બીજા લગ્નના આરોપમાં સરકારી કર્મચારી સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી થઈ શકે
Click the Language Button below to read in your language.
બીજા લગ્નના આરોપમાં સરકારી કર્મચારી સામે Major Penaltyની કાર્યવાહી થઈ શકે: અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે U.P. Government Servants’ Conduct Rules, 1956ના Rule 29 હેઠળ બીજા લગ્ન સંબંધિત નિયમોના ઉલ્લંઘનના આરોપમાં સરકારી કર્મચારી સામે Rule 14(1) હેઠળ વિભાગીય તપાસ શરૂ કરવામાં આવી શકે છે. માત્ર એટલા માટે કે અગાઉ Rule 29માં ત્રણ વર્ષના increment રોકવાની જોગવાઈ હતી, એવું કહી શકાય નહીં કે વિભાગીય સત્તાધિકારી માત્ર Minor Penalty જ આપી શકે.
આ ચુકાદો Vinita Kumari v. State of U.P. and 4 Others કેસમાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ Manish Kumar Nigam દ્વારા 28 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આપવામાં આવ્યો હતો. કેસ Writ-A No. 12376 of 2026 હતો.
કેસની હકીકતો
અરજદાર U.P. Policeમાં Constable તરીકે કાર્યરત હતી. પોલીસ અધિકારીઓના Subordinate Ranks માટેના U.P. Police Officers of Subordinate Ranks (Punishment and Appeal) Rules, 1991 તેના પર લાગુ પડતા હતા.
22 માર્ચ 2025ના રોજ અરજદાર સામે Rule 14(1) હેઠળ Charge Sheet જારી કરવામાં આવી હતી. આરોપ એવો હતો કે પોલીસ સેવામાં જોડાયા બાદ તેણે પોતાના પ્રથમ પતિને છૂટાછેડા આપ્યા વિના બીજા વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને આ રીતે U.P. Government Servants’ Conduct Rules, 1956ના Rule 29નું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું.
અરજદારની દલીલ શું હતી?
અરજદાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે Rule 14(1) હેઠળ Major Penalty માટેની વિભાગીય કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવે છે. જ્યારે Rule 29ના કથિત ઉલ્લંઘન માટે માત્ર Minor Penalty જ લાગુ પડે છે, ત્યારે Rule 14(1) હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરવી યોગ્ય નથી.
અરજદારે Rule 29ના જૂના Sub-rule (3) પર આધાર રાખ્યો હતો, જેમાં Rule 29(1) અથવા 29(2)ના ઉલ્લંઘન માટે ત્રણ વર્ષ સુધી Increment રોકવાની જોગવાઈ હતી. તેથી અરજદારનો દાવો હતો કે કાર્યવાહી Rule 14(2) હેઠળ થવી જોઈએ, જે Minor Penalty માટેની પ્રક્રિયા છે.
Rule 29માં શું જોગવાઈ હતી?
ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે Rule 29ના વિવિધ સમયગાળાના સુધારાઓનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યું.
મૂળ Rule 29 મુજબ, પત્ની જીવિત હોય ત્યારે સરકારી કર્મચારી સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વિના બીજું લગ્ન કરી શકતો નહોતો, ભલે વ્યક્તિગત કાયદા હેઠળ તે લગ્ન માન્ય હોય.
પછી 1956માં Rule 29માં Sub-rule (2) ઉમેરવામાં આવ્યો, જે મુજબ મહિલા સરકારી કર્મચારી પણ એવી વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરી શકતી નહોતી જેની પત્ની જીવિત હોય, જો સુધી સરકારની પૂર્વ મંજૂરી લેવામાં ન આવે.
1964માં Sub-rule (3) ઉમેરાયો હતો. તેમાં Rule 29(1) અથવા 29(2)ના ઉલ્લંઘન માટે ત્રણ વર્ષ સુધી Increment રોકવાની Minimum Punishmentની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.
પરંતુ 1976માં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર થયો
કેસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દો 1976ના સુધારા સાથે સંબંધિત હતો.
U.P. Government Servant Conduct (Fourth Amendment) Rules, 1976 દ્વારા Rule 29ને ફરીથી બદલવામાં આવ્યો અને અગાઉનો Sub-rule (3), જેમાં ત્રણ વર્ષ સુધી Increment રોકવાની જોગવાઈ હતી, તેને દૂર કરવામાં આવ્યો.
1976 પછી લાગુ પડતા Rule 29માં મુખ્યત્વે બે જ જોગવાઈઓ રહી:
સરકારી કર્મચારી પોતાની પત્ની જીવિત હોય ત્યારે સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વિના બીજું લગ્ન કરી શકશે નહીં.
મહિલા સરકારી કર્મચારી એવી વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરી શકશે નહીં જેની પત્ની જીવિત હોય, જો સુધી સરકારની પૂર્વ મંજૂરી લેવામાં ન આવે.
હાઈકોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ અવલોકન : બીજા લગ્નના આરોપમાં સરકારી કર્મચારી સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી થઈ શકે
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે અરજદાર દ્વારા આધાર લેવામાં આવેલા અગાઉના અનેક ચુકાદાઓમાં Rule 29ના જૂના, એટલે કે unamended versionને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો હતો.
આ ચુકાદાઓમાં 1976ના સુધારા દ્વારા Sub-rule (3) દૂર કરવામાં આવ્યો હોવાની બાબત પર વિચાર કરવામાં આવ્યો ન હતો.
આથી, માત્ર જૂના Rule 29ના આધારે એવું કહી શકાય નહીં કે Rule 29(1) અને 29(2)ના ઉલ્લંઘન માટે માત્ર Minor Penalty જ આપી શકાય.
Rule 14(1) હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરી શકાય?
હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે Rule 14(1) હેઠળ વિભાગીય તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હોય તેનો અર્થ એવો નથી કે તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ disciplinary authority માટે Major Penalty જ આપવી ફરજિયાત છે.
જો તપાસ અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના આધારે disciplinary authority એવું માને કે કર્મચારીને Minor Penalty આપવી યોગ્ય છે, તો Rule 14(1) હેઠળ તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હોવા છતાં Minor Penalty આપી શકાય છે.
હાઈકોર્ટે વધુમાં સમજાવ્યું કે Rule 14(1) હેઠળ Major Penalty માટેની પ્રક્રિયા વધુ વિસ્તૃત છે. અંતે કઈ સજા આપવી તે નિર્ણય કેસના તથ્યો, પુરાવા અને સંજોગોના આધારે disciplinary authorityએ કરવાનો રહે છે.
મહત્વપૂર્ણ રીતે, જો Rule 14(2) હેઠળ Minor Penaltyની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવે અને તપાસ દરમિયાન એવું જણાય કે Major Penalty જરૂરી છે, તો Rule 14(1)ની પ્રક્રિયા અપનાવવી પડે છે. પરંતુ તેનું વિપરીત જરૂરી નથી. એટલે કે Rule 14(1) હેઠળ તપાસ થઈ હોય તો અંતે Minor Penalty આપવાનો વિકલ્પ બંધ થતો નથી.
અગાઉના ચુકાદાઓ અંગે હાઈકોર્ટનું વિશ્લેષણ
અરજદારે Kamaluddin Khan, Prabhat Bhatnagar, Aneeta Yadav, Kuber Singh સહિતના વિવિધ ચુકાદાઓ પર આધાર રાખ્યો હતો.
પરંતુ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે આમાંથી ઘણા ચુકાદાઓમાં Rule 29ના જૂના સ્વરૂપને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું હતું અને 1976ના સુધારા દ્વારા Sub-rule (3) દૂર કરવામાં આવ્યો હોવાની બાબત પર વિચાર થયો ન હતો.
ઉદાહરણ તરીકે, Prabhat Bhatnagarના કેસમાં કોર્ટએ જૂના Rule 29ના આધારે Minor Penalty અંગે અભિપ્રાય આપ્યો હતો. વર્તમાન કેસમાં હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે amended Rule કોર્ટના ધ્યાન પર લાવવામાં આવ્યો ન હતો.
હાઈકોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય
હાઈકોર્ટે અરજદારની એ દલીલ સ્વીકારી નહીં કે Rule 14(1) હેઠળ Charge Sheet જારી કરવી જ ગેરકાયદેસર છે.
કોર્ટએ જણાવ્યું કે 1976માં Rule 29માંથી Sub-rule (3) દૂર કરવામાં આવ્યો હોવાથી હવે એવું કહી શકાય નહીં કે Rule 29(1) અને 29(2)ના ઉલ્લંઘન માટે માત્ર ત્રણ વર્ષના increments રોકવાની Minor Penalty જ આપી શકાય.
સજા નક્કી કરવી એ કેસના તથ્યો અને સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને appointing authorityની discretionમાં રહે છે.
કોર્ટે અંતે જણાવ્યું કે Rule 14(1) હેઠળ વિભાગીય કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં કોઈ કાનૂની અડચણ નથી. તેથી અરજદારની અરજીમાં કરવામાં આવેલી માંગણી સ્વીકારી શકાય નહીં.
Writ Petition નિષ્ફળ ગઈ અને તેને dismiss કરવામાં આવી. ચુકાદો 28 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આપવામાં આવ્યો.
ચુકાદાનો કાનૂની સાર
આ ચુકાદામાંથી મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રથમ, Rule 29નું વર્તમાન સ્વરૂપ સમજવું જરૂરી છે. 1976ના સુધારા દ્વારા અગાઉની Sub-rule (3)ની જોગવાઈ દૂર કરવામાં આવી હતી.
બીજું, જૂના ચુકાદાઓમાં દર્શાવવામાં આવેલી કાનૂની સ્થિતિને વર્તમાન amended Rule સાથે સીધી રીતે લાગુ કરી શકાય નહીં.
ત્રીજું, Rule 14(1) હેઠળ Major Penalty માટેની વિભાગીય તપાસ શરૂ કરવામાં આવે તો પણ અંતે Minor Penalty આપવાની સત્તા disciplinary authority પાસે રહે છે. તપાસ કઈ પ્રક્રિયા હેઠળ શરૂ થઈ તે એકમાત્ર આધાર બની સજાનો અંતિમ પ્રકાર નક્કી થતો નથી.
નિષ્કર્ષ : બીજા લગ્નના આરોપમાં સરકારી કર્મચારી સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી થઈ શકે
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો સરકારી કર્મચારીઓ સામેની વિભાગીય કાર્યવાહી અને Rule 29ના અમલના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને 1976ના સુધારા પછી Rule 29ની કાનૂની સ્થિતિને સમજ્યા વિના જૂના ચુકાદાઓના આધારે માત્ર Minor Penaltyનો દાવો કરી શકાય નહીં.
કોર્ટએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે Rule 14(1) હેઠળ શરૂ થયેલી વિભાગીય તપાસમાં અંતિમ સજા નક્કી કરતી વખતે disciplinary authorityએ કેસના પુરાવા, તથ્યો અને સંજોગોને ધ્યાનમાં લેવાના રહેશે. માત્ર એટલા માટે કે કાર્યવાહી Major Penaltyની પ્રક્રિયા હેઠળ શરૂ થઈ છે, Minor Penalty આપવાની સત્તા સમાપ્ત થતી નથી.
કેસનું નામ: Vinita Kumari v. State of U.P. and 4 Others
કોર્ટ: Allahabad High Court
કેસ નંબર: Writ-A No. 12376 of 2026
ન્યાયમૂર્તિ: Hon’ble Manish Kumar Nigam, J.
ચુકાદાની તારીખ: 28 સપ્ટેમ્બર 2026
મુખ્ય કાયદો: U.P. Government Servants’ Conduct Rules, 1956 અને U.P. Police Officers of Subordinate Ranks (Punishment and Appeal) Rules, 1991
Allahabad High Court, Vinita Kumari Case, U.P. Government Servants Conduct Rules 1956, Rule 29, Bigamous Marriage, Second Marriage Government Servant, Departmental Proceedings, Rule 14(1), Rule 14(2), Major Penalty, Minor Penalty, Government Servant, UP Police, Disciplinary Proceedings, Service Law, Departmental Inquiry, Government Employee Second Marriage, Allahabad High Court Judgment, 1976 Amendment, Legal News, Service Jurisprudence, સરકારી કર્મચારી, બીજા લગ્ન, વિભાગીય કાર્યવાહી, અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ, કાનૂની સમાચાર