AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટીકલ 15 – વિસ્તૃત સમજૂતી અને MCQ
AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટીકલ 15 – વિસ્તૃત સમજૂતી અને MCQ
Click the Language Button below to read in your language.
ભારતીય બંધારણના ભાગ-૩માં મૌલિક અધિકારોની વ્યવસ્થા છે અને આર્ટિકલ ૧૫ એ સમાનતાના અધિકાર (Right to Equality)નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આ આર્ટિકલનું શીર્ષક છે: “ધર્મ, વંશ, જાતિ, લિંગ અથવા જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવનો પ્રતિબંધ” (Prohibition of discrimination on grounds of religion, race, caste, sex or place of birth).
આ આર્ટિકલનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે રાજ્ય અને સમાજ કોઈ પણ નાગરિક સાથે માત્ર ધર્મ, વંશ (race), જાતિ (caste), લિંગ (sex) અથવા જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ ન કરે. આ બંધારણના મૂળ સિદ્ધાંતો – સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને ન્યાય –ને વ્યવહારિક રૂપ આપે છે.
આર્ટિકલ ૧૫ના તમામ ક્લોઝ (સંપૂર્ણ કલમો)
આર્ટિકલ ૧૫માં કુલ ૬ ક્લોઝ છે. નીચે તેનું સરળ ગુજરાતીમાં અનુવાદ અને વિસ્તૃત સમજૂતી આપેલ છે (મૂળ અંગ્રેજી ટેક્સ્ટ અનુસાર):
(૧) ક્લોઝ:
“રાજ્ય કોઈ પણ નાગરિક સાથે માત્ર ધર્મ, વંશ, જાતિ, લિંગ, જન્મસ્થળ અથવા તેમાંથી કોઈના આધારે ભેદભાવ કરશે નહીં.”
- સમજૂતી: આ ક્લોઝ રાજ્ય (સરકાર, કાયદા, સરકારી અધિકારીઓ)ને સીધી જ પ્રતિબંધિત કરે છે. જો કોઈ કાયદો અથવા સરકારી નીતિ આ આધારે ભેદભાવ કરે તો તે અસંવૈધાનિક ગણાશે.
(૨) ક્લોઝ:
“કોઈ પણ નાગરિકને માત્ર ધર્મ, વંશ, જાતિ, લિંગ, જન્મસ્થળ અથવા તેમાંથી કોઈના આધારે કોઈ અક્ષમતા, જવાબદારી, પ્રતિબંધ અથવા શરતનો સામનો કરવો પડશે નહીં જેના સંબંધમાં:
(a) દુકાનો, જાહેર રેસ્ટોરન્ટ, હોટેલ અને જાહેર મનોરંજનના સ્થળોની પહોંચમાં, અથવા
(b) કૂવા, તળાવ, સ્નાનઘાટ, રસ્તાઓ અને જાહેર સ્થળોના ઉપયોગમાં જે સરકારી ભંડોળથી અથવા જનસામાન્ય માટે સમર્પિત હોય.”
- સમજૂતી: આ ક્લોઝ વ્યક્તિગત નાગરિકો અને ખાનગી સંસ્થાઓને પણ લાગુ પડે છે. જાહેર સ્થળોમાં જાતિ, ધર્મ વગેરેના આધારે કોઈને અલગ ન રાખી શકાય (દા.ત. મંદિર, હોટેલ, બસ અથવા રેલ્વે સ્ટેશન પર).
(૩) ક્લોઝ:
“આ આર્ટિકલમાં કંઈ પણ એવું નહીં હોય જે રાજ્યને મહિલાઓ અને બાળકો માટે કોઈ વિશેષ જોગવાઈ કરવાથી અટકાવે.”
- સમજૂતી: આ મહિલાઓ અને બાળકો માટે સકારાત્મક વ્યવસ્થા (positive discrimination)ની મંજૂરી આપે છે. દા.ત. મહિલાઓ માટે અલગ કોચ, રિઝર્વેશન વગેરે.
(૪) ક્લોઝ:
“આ આર્ટિકલ અથવા આર્ટિકલ ૨૯(૨)માં કંઈ પણ એવું નહીં હોય જે રાજ્યને સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો, અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ના વિકાસ માટે વિશેષ જોગવાઈ કરવાથી અટકાવે.”
- સમજૂતી: આ ક્લોઝ ૧૯૫૧ના પ્રથમ સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. આનાથી રિઝર્વેશન (અનામત)નો માર્ગ મોકળો થયો.
(૫) ક્લોઝ:
“આ આર્ટિકલ અથવા આર્ટિકલ ૧૯(૧)(g)માં કંઈ પણ એવું નહીં હોય જે રાજ્યને કાયદા દ્વારા સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો, SC અને ST માટે વિશેષ જોગવાઈ કરવાથી અટકાવે, જે તેમની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પ્રવેશ (private institutions સહિત) સાથે સંબંધિત હોય (માત્ર લઘુમતી સંસ્થાઓ સિવાય).”
- સમજૂતી: આ ક્લોઝ ૯૩ મો સુધારો (૨૦૦૫) દ્વારા ઉમેરાયો. આનાથી ખાનગી કોલેજોમાં પણ OBC/SC/ST માટે રિઝર્વેશન શક્ય બન્યું.
(૬) ક્લોઝ:
“આ આર્ટિકલ અથવા આર્ટિકલ ૧૯(૧)(g) અથવા આર્ટિકલ ૨૯(૧)માં કંઈ પણ એવું નહીં હોય જે રાજ્યને:
(a) ક્લોઝ (૪) અને (૫)માં ઉલ્લેખિત વર્ગો સિવાયના આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) માટે વિશેષ જોગવાઈ કરવાથી અટકાવે, અને
(b) તેમની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પ્રવેશ માટે પણ વિશેષ જોગવાઈ કરવાથી અટકાવે (માત્ર લઘુમતી સંસ્થાઓ સિવાય).
સમજૂતી: આ ક્લોઝ ૧૦૩ મો સુધારો (૨૦૧૯) દ્વારા ઉમેરાયો. આનાથી ૧૦% EWS રિઝર્વેશન (સામાન્ય વર્ગમાં આર્થિક રીતે નબળા લોકો માટે) શક્ય બન્યું. સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૨૨માં આને માન્ય કર્યું હતું.
આર્ટિકલ ૧૫નું મહત્વ અને ઇતિહાસ
મૂળ હેતુ: સ્વતંત્રતા પહેલાંના જાતિ-ધર્મ આધારિત અસ્પૃશ્યતા અને ભેદભાવને દૂર કરવા.
સુધારાઓનો ક્રમ: પ્રથમ સુધારા (૧૯૫૧) → ૯૩ મો (૨૦૦૫) → ૧૦૩ મો (૨૦૧૯). આ સુધારાઓએ “સમાનતા”ને “સમાન તક”થી આગળ “સમાજિક ન્યાય” તરફ લઈ ગયા.
મહત્વપૂર્ણ કેસ:
State of Madras vs Champakam Dorairajan (૧૯૫૧) → જેના કારણે ક્લોઝ (૪) ઉમેરાયો.
Indra Sawhney vs Union of India (૧૯૯૨) → OBC રિઝર્વેશનને માન્યતા.
Janhit Abhiyan vs Union of India (૨૦૨૨) → EWSને માન્યતા.
વ્યવહારિક અસર (ગુજરાત સંદર્ભમાં પણ)
આ આર્ટિકલ હેઠળ જાતિ, ધર્મ કે લિંગના આધારે કોઈ હોટેલ, સ્કૂલ, હોસ્પિટલ કે જાહેર સ્થળમાં પ્રવેશ નકારી શકાતો નથી. તે જ સાથે સરકારી નોકરીઓ, કોલેજો અને પ્રવેશમાં SC/ST/OBC/EWS માટે અનામત પણ આ જ આર્ટિકલ પર આધારિત છે.
આર્ટિકલ 14 અને 15 ને આધારિત MCQ
૧. અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ શું ગેરંટી આપવામાં આવી છે?
A) કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ
B) ધર્મની સ્વતંત્રતા
C) શિક્ષણનો અધિકાર
D) મિલકતનો અધિકાર
જવાબ: A
સમજૂતી: અનુચ્છેદ ૧૪ કહે છે કે રાજ્ય કોઈ પણ વ્યક્તિને કાયદા સમક્ષ સમાનતા અથવા કાયદાનું સમાન રક્ષણ નહીં નકારે (Equality before Law + Equal Protection of Laws).
૨. અનુચ્છેદ ૧૪ કોને લાગુ પડે છે?
A) માત્ર નાગરિકોને
B) તમામ વ્યક્તિઓને (Persons – નાગરિક અને વિદેશીઓ)
C) માત્ર પુરુષોને
D) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓને
જવાબ: B
૩. “Equality before Law” નો અર્થ શું છે?
A) કાયદા સમક્ષ બધા સમાન છે, કોઈને વિશેષ વિશેષાધિકાર નહીં
B) બધાને સમાન કાયદા હોવા જોઈએ
C) માત્ર ધનિકોને સમાન અધિકાર
D) સરકારને વિશેષ અધિકાર
જવાબ: A
૪. “Equal Protection of Laws” નો અર્થ શું છે?
A) સમાન પરિસ્થિતિવાળા લોકો સાથે સમાન વ્યવહાર
B) બધાને સમાન કાયદો લાગુ પાડવો
C) માત્ર અનુસૂચિત જાતિને વિશેષ રક્ષણ
D) વિદેશીઓને કોઈ રક્ષણ નહીં
જવાબ: A
સમજૂતી: આ “Reasonable Classification” ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.
૫. અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ વ્યાજબી વર્ગીકરણ (Reasonable Classification) માટે કયા બે તત્વો જરૂરી છે?
A) Intelligible Differentia અને Rational Nexus
B) માત્ર Religion અને Caste
C) માત્ર Sex અને Place of Birth
D) માત્ર Wealth અને Age
જવાબ: A
૬. અનુચ્છેદ ૧૪ કયા કેસમાં સૌપ્રથમ વિસ્તૃત અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું?
A) Champakam Dorairajan કેસ
B) A.K. Gopalan કેસ
C) State of West Bengal vs Anwar Ali Sarkar (1952)
D) Maneka Gandhi કેસ
જવાબ: C
૭. અનુચ્છેદ ૧૪ અને ૨૧ વચ્ચેનું સંબંધ કયા કેસમાં સ્થાપિત થયું?
A) Maneka Gandhi vs Union of India (1978)
B) Kesavananda Bharati કેસ
C) Golaknath કેસ
D) Minerva Mills કેસ
જવાબ: A
૮. અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ કાયદાની “Arbitrariness” ને કયા કેસમાં અસંવૈધાનિક જાહેર કરવામાં આવ્યું?
A) E.P. Royappa vs State of Tamil Nadu (1974)
B) Indra Sawhney કેસ
C) Vishaka કેસ
D) Shayara Bano કેસ
જવાબ: A
૯. અનુચ્છેદ ૧૪ ક્યાં સુધી લાગુ પડે છે?
A) માત્ર કાયદા ઘડતરમાં
B) કાયદા ઘડતર, વહીવટ અને ન્યાયિક કાર્યવાહીમાં
C) માત્ર વહીવટમાં
D) માત્ર ન્યાયિક કાર્યવાહીમાં
જવાબ: B
૧૦. અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ “Rule of Law” નો સિદ્ધાંત કોના પર આધારિત છે?
A) A.V. Dicey
B) Montesquieu
C) Rousseau
D) John Locke
જવાબ: A
૧૧. અનુચ્છેદ ૧૪ માત્ર નાગરિકો માટે છે? → જવાબ: ખોટું (તમામ વ્યક્તિઓ માટે)
૧૨. Reasonable Classification ના બે તત્વો શું છે? → જવાબ: Intelligible Differentia + Rational Nexus
૧૩. અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ આર્થિક આધારે વર્ગીકરણ શક્ય છે? → જવાબ: હા, જો વ્યાજબી હોય
૧૪. અનુચ્છેદ ૧૪ અને ૧૫ વચ્ચે મુખ્ય તફાવત શું છે? → જવાબ: ૧૪ તમામ વ્યક્તિઓને, ૧૫ માત્ર નાગરિકોને
૧૫. અનુચ્છેદ ૧૪ હેઠળ પેન્શનમાં ભેદભાવ નકારી શકાય? → જવાબ: હા, જો અવ્યાજબી હોય
આર્ટિકલ ૧૫ પર આધારિત MCQ
૧૬ . અનુચ્છેદ ૧૫(૧) શું પ્રતિબંધિત કરે છે?
A) ધર્મ, વંશ, જાતિ, લિંગ, જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ
B) માત્ર આર્થિક આધારે ભેદભાવ
C) માત્ર ઉંમરના આધારે ભેદભાવ
D) માત્ર ભાષાના આધારે ભેદભાવ
જવાબ: A
૧૭. અનુચ્છેદ ૧૫ માત્ર રાજ્યને લાગુ પડે છે કે ખાનગી વ્યક્તિઓને પણ?
A) માત્ર રાજ્યને
B) ક્લોઝ (૧) રાજ્યને, ક્લોઝ (૨) રાજ્ય અને ખાનગી બંનેને
C) માત્ર ખાનગીને
D) કોઈને નહીં
જવાબ: B
૧૮ . અનુચ્છેદ ૧૫(૩) કોને વિશેષ જોગવાઈ કરવાની મંજૂરી આપે છે?
A) મહિલાઓ અને બાળકો માટે
B) માત્ર SC/ST માટે
C) માત્ર OBC માટે
D) માત્ર EWS માટે
જવાબ: A
૧૯ . અનુચ્છેદ ૧૫(૪) ક્યા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયો?
A) પ્રથમ સુધારો (૧૯૫૧)
B) ૯૩ર્ડ સુધારો
C) ૧૦૩ર્ડ સુધારો
D) ૪૨મો સુધારો
જવાબ: A
સમજૂતી: Champakam Dorairajan કેસ પછી.
૨૦ . અનુચ્છેદ ૧૫(૫) ક્યા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયો?
A) ૯૩ર્ડ સુધારો (૨૦૦૫)
B) પ્રથમ સુધારો
C) ૧૦૩ર્ડ સુધારો
D) ૭૪મો સુધારો
જવાબ: A (ખાનગી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં રિઝર્વેશન)
૨૧ . અનુચ્છેદ ૧૫(૬) ક્યા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયો?
A) ૧૦૩ર્ડ સુધારો (૨૦૧૯) – EWS રિઝર્વેશન
B) ૯૩ર્ડ સુધારો
C) પ્રથમ સુધારો
D) ૪૪મો સુધારો
જવાબ: A
૨૨ . અનુચ્છેદ ૧૫ હેઠળ જાહેર સ્થળોમાં ભેદભાવ પ્રતિબંધિત છે?
A) હા, ક્લોઝ (૨) હેઠળ
B) ના
C) માત્ર મંદિરોમાં
D) માત્ર હોટેલોમાં
જવાબ: A
૨૩ . અનુચ્છેદ ૧૫(૧) અને ૧૫(૨) વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
A) (૧) માત્ર રાજ્યને લાગુ, (૨) રાજ્ય અને ખાનગી બંનેને
B) બંને માત્ર રાજ્યને
C) બંને માત્ર ખાનગીને
D) કોઈ તફાવત નથી
જવાબ: A
૨૪ . અનુચ્છેદ ૧૫ હેઠળ રિઝર્વેશન કયા વર્ગો માટે છે?
A) સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો, SC, ST (ક્લોઝ ૪ અને ૫)
B) માત્ર EWS
C) માત્ર મહિલાઓ
D) માત્ર બાળકો
જવાબ: A
૨૫ . EWS રિઝર્વેશન અનુચ્છેદ ૧૫(૬) હેઠળ ક્યા કેસમાં માન્ય થયું?
A) Janhit Abhiyan vs Union of India (2022)
B) Indra Sawhney કેસ
C) Champakam Dorairajan કેસ
D) Vishaka કેસ
જવાબ: A