરે 57 વર્ષ હતી. પત્નીએ અગાઉ 2013માં IUI સારવાર કરાવી હતી, પરંતુ તે સફળ થઈ નહોતી. ત્યારબાદ 2015માં તેઓ ગર્ભવતી થઈ હતી, પરંતુ લગભગ ચાર મહિનાની ગર્ભાવસ્થા બાદ દુર્ભાગ્યે ગર્ભપાત થયો હતો. ત્યારબાદ દંપતીએ IVF/ART સારવાર માટે માન્ય ART કેન્દ્રનો સંપર્ક કર્યો હતો. તબીબી તપાસ અને કાઉન્સેલિંગ બાદ તેમને પ્રસ્તાવિત સારવાર માટે યોગ્ય માનવામાં આવ્યા હતા. જોકે, પતિની ઉંમર 55 વર્ષથી વધુ હોવાના કારણે સત્તાધિકારીએ તેમની IVF સારવારની વિનંતી નામંજૂર કરી હતી.
વિવાદનો મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન શું હતો?
કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે જો પત્ની ART Actની Section 21(g)(i) હેઠળ નિર્ધારિત ઉંમરની મર્યાદામાં હોય, પરંતુ પતિ Section 21(g)(ii) હેઠળ પુરુષ માટે નિર્ધારિત ઉંમર મર્યાદા પાર કરી ચૂક્યો હોય, તો શું માત્ર પતિની ઉંમરના આધારે બંનેને IVF/ART સારવારથી વંચિત કરી શકાય?
કોર્ટે આ પ્રશ્નનો જવાબ પત્નીના પક્ષમાં આપ્યો.
Section 21(g) હેઠળ ઉંમરની મર્યાદા
ART Actની Section 21(g) મુજબ ART સેવાઓ મહિલાને 21 વર્ષથી વધુ અને 50 વર્ષથી ઓછી ઉંમરે તથા પુરુષને 21 વર્ષથી વધુ અને 55 વર્ષથી ઓછી ઉંમરે આપવામાં આવી શકે છે.
આ કેસમાં પત્ની 47 વર્ષની હતી અને તેથી તે મહિલાઓ માટેની નિર્ધારિત ઉંમરની મર્યાદામાં હતી. બીજી તરફ, પતિ 57 વર્ષનો હોવાથી પુરુષ માટેની 55 વર્ષની મહત્તમ ઉંમર પાર કરી ચૂક્યો હતો. સરકાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે પતિ ઉંમરની શરત પૂરી કરતો નથી, તેથી ART સારવારની મંજૂરી આપી શકાય નહીં. રાજ્યના વકીલે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે કોર્ટ કાયદામાં ન હોય તેવી ઉંમરની છૂટછાટ બનાવી શકે નહીં.
કોર્ટે “Combined Age”ની દલીલ કેમ સ્વીકારી નહીં?
છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું કે ART Actમાં commissioning couple માટે કોઈ “combined age” અથવા “composite age”ની જોગવાઈ નથી. કાયદો મહિલાઓ અને પુરુષો માટે અલગ-અલગ ઉંમરની મર્યાદા નક્કી કરે છે. કાયદામાં એવું ક્યાંય કહેવામાં આવ્યું નથી કે દંપતીના બંને સભ્યોએ પોતાની-પોતાની ઉંમરની શરત પૂર્ણ કરવી જ પડશે અને એક સભ્યની અયોગ્યતા બીજા સભ્યને પણ આપમેળે અયોગ્ય બનાવી દેશે. કોર્ટે ART Actની Section 2(1)(n)નો પણ વિચાર કર્યો, જેમાં “patients”માં infertility treatment માટે ART clinicમાં આવતા વ્યક્તિ અથવા દંપતી બંનેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
પત્નીની સ્વતંત્ર પાત્રતા મહત્વપૂર્ણ
કોર્ટે જણાવ્યું કે Section 21(g)માં ઉંમરની શરત વ્યક્તિગત અને gender-specific છે. એટલે કે મહિલાની ઉંમરની પાત્રતા મહિલાના સંદર્ભમાં અને પુરુષની ઉંમરની પાત્રતા પુરુષના સંદર્ભમાં જોવાની છે. આથી, જો પત્ની પોતાની રીતે Section 21(g)(i)ની ઉંમરની શરત પૂરી કરે છે અને તબીબી રીતે IVF માટે યોગ્ય છે, તો માત્ર પતિએ Section 21(g)(ii) હેઠળની ઉંમર પાર કરી છે તે કારણસર પત્નીની પાત્રતા સમાપ્ત થઈ જતી નથી.
Article 21 અને Reproductive Autonomy
ચુકાદાનો બીજો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પાસો બંધારણના Article 21 સાથે સંબંધિત છે.
કોર્ટે Supreme Courtના Suchita Srivastava કેસનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે reproductive choice એટલે કે સંતાન પેદા કરવું કે નહીં તે અંગે નિર્ણય લેવાનો અધિકાર વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો એક ભાગ છે. K.S. Puttaswamy કેસના સંદર્ભમાં પણ કોર્ટે reproductive decisionsને decisional autonomy અને privacy સાથે જોડ્યા હતા.
કોર્ટે X v. State (NCT of Delhi)ના નિર્ણયનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો, જેમાં reproductive rights નો વ્યાપ માત્ર સંતાન પેદા કરવા અથવા ન કરવા પૂરતો મર્યાદિત ન હોવાનું અને reproductive healthcare સુધી પણ તેનો વિસ્તાર થતો હોવાનું માનવામાં આવ્યું છે.
અન્ય હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓનો પણ આધાર
છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટે આ મુદ્દે અગાઉના વિવિધ હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓનો પણ વિચાર કર્યો હતો.
ખાસ કરીને Calcutta High Courtના Shyamoli Saha કેસમાં એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે જો પત્ની ART માટે પાત્ર હોય, તો માત્ર પતિની અયોગ્યતાના કારણે પત્નીને ARTથી વંચિત કરવી અન્યાયી ગણાય શકે છે.
Kerala High Courtના Sajitha Abdul Nazar કેસમાં પણ એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે પતિની ઉંમર પાર થઈ જવાથી પત્નીને ARTથી અયોગ્ય ગણાવવાથી પરિણીત સ્ત્રી અને એકલી સ્ત્રી વચ્ચે અસમાન સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય : પતિની ઉંમર વધારે હોય તો પણ પત્નીને IVFનો અધિકાર
કોર્ટે આખા કેસના તથ્યોને ધ્યાનમાં લઈને writ petition મંજૂર કરી હતી.
કોર્ટે 31 જુલાઈ 2026ના રોજ કરવામાં આવેલો તે આદેશ રદ કર્યો હતો, જેમાં પતિની ઉંમર 55 વર્ષથી વધુ હોવાના એકમાત્ર કારણસર IVF/ART સારવારની વિનંતી નકારી કાઢવામાં આવી હતી. કોર્ટે સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ અને ART કેન્દ્રને પત્નીની તબીબી પાત્રતા તથા અન્ય તમામ કાયદાકીય, તબીબી, નૈતિક અને regulatory requirementsનું પાલન કરવાની શરતે IVF/ART સારવાર આગળ વધારવાની મંજૂરી આપી હતી. કોર્ટે ખાસ સ્પષ્ટ કર્યું કે પતિએ પુરુષ માટે નિર્ધારિત ઉંમર પાર કરી છે તે હકીકત પોતે જ પત્ની માટે IVF સારવારમાં અવરોધ બની શકે નહીં, જો પત્ની મહિલાઓ માટે નિર્ધારિત ઉંમરની મર્યાદામાં હોય.
આગળની સારવાર દરમિયાન પત્નીની ઉંમર 50 વર્ષ થઈ જાય તો?
આ ચુકાદાનો એક વધુ મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે જો આ આદેશ હેઠળ સારવાર શરૂ થયા બાદ સારવાર દરમિયાન પત્ની 50 વર્ષની થઈ જાય, તો માત્ર ઉંમર 50 વર્ષ થઈ જવાના કારણે ચાલુ treatment cycle ને અટકાવી કે નિષ્ફળ બનાવી શકાય નહીં.
જોકે, આ રાહત medical advisability અને અન્ય લાગુ પડતી કાયદાકીય શરતોના પાલનને આધીન રહેશે.
ART ક્લિનિક સામે કાર્યવાહી નહીં
કોર્ટે એ પણ નિર્દેશ આપ્યો કે આ ચુકાદાનું પાલન કરીને ART સારવાર પૂરી પાડવા બદલ સંબંધિત ART clinic સામે માત્ર એટલા કારણસર દંડાત્મક અથવા adverse action લેવામાં ન આવે, જો અન્ય તમામ કાયદાકીય, તબીબી અને regulatory requirements નું પાલન કરવામાં આવ્યું હોય.
કોર્ટે એ પણ કહ્યું કે આ ચુકાદાના અમલમાં અનાવશ્યક administrative impediment ઊભો ન કરવામાં આવે.
ચુકાદાની મર્યાદા પણ મહત્વપૂર્ણ છે
આ ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે ART Actની ઉંમરની તમામ શરતો દૂર થઈ ગઈ છે અથવા દરેક ઉંમર વટાવનાર વ્યક્તિને IVFનો આપમેળે અધિકાર મળી જાય છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આપવામાં આવેલી રાહત આ કેસના વિશિષ્ટ તથ્યો અને પરિસ્થિતિઓ સુધી મર્યાદિત છે અને ART Act તથા તેના Rules અને Regulations હેઠળની અન્ય કોઈ ફરજિયાત શરતમાંથી છૂટ આપવામાં આવી નથી.
કાનૂની મહત્વ
આ ચુકાદો Assisted Reproductive Technologyના ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે ART Actની age restrictionને “couple-based” નહીં પરંતુ “individual-centric” રીતે સમજવાનો અભિગમ રજૂ કરે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જો પત્ની કાયદા મુજબ IVF માટે ઉંમરની દૃષ્ટિએ પાત્ર છે અને તબીબી રીતે સારવાર માટે યોગ્ય છે, તો પતિની વધારે ઉંમરને કારણે તેની પોતાની કાયદાકીય પાત્રતા આપમેળે સમાપ્ત થઈ જતી નથી.
આ અભિગમ reproductive autonomy, personal liberty અને Article 21 હેઠળની બંધારણીય ગેરંટી સાથે પણ જોડાયેલો છે.
નિષ્કર્ષ
છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો ART Act હેઠળ ઉંમરની મર્યાદા અને વ્યક્તિના reproductive rights વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરવાનો મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસ છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કાયદામાં જે શરત સ્પષ્ટપણે લખવામાં આવી નથી તે માત્ર વહીવટી અર્થઘટન દ્વારા ઉમેરી શકાય નહીં. ART Act મહિલાઓ અને પુરુષો માટે અલગ ઉંમરની મર્યાદા નક્કી કરે છે ત્યારે તેને આપમેળે “દંપતી માટેની સંયુક્ત ઉંમરની મર્યાદા”માં પરિવર્તિત કરી શકાય નહીં.
આ કેસમાં પત્ની 47 વર્ષની હતી, પતિ 57 વર્ષનો હતો અને પત્ની તબીબી રીતે IVF માટે યોગ્ય હોવાનું જણાયું હતું. તેથી પતિની ઉંમરને પત્નીની ART સારવાર માટે સંપૂર્ણ અને આપમેળે પ્રતિબંધ તરીકે ગણાવવો કાયદાની જોગવાઈમાં ન હોય તેવી composite age restriction ઉમેરવા સમાન ગણાયું.
ચુકાદાના અંતે કોર્ટના અવલોકનનો સાર અત્યંત સંવેદનશીલ છે: જ્યાં વ્યક્તિ તબીબી રીતે સક્ષમ હોય, informed consent ઉપલબ્ધ હોય અને માતા-પિતા તરીકેની જવાબદારી નિભાવવાની ક્ષમતા હોય, ત્યાં માત્ર ઉંમર પાર થઈ ગઈ છે તે હકીકતને વ્યક્તિના dignity અને personal libertyના બંધારણીય અધિકારથી અલગ કરીને જોવી યોગ્ય નથી.
કેસની વિગતો
કેસ: Archana Tiwari & Anr. v. State of Chhattisgarh & Ors.
કેસ નંબર: WPC No. 4926 of 2026
કોર્ટ: High Court of Chhattisgarh at Bilaspur
માનનીય ન્યાયમૂર્તિ: Amitendra Kishore Prasad
ચુકાદો: 6 ઓક્ટોબર 2026
મુખ્ય કાયદો: Assisted Reproductive Technology (Regulation) Act, 2021
મુખ્ય જોગવાઈ: Section 21(g)
મુખ્ય બંધારણીય મુદ્દો: Article 21 હેઠળ Reproductive Autonomy
ART Act 2021, Assisted Reproductive Technology, IVF, IVF Treatment, Reproductive Rights, Reproductive Autonomy, Article 21, IVF Age Limit, ART Age Limit, Chhattisgarh High Court, Chhattisgarh High Court Judgment, IVF Legal Rights, Assisted Reproductive Technology Act, Section 21 ART Act, Fertility Treatment, Infertility Treatment, Women Reproductive Rights, Constitutional Rights, Personal Liberty, IVF for Women, ART Treatment, Indian Judiciary, High Court Judgments, Legal News India, Reproductive Healthcare, મહિલા અધિકાર, પ્રજનન અધિકાર, IVF સારવાર, ART કાયદો, બંધારણીય અધિકાર,