પતિના મૃત્યુ બાદ પત્ની ટેસ્ટ ટ્યુબ નો સહારો લઈ માતા બની શકે.

Click the Language Button below to read in your language.

કેરળ હાઈકોર્ટે Assisted Reproductive Technology એટલે કે ART સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ કેસમાં પત્નીને તેના દિવંગત પતિ સાથે ક્રાયોપ્રિઝર્વ કરાયેલા એમ્બ્રિયોનો ઉપયોગ કરીને assisted reproduction કરવાની મંજૂરી આપી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે માત્ર યોગ્ય વૈધાનિક ફોર્મના બદલે અલગ પ્રકારનું consent લેવામાં આવ્યું હતું એટલા માટે પત્નીની અરજી નકારી શકાય નહીં.પતિના મૃત્યુ બાદ પત્ની ટેસ્ટ ટ્યુબ નો સહારો લઈ માતા બની શકે.

કેસની હકીકતો

આ કેસમાં અરજદાર મહિલા પોતાના પતિ શ્રી સ્રીરાજના મૃત્યુ બાદ કોર્ટ સમક્ષ આવી હતી. પતિનું 31 માર્ચ 2021ના રોજ અવસાન થયું હતું. દંપતી infertility treatment કરાવી રહ્યું હતું અને સારવાર દરમિયાન તેમના embryos cryopreserve કરવામાં આવ્યા હતા.

પતિના મૃત્યુ બાદ પત્નીએ આ સંરક્ષિત embryosનો IVF પ્રક્રિયા માટે ઉપયોગ કરવાની વિનંતી કરી હતી. જોકે હોસ્પિટલ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું કે Assisted Reproductive Technology (Regulation) Act, 2021ની Section 22(1)(a) મુજબ જરૂરી specific written consent ઉપલબ્ધ ન હોવાથી સારવાર આગળ વધારી શકાય નહીં. તેથી પત્નીએ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી અને હોસ્પિટલને embryos release કરીને assisted reproduction માટે ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવા દિશાનિર્દેશ માંગ્યો.

પત્નીની દલીલ શું હતી : પતિના મૃત્યુ બાદ પત્ની ટેસ્ટ ટ્યુબ નો સહારો લઈ માતા બની શકે.

પત્નીના વકીલે દલીલ કરી હતી કે cryopreservation સમયે લેવામાં આવેલ consentને ART Actની Section 22(1)(a)ની substantial compliance તરીકે જોવું જોઈએ.

તેમણે Parliamentary Standing Committee on Health and Family Welfareના 129મા અહેવાલનો પણ આધાર લીધો હતો. આ અહેવાલમાં posthumous reproduction અને મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિની સંભવિત ઇચ્છા અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

આ ઉપરાંત, દિલ્હી હાઈકોર્ટના 4 ઓક્ટોબર 2024ના એક ચુકાદાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં મૃત્યુ પામેલા અવિવાહિત પુરુષના cryopreserved semenનો તેના માતા-પિતાને ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

કોર્ટમાં ગેરવર્તન અને ન્યાયાધીશો સામે આક્ષેપ બદલ વકીલને 2000 દંડ

કેન્દ્ર સરકારની દલીલ

કેન્દ્ર સરકાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે Assisted Reproductive Technology (Regulation) Rules, 2022 હેઠળ Form 9માં પતિને તેના મૃત્યુ બાદ embryos અંગે ચોક્કસ વિકલ્પ આપવામાં આવે છે.

Form 9માં પતિ માટે મુખ્યત્વે ત્રણ વિકલ્પો આપવામાં આવ્યા છે:

1. embryosને નષ્ટ થવા દેવા.
2. embryos પત્નીને સોંપવા.
3. embryosનો research માટે ઉપયોગ કરવો.

પરંતુ આ કેસમાં હોસ્પિટલ દ્વારા લેવામાં આવેલા Ext.P3 consentમાં પત્નીને embryos સોંપવાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નહોતો. તેમાં embryosના ઉપયોગ માટે “third party couples” સંબંધિત વિકલ્પ હતો. તેથી સરકાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે દિવંગત પતિએ પત્ની દ્વારા embryosના ઉપયોગ માટે સંમતિ આપી નહોતી.

ART Actની Section 22 અંગે કોર્ટનું અવલોકન : પતિના મૃત્યુ બાદ પત્ની ટેસ્ટ ટ્યુબ નો સહારો લઈ માતા બની શકે.

કેરળ હાઈકોર્ટે Assisted Reproductive Technology (Regulation) Act, 2021ની Section 22 પર વિશેષ ધ્યાન આપ્યું.

Section 22 મુજબ ART clinic તમામ સંબંધિત પક્ષોની written informed consent વિના ART treatment અથવા procedure કરી શકતું નથી. કોર્ટે નોંધ્યું કે “written informed consent of all parties” કાયદા હેઠળ ફરજિયાત છે.

સાથે સાથે, ART Rules, 2022ના Rule 13(1)(f)(iv) અને Form 9ને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા.

Form 9માં ખાસ કરીને દંપતીને તેમના મૃત્યુ બાદ embryos અંગે અગાઉથી પોતાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરવાની તક આપવામાં આવે છે. પતિ માટે પત્નીને embryos સોંપવાનો વિકલ્પ પણ તેમાં સ્પષ્ટ રીતે આપવામાં આવ્યો છે.

અપર્યાપ્ત સ્ટેમ્પ ડ્યુટી પર સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો : અદાલત પાસે દંડ માફ કરવાની કોઈ સત્તા નથી

હોસ્પિટલની ભૂલ અંગે કોર્ટની નોંધ

કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ રીતે જણાવ્યું કે ART procedure શરૂ કરતી વખતે હોસ્પિટલએ દંપતી પાસેથી Form 9 મુજબનું consent લેવું જોઈએ હતું.

પરંતુ હોસ્પિટલએ તેના બદલે Ext.P3 consent મેળવ્યું હતું. આ consentમાં Form 9ની જેમ surviving spouseને embryos ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવાનો વિકલ્પ નહોતો.

દિવંગત પતિની ઇચ્છાનું કોર્ટ દ્વારા અર્થઘટન

કેસમાં મહત્વપૂર્ણ બાબત એ હતી કે Ext.P3માં પતિ પાસે ત્રણ વિકલ્પો હતા. પ્રથમ વિકલ્પ embryosનો ઉપયોગ કોઈ અજાણ્યા દંપતી માટે કરવાનો હતો, બીજો research માટે અને ત્રીજો embryosને નષ્ટ કરવાનો.

દિવંગત પતિએ embryosના actual use માટે પ્રથમ વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો.

કોર્ટે નોંધ્યું કે Form 9માં પણ ત્રણ વિકલ્પો છે અને તેમાં surviving spouseને embryos સોંપવાનો વિકલ્પ સામેલ છે. તેથી Ext.P3 અને Form 9ને સાથે વાંચતા કોર્ટના મત મુજબ એવું માની શકાય કે પતિ embryosનો meaningful use ઇચ્છતા હતા અને માત્ર હોસ્પિટલ દ્વારા યોગ્ય statutory formatમાં consent ન લેવાયું હોવાના કારણે પત્નીની અરજી નકારી શકાય નહીં.

Parliamentary Standing Committeeના અહેવાલનું મહત્વ

કોર્ટે Parliamentary Standing Committee on Health and Family Welfareના 129મા અહેવાલમાં posthumous reproduction અંગે કરાયેલા અવલોકનોને પણ ધ્યાનમાં લીધા.

અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે posthumous reproduction અનેક ethical અને legal પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. તેમાં deceasedની inferred consent, તેના partner અને parentsના હિતો તથા ભવિષ્યમાં જન્મનાર બાળકના હિતો જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે.

અહેવાલમાં એવો અભિગમ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો કે deceased વ્યક્તિએ અગાઉથી વાંધો વ્યક્ત કર્યો ન હોય અથવા તેના વિરુદ્ધ મજબૂત સંકેતો ન હોય તો posthumous reproductionને મંજૂરી આપવી જોઈએ અને deceasedની inferred consent તથા તેના partnerની parent બનવાની ઇચ્છાને ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.

કેરળ હાઈકોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય : પતિના મૃત્યુ બાદ પત્ની ટેસ્ટ ટ્યુબ નો સહારો લઈ માતા બની શકે.

કોર્ટે જણાવ્યું કે આ કેસમાં દિવંગત પતિની ઇચ્છા embryos નો actual use કરવાની હતી. તેથી પત્નીની માતા બનવાની ઇચ્છાને પણ મહત્વ આપવું જોઈએ.

કોર્ટે અંતે writ petition મંજૂર કરી અને હોસ્પિટલને દિવંગત પતિના preserved embryosનો assisted reproduction માટે પત્ની દ્વારા ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવા નિર્દેશ આપ્યો.

સુપ્રીમ કોર્ટે નકલી LL.B. ડિગ્રી ધરાવતા ‘એડવોકેટ’ ના જામીન રદ કર્યા, નવા દિશા નિર્દેશો બહાર પાડયા

ચુકાદાનું કાનૂની મહત્વ

આ ચુકાદો Assisted Reproductive Technology સંબંધિત કાયદામાં consentનું મહત્વ સ્પષ્ટ કરે છે. સાથે જ, ART treatment દરમિયાન યોગ્ય statutory consent formનું પાલન કરવું ART clinic માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

ચુકાદામાં ખાસ કરીને ત્રણ બાબતો ધ્યાન ખેંચે છે. પ્રથમ, ART Act હેઠળ informed written consent ફરજિયાત છે. બીજું, embryosના cryopreservation સમયે વ્યક્તિએ પોતાના મૃત્યુ બાદ embryos અંગેની ઇચ્છા સ્પષ્ટ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. ત્રીજું, જો હોસ્પિટલ દ્વારા યોગ્ય statutory formના બદલે અલગ consent લેવામાં આવ્યું હોય તો માત્ર આ procedural ખામીના આધારે surviving spouseનો દાવો આપમેળે નકારી શકાય નહીં.

કેરળ હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો posthumous reproduction, reproductive autonomy, informed consent અને cryopreserved embryos અંગે ઉભા થતા કાનૂની તથા નૈતિક પ્રશ્નો માટે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાનો આધાર બની શકે છે.

કેસની વિગતો

કોર્ટ: કેરળ હાઈકોર્ટ, એર્નાકુલમ

ન્યાયમૂર્તિ: જસ્ટિસ હરિશંકર વી. મેનન

કેસ નંબર: WP(C) No. 22457 of 2025

CNR: KLHC010503102025

ચુકાદાની તારીખ: 1 સપ્ટેમ્બર 2026

ચુકાદો: 2026:KER:66664

કેરળ હાઈકોર્ટ, Kerala High Court, Assisted Reproductive Technology, ART Act 2021, ART Rules 2022, IVF, ક્રાયોપ્રિઝર્વ્ડ એમ્બ્રિયો, Cryopreserved Embryos, Posthumous Reproduction, Assisted Reproduction, Informed Consent, Section 22 ART Act, Form 9 ART Rules, IVF Legal Issues, Reproductive Rights, Reproductive Autonomy, Medical Law, Family Law, Indian Law, Legal News, હાઈકોર્ટ ચુકાદો, કાનૂની સમાચાર, IVF કાયદો, એમ્બ્રિયોનો ઉપયોગ

પેકેજ્ડ ફૂડ પર ‘રેડ હેક્સાગોન’ ચેતવણી લેબલ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વપૂર્ણ નોંધ

લાંબા સમયના કબજા માત્રથી Adverse Possession નો હક મળતો નથી.