AIBE પરીક્ષા માટે CPC કલમ 9 – સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર
Click the Language Button below to read in your language.
ભારતના ન્યાય તંત્રમાં સિવિલ કોર્ટનું સૌથી મહત્ત્વનું કાર્ય નાગરિકોના કાનૂની અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનું છે. મિલકતનો વિવાદ હોય, કરારનો ભંગ થયો હોય, પૈસાની વસૂલાતનો પ્રશ્ન હોય કે અન્ય કોઈ નાગરિક હકનો ભંગ થયો હોય, આવા વિવાદોનો ન્યાયિક ઉકેલ લાવવા માટે સિવિલ કોર્ટની રચના કરવામાં આવી છે.પરંતુ દરેક પ્રકારના વિવાદની સુનાવણી સિવિલ કોર્ટ કરી શકે છે કે નહીં? કોઈ ચોક્કસ વિવાદ સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે કે નહીં?
આ પ્રશ્નનો મૂળભૂત જવાબ આપણને સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (CPC) ની કલમ 9 માં મળે છે. AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ આ કલમ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
CPC કલમ 9 – સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર
CPC ની કલમ 9 મુજબ, સિવિલ કોર્ટને તમામ પ્રકારના સિવિલ સ્વરૂપના દાવાઓ (Suits of a Civil Nature) સાંભળવાનો અને તેનો નિર્ણય કરવાનો અધિકાર છે, સિવાય કે કોઈ કાયદા દ્વારા આવા દાવાની સુનાવણી પર સ્પષ્ટ અથવા ગર્ભિત પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હોય. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, કોઈ વ્યક્તિના નાગરિક અધિકારને લગતો વિવાદ ઊભો થાય ત્યારે સામાન્ય રીતે તે વ્યક્તિ સિવિલ કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરી શકે છે. પરંતુ જો કોઈ વિશેષ કાયદો તે વિવાદનો નિર્ણય કરવા માટે અલગ ટ્રિબ્યુનલ અથવા સત્તામંડળની વ્યવસ્થા કરે અને સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર દૂર કરે, તો તે કિસ્સામાં કલમ 9 લાગુ પડતી નથી.
કલમ 9નો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે: સિવિલ કોર્ટને અધિકારક્ષેત્ર છે, સિવાય કે કાયદા દ્વારા તેને પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યું હોય.
Suit of a Civil Nature એટલે શું?
કલમ 9 માં વપરાયેલો “Suit of a Civil Nature” શબ્દપ્રયોગ ખાસ સમજવા જેવો છે.
સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો એટલે એવો દાવો જેમાં વ્યક્તિના નાગરિક અથવા કાનૂની અધિકારનો પ્રશ્ન ઊભો થતો હોય.
ઉદાહરણ તરીકે:
- જમીન અથવા મકાનની માલિકી અંગેનો વિવાદ.
- મિલકતના કબજા અંગેનો વિવાદ.
- કરારનો ભંગ થવાથી નુકસાનની વસૂલાત.
- બાકી લેણાં અથવા નાણાંની વસૂલાત.
- વારસાઈ હક અંગેનો વિવાદ.
- નાગરિક અધિકાર અથવા હોદ્દા અંગેનો વિવાદ.
- મિલકતના હકને લગતા ધાર્મિક વિધિ અથવા પરંપરાના પ્રશ્નો.
આવા દાવાઓ સામાન્ય રીતે સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે.
કલમ 9 ની બે સ્પષ્ટતાઓ ની સમજૂતી
કલમ 9 માં બે મહત્ત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતાઓ આપવામાં આવી છે.
સમજૂતી 1 :
જો કોઈ વ્યક્તિનો મિલકત ઉપરનો અધિકાર અથવા કોઈ હોદ્દા (Right to Property or to an Office) અંગે વિવાદ હોય, તો તે સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો ગણાશે. ભલે તે મિલકત અથવા હોદ્દાનો અધિકાર નક્કી કરવા માટે ધાર્મિક વિધિ અથવા ધાર્મિક પરંપરાનો પ્રશ્ન નક્કી કરવો પડે, તેમ છતાં સિવિલ કોર્ટમાં દાવો થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ:
કોઈ ધાર્મિક સંસ્થાના સંચાલક તરીકે કોણ અધિકાર ધરાવે છે તે અંગે બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે વિવાદ થાય અને તે વિવાદનો આધાર ધાર્મિક પરંપરા હોય, તો પણ જો તેમાં હોદ્દા અથવા મિલકતના અધિકારનો પ્રશ્ન હોય તો તે સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો બની શકે છે.
સમજૂતી 2 :
કોઈ હોદ્દા માટે ફી અથવા આવક મળતી હોય કે ન મળતી હોય, અથવા તે હોદ્દો કોઈ ચોક્કસ સ્થળ સાથે જોડાયેલો હોય કે ન હોય, તે બાબત મહત્ત્વની નથી. મુખ્ય વાત એ છે કે મિલકત અથવા હોદ્દાના અધિકાર અંગેનો વિવાદ સિવિલ સ્વરૂપનો હોઈ શકે છે.
સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર પર પ્રતિબંધ – સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ અને આડકતરો પ્રતિબંધ
કલમ 9 મુજબ સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર બે રીતે દૂર થઈ શકે છે.
1. Express Bar – સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ
જ્યારે કોઈ કાયદામાં સ્પષ્ટ રીતે જોગવાઈ કરવામાં આવી હોય કે ચોક્કસ પ્રકારના વિવાદની સુનાવણી સિવિલ કોર્ટ કરી શકશે નહીં, ત્યારે તેને Express Bar કહેવાય છે.
ઉદાહરણ:
કોઈ વિશેષ કાયદો ચોક્કસ વિવાદનો નિર્ણય કરવા માટે ટ્રિબ્યુનલની રચના કરે અને તે કાયદો સ્પષ્ટ રીતે સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર દૂર કરે.
2. Implied Bar – આડકતરો પ્રતિબંધ
ક્યારેક કાયદામાં સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર દૂર કરવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ હોતી નથી. પરંતુ તે કાયદાની સમગ્ર રચના, હેતુ અને ઉપલબ્ધ ઉપાયો પરથી એવું સ્પષ્ટ થાય કે વિવાદનો નિર્ણય વિશેષ સત્તામંડળે જ કરવાનો છે. ત્યારે તેને Implied Bar કહેવામાં આવે છે. આવા કિસ્સામાં કાયદાની જોગવાઈઓ અને વૈકલ્પિક ઉપાયોની પૂરતી અસરકારકતા તપાસવી જરૂરી છે. એક વાત યાદ રાખવી કે માત્ર કોઈ ટ્રિબ્યુનલની રચના થઈ છે એટલા માટે સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર આપમેળે દૂર થઈ જતું નથી.
Supreme Courtનો મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો – Dhulabhai v. State of Madhya Pradesh
Dhulabhai v. State of Madhya Pradesh – AIR 1969 SC 78
આ ચુકાદો CPC કલમ 9 સમજવા માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર દૂર થયું છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે સંબંધિત કાયદાની જોગવાઈઓ, તેની યોજના અને તેમાં આપવામાં આવેલા વૈકલ્પિક ઉપાયોનું પરીક્ષણ કરવું જોઈએ.
આ ચુકાદાના મુખ્ય સિદ્ધાંતો:
1. કોઈ વિશેષ કાયદો ટ્રિબ્યુનલને અંતિમ નિર્ણય કરવાની સત્તા આપે અને તે ટ્રિબ્યુનલ સિવિલ કોર્ટ જેવા પૂરતા ઉપાયો આપી શકે, તો સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર દૂર થયેલું માનવામાં આવી શકે છે.
2. જો ટ્રિબ્યુનલે કાયદાની જોગવાઈઓનું પાલન ન કર્યું હોય અથવા ન્યાયિક પ્રક્રિયાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોય, તો સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જતું નથી.
3. જ્યાં કાયદામાં સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ ન હોય ત્યાં કાયદાની સમગ્ર યોજના અને વૈકલ્પિક ઉપાયોની તપાસ કરવી જરૂરી છે.
4. સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર પર પ્રતિબંધ સહેલાઈથી માની લેવો જોઈએ નહીં.
આ ચુકાદાનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર સામાન્ય નિયમ છે અને તેનો અપવાદ તરીકે જ પ્રતિબંધ માનવો જોઈએ.
CPCની કલમ 9 સાથે સંબંધિત અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ કલમો
| CPC કલમ | વિષય |
|---|---|
| કલમ 9 | સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર |
| કલમ 10 | અગાઉથી પેન્ડિંગ દાવાની સ્થિતિમાં દાવાની સુનાવણી પર રોક (Res Sub Judice) |
| કલમ 11 | અગાઉથી અંતિમ નિર્ણય થયેલા મુદ્દા અંગે ફરી દાવો ન થઈ શકે (Res Judicata) |
| કલમ 15 | દાવો સૌથી નીચલી સક્ષમ કોર્ટમાં દાખલ કરવો |
| કલમ 16 | સ્થાવર મિલકત અંગેના દાવાનું સ્થળ |
| કલમ 17 | અલગ-અલગ કોર્ટની હદમાં આવેલી સ્થાવર મિલકત અંગેના દાવા |
| કલમ 18 | સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્ર અનિશ્ચિત હોય ત્યારે દાવો |
| કલમ 19 | વ્યક્તિ અથવા જંગમ મિલકતને થયેલા નુકસાન અંગેના દાવા |
| કલમ 20 | અન્ય પ્રકારના દાવાનું સ્થળ |
ઉદાહરણ દ્વારા કલમ 9 સમજીએ
ધારો કે A અને B વચ્ચે અમદાવાદમાં આવેલી એક જમીનની માલિકી અંગે વિવાદ છે.
A દાવો કરે છે કે જમીન તેની માલિકીની છે, જ્યારે B પણ તે જમીન ઉપર પોતાનો માલિકી હક દર્શાવે છે.આ વિવાદ વ્યક્તિના મિલકતના નાગરિક અધિકાર સાથે સંબંધિત છે. તેથી સામાન્ય રીતે A સિવિલ કોર્ટમાં માલિકી હક જાહેર કરાવવા માટે દાવો દાખલ કરી શકે છે. પરંતુ ધારો કે કોઈ વિશેષ કાયદા હેઠળ આ પ્રકારના વિવાદનો નિર્ણય માત્ર વિશેષ ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા જ કરવાનો હોય અને સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર કાયદેસર રીતે દૂર કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે કિસ્સામાં કલમ 9 હેઠળ સિવિલ કોર્ટમાં દાવો ચલાવી શકાશે નહીં. આ ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર સામાન્ય નિયમ છે, પરંતુ કાયદા દ્વારા મૂકવામાં આવેલા પ્રતિબંધોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા
1. CPC કલમ 9 સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત છે.
2. સિવિલ કોર્ટ તમામ સિવિલ સ્વરૂપના દાવાઓની સુનાવણી કરી શકે છે.
3. સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર Express Bar અથવા Implied Bar દ્વારા દૂર થઈ શકે છે.
4. મિલકત અથવા હોદ્દાના અધિકાર અંગેનો વિવાદ સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો ગણાય છે.
5. ધાર્મિક વિધિ અથવા પરંપરાનો પ્રશ્ન સામેલ હોય તો પણ મિલકત અથવા હોદ્દાના અધિકાર અંગેનો દાવો સિવિલ સ્વરૂપનો હોઈ શકે છે.
6. Explanation II મુજબ હોદ્દા સાથે ફી જોડાયેલી છે કે નહીં તે મહત્ત્વનું નથી.
7. Dhulabhai v. State of Madhya Pradesh (AIR 1969 SC 78) આ કલમનો મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો છે.
8. BNSS કલમ 197થી 209 ફોજદારી અદાલતોના અધિકારક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત છે.
9. BNSSમાં CPC કલમ 9ની સીધી સમકક્ષ જોગવાઈ નથી.
10. સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને દૂર કરતો પ્રતિબંધ સહેલાઈથી માની લેવો જોઈએ નહીં.
CPCની કલમ 9 સિવિલ ન્યાય વ્યવસ્થાનો પાયાનો સિદ્ધાંત છે. આ કલમ નાગરિકોને તેમના કાનૂની અને મિલકત સંબંધિત અધિકારોના રક્ષણ માટે સિવિલ કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવવાનો અધિકાર આપે છે. જોકે, દરેક વિવાદ સિવિલ કોર્ટમાં જ લઈ જઈ શકાય એવું નથી. જો કોઈ વિશેષ કાયદા દ્વારા ચોક્કસ પ્રકારના વિવાદ માટે અલગ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હોય અને સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર સ્પષ્ટ અથવા ગર્ભિત રીતે દૂર કરવામાં આવ્યું હોય, તો તે મુજબ કાર્યવાહી કરવી પડે છે. AIBE પરીક્ષામાં આ કલમમાંથી ખાસ કરીને Suit of Civil Nature, Express Bar, Implied Bar, Explanation I અને II તથા Dhulabhai કેસના સિદ્ધાંતો યાદ રાખવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
AIBE પરીક્ષા – CPC કલમ 9 : સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર – 20 MCQ
પ્રશ્ન 1. CPC કલમ 9નો મુખ્ય વિષય કયો છે?
(A) સિવિલ કોર્ટમાં અપીલ
(B) સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર
(C) દાવાની સમયમર્યાદા
(D) દાવાની સમન્સ પ્રક્રિયા
સાચો જવાબ: (B) સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર
સમજૂતી: CPC કલમ 9 મુજબ સિવિલ કોર્ટ તમામ સિવિલ સ્વરૂપના દાવાઓની સુનાવણી કરી શકે છે, સિવાય કે કાયદા દ્વારા તેના પર સ્પષ્ટ અથવા ગર્ભિત પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હોય.
પ્રશ્ન 2. CPC કલમ 9 મુજબ સિવિલ કોર્ટ કયા પ્રકારના દાવાની સુનાવણી કરી શકે છે?
(A) માત્ર મિલકત સંબંધિત દાવા
(B) માત્ર કરાર સંબંધિત દાવા
(C) તમામ સિવિલ સ્વરૂપના દાવા, કાયદાકીય પ્રતિબંધને આધીન
(D) માત્ર સરકારી વિવાદો
સાચો જવાબ: (C) તમામ સિવિલ સ્વરૂપના દાવા, કાયદાકીય પ્રતિબંધને આધીન
સમજૂતી: કલમ 9નો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે કે સિવિલ કોર્ટને તમામ Suit of Civil Nature સાંભળવાનો અધિકાર છે, સિવાય કે કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધ હોય.
પ્રશ્ન 3. CPC કલમ 9 હેઠળ સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર પર કયા પ્રકારનો પ્રતિબંધ હોઈ શકે છે?
(A) માત્ર Express Bar
(B) માત્ર Implied Bar
(C) Express Bar અથવા Implied Bar બંને
(D) કોઈ પ્રતિબંધ હોઈ શકે નહીં
સાચો જવાબ: (C) Express Bar અથવા Implied Bar બંને
સમજૂતી: કલમ 9 સ્પષ્ટ કરે છે કે સિવિલ કોર્ટ એવા દાવાઓની સુનાવણી કરી શકતી નથી, જેના પર કાયદા દ્વારા સ્પષ્ટ અથવા ગર્ભિત પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હોય.
પ્રશ્ન 4. સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ (Express Bar) એટલે શું?
(A) કાયદામાં સ્પષ્ટ રીતે સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર પર પ્રતિબંધ મૂકવો
(B) પક્ષકારો વચ્ચે મૌખિક સમજૂતી
(C) કોર્ટ દ્વારા દાવો રદ કરવો
(D) અપીલ દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા
સાચો જવાબ: (A) કાયદામાં સ્પષ્ટ રીતે સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર પર પ્રતિબંધ મૂકવો
સમજૂતી: જ્યારે કોઈ કાયદામાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવે કે ચોક્કસ પ્રકારના વિવાદની સુનાવણી સિવિલ કોર્ટ કરી શકશે નહીં, ત્યારે તેને Express Bar કહેવાય છે.
પ્રશ્ન 5. આડકતરો પ્રતિબંધ (Implied Bar) એટલે શું?
(A) કાયદામાં સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ
(B) કાયદાની જોગવાઈઓ અને સમગ્ર યોજનામાંથી ગર્ભિત થતો પ્રતિબંધ
(C) પક્ષકારો વચ્ચેનો કરાર
(D) સિવિલ કોર્ટનો હુકમ
સાચો જવાબ: (B) કાયદાની જોગવાઈઓ અને સમગ્ર યોજનામાંથી ગર્ભિત થતો પ્રતિબંધ
સમજૂતી: જ્યારે કોઈ કાયદાની જોગવાઈઓ, હેતુ અને વૈકલ્પિક ઉપાયોની રચના પરથી સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર દૂર થતું હોવાનું જણાય ત્યારે Implied Bar ઊભો થઈ શકે છે.
પ્રશ્ન 6. Suit of Civil Nature નો અર્થ શું થાય છે?
(A) ફોજદારી ગુના સંબંધિત દાવો
(B) નાગરિક અથવા કાનૂની અધિકાર સંબંધિત દાવો
(C) માત્ર સરકારી નોકરી સંબંધિત દાવો
(D) માત્ર ચૂંટણી સંબંધિત દાવો
સાચો જવાબ: (B) નાગરિક અથવા કાનૂની અધિકાર સંબંધિત દાવો
સમજૂતી: મિલકત, કબજો, કરાર, વારસાઈ અથવા અન્ય નાગરિક અધિકારો અંગેનો વિવાદ સામાન્ય રીતે સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો ગણાય છે.
પ્રશ્ન 7. CPC કલમ 9ની સ્પષ્ટતા I મુજબ મિલકતના અધિકાર અંગેનો વિવાદ કયા પ્રકારનો દાવો ગણાય છે?
(A) ફોજદારી દાવો
(B) સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો
(C) માત્ર વહીવટી દાવો
(D) માત્ર ધાર્મિક દાવો
સાચો જવાબ: (B) સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો
સમજૂતી: Explanation I મુજબ મિલકતના અધિકાર અંગેનો વિવાદ Suit of Civil Nature ગણાય છે.
પ્રશ્ન 8. CPC કલમ 9 ની સ્પષ્ટતા I મુજબ હોદ્દા (Office) અંગેનો અધિકાર વિવાદિત હોય તો તે કયા પ્રકારનો દાવો ગણાય છે?
(A) સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો
(B) ફોજદારી દાવો
(C) માત્ર વહીવટી દાવો
(D) માત્ર ચૂંટણી દાવો
સાચો જવાબ: (A) સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો
સમજૂતી: સ્પષ્ટતા I મુજબ મિલકત અથવા હોદ્દાના અધિકાર અંગેનો વિવાદ સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો ગણાય છે.
પ્રશ્ન 9. મિલકત અથવા હોદ્દાના અધિકાર અંગેના વિવાદમાં ધાર્મિક વિધિનો પ્રશ્ન સામેલ હોય તો શું થાય?
(A) દાવો ફોજદારી બની જાય છે.
(B) સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર હંમેશા દૂર થઈ જાય છે.
(C) દાવો તેમ છતાં સિવિલ સ્વરૂપનો હોઈ શકે છે.
(D) દાવો માત્ર ધાર્મિક સંસ્થા જ સાંભળી શકે છે.
સાચો જવાબ: (C) દાવો તેમ છતાં સિવિલ સ્વરૂપનો હોઈ શકે છે.
સમજૂતી: Explanation I મુજબ મિલકત અથવા હોદ્દાના અધિકારનો પ્રશ્ન હોય તો ધાર્મિક વિધિ અથવા પરંપરાનો પ્રશ્ન સામેલ હોવા છતાં દાવો સિવિલ સ્વરૂપનો ગણાય છે.
પ્રશ્ન 10. CPC કલમ 9 ની બીજી સ્પષ્ટતા કઈ બાબત અંગે સ્પષ્ટતા કરે છે?
(A) મિલકતની કિંમત
(B) હોદ્દા સાથે જોડાયેલી ફી અથવા આવક
(C) દાવાની સમયમર્યાદા
(D) અદાલતની અપીલ સત્તા
સાચો જવાબ: (B) હોદ્દા સાથે જોડાયેલી ફી અથવા આવક
સમજૂતી: Explanation II મુજબ Explanation Iમાં દર્શાવેલા હોદ્દા સાથે ફી અથવા આવક જોડાયેલી છે કે નહીં તે બાબત મહત્ત્વની નથી.
પ્રશ્ન 11. CPC કલમ 9ની Explanation II મુજબ હોદ્દા માટે ફી મળતી ન હોય તો પણ શું તે સિવિલ સ્વરૂપના દાવાનો વિષય બની શકે?
(A) ના, ફી મળવી ફરજિયાત છે.
(B) હા, ફી મળતી ન હોય તો પણ બની શકે છે.
(C) માત્ર સરકારી હોદ્દા માટે બની શકે.
(D) માત્ર ધાર્મિક હોદ્દા માટે બની શકે.
સાચો જવાબ: (B) હા, ફી મળતી ન હોય તો પણ બની શકે છે.
સમજૂતી: Explanation II મુજબ હોદ્દા સાથે ફી અથવા આવક જોડાયેલી હોવી જરૂરી નથી.
પ્રશ્ન 12. CPC કલમ 9ની Explanation II મુજબ હોદ્દો કોઈ ચોક્કસ સ્થળ સાથે જોડાયેલો ન હોય તો પણ શું તે કલમ હેઠળ આવી શકે?
(A) ના
(B) હા
(C) માત્ર હાઈકોર્ટની મંજૂરીથી
(D) માત્ર સરકારી મંજૂરીથી
સાચો જવાબ: (B) હા
સમજૂતી: Explanation II મુજબ હોદ્દો કોઈ ચોક્કસ સ્થળ સાથે જોડાયેલો છે કે નહીં તે બાબત અપ્રસ્તુત છે.
પ્રશ્ન 13. CPC કલમ 9ની Explanation I અને Explanation II કયા કાયદા હેઠળ ઉમેરવામાં આવી હતી?
(A) CPC Amendment Act, 1956
(B) CPC Amendment Act, 1963
(C) CPC Amendment Act, 1976
(D) CPC Amendment Act, 1986
સાચો જવાબ: (C) CPC Amendment Act, 1976
સમજૂતી: Code of Civil Procedure (Amendment) Act, 1976 દ્વારા Explanation I અને Explanation II સંબંધિત સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા. આ જોગવાઈઓ 1 ફેબ્રુઆરી, 1977થી અમલમાં આવી હતી.
પ્રશ્ન 14. Dhulabhai v. State of Madhya Pradesh કેસનો સંબંધ કઈ કલમના સિદ્ધાંત સાથે છે?
(A) CPC કલમ 7
(B) CPC કલમ 8
(C) CPC કલમ 9
(D) CPC કલમ 12
સાચો જવાબ: (C) CPC કલમ 9
સમજૂતી: Dhulabhai કેસ સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને દૂર કરવા અંગેનો મહત્ત્વપૂર્ણ સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો છે.
પ્રશ્ન 15. Dhulabhai v. State of Madhya Pradesh કેસનું જાણીતું સાઈટેશન કયું છે?
(A) AIR 1950 SC 27
(B) AIR 1960 SC 100
(C) AIR 1969 SC 78
(D) AIR 1975 SC 120
સાચો જવાબ: (C) AIR 1969 SC 78
સમજૂતી: આ કેસનો ચુકાદો 1968માં આપવામાં આવ્યો હતો અને તેનું જાણીતું AIR સિટેશન AIR 1969 SC 78 છે.
પ્રશ્ન 16. CPC કલમ 9 હેઠળ સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને દૂર કરવા માટે માત્ર ટ્રિબ્યુનલની રચના પૂરતી છે?
(A) હા, હંમેશા
(B) ના, કાયદાની જોગવાઈઓ અને સમગ્ર યોજના તપાસવી પડે છે.
(C) માત્ર જિલ્લા કોર્ટની મંજૂરી જરૂરી છે.
(D) માત્ર પક્ષકારોની સંમતિ જરૂરી છે.
સાચો જવાબ: (B) ના, કાયદાની જોગવાઈઓ અને સમગ્ર યોજના તપાસવી પડે છે.
સમજૂતી: માત્ર ટ્રિબ્યુનલની રચના થવાથી સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર આપમેળે દૂર થતું નથી. સંબંધિત કાયદામાં પ્રતિબંધ અને ઉપલબ્ધ ઉપાયો તપાસવા જરૂરી છે.
પ્રશ્ન 17. CPC કલમ 9 મુજબ નીચેના પૈકી કયો વિવાદ સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો બની શકે છે?
(A) મિલકતના માલિકી હક અંગેનો વિવાદ
(B) ફોજદારી ગુનામાં સજા
(C) પોલીસ દ્વારા ધરપકડ
(D) ફોજદારી જામીન અરજી
સાચો જવાબ: (A) મિલકતના માલિકી હક અંગેનો વિવાદ
સમજૂતી: મિલકતના માલિકી હક અંગેનો વિવાદ નાગરિક અધિકાર સાથે સંબંધિત હોવાથી સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો બની શકે છે.
પ્રશ્ન 18. જો કોઈ હોદ્દા માટે ફી મળતી હોય અને તે હોદ્દો ચોક્કસ સ્થળ સાથે જોડાયેલો હોય, તો CPC કલમ 9ની Explanation II મુજબ કઈ બાબત સાચી છે?
(A) તે દાવો સિવિલ સ્વરૂપનો હોઈ શકતો નથી.
(B) તે દાવો ફોજદારી સ્વરૂપનો બને છે.
(C) ફી અને સ્થળની બાબતો સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો છે કે નહીં તે નક્કી કરવામાં અપ્રસ્તુત છે.
(D) દાવો માત્ર હાઈકોર્ટમાં જ દાખલ થઈ શકે છે.
સાચો જવાબ: (C) ફી અને સ્થળની બાબતો સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો છે કે નહીં તે નક્કી કરવામાં અપ્રસ્તુત છે.
સમજૂતી: Explanation II મુજબ હોદ્દા સાથે ફી જોડાયેલી છે કે નહીં અને તે હોદ્દો કોઈ ચોક્કસ સ્થળ સાથે જોડાયેલો છે કે નહીં તે બંને બાબતો અપ્રસ્તુત છે.
પ્રશ્ન 19. CPC કલમ 9 હેઠળ સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર અંગે કયો સિદ્ધાંત યોગ્ય છે?
(A) દરેક સિવિલ દાવો માત્ર ટ્રિબ્યુનલમાં જ દાખલ થઈ શકે છે.
(B) સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર સામાન્ય છે, સિવાય કે કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધ હોય.
(C) સિવિલ કોર્ટ માત્ર મિલકતના દાવા સાંભળી શકે છે.
(D) સિવિલ કોર્ટને કોઈ સ્વતંત્ર અધિકારક્ષેત્ર નથી.
સાચો જવાબ: (B) સિવિલ કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર સામાન્ય છે, સિવાય કે કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધ હોય.
સમજૂતી: કલમ 9નો મુખ્ય હેતુ સિવિલ કોર્ટના વ્યાપક અધિકારક્ષેત્રને માન્યતા આપવાનો છે. કાયદા દ્વારા સ્પષ્ટ અથવા ગર્ભિત પ્રતિબંધ હોય ત્યારે જ અપવાદ લાગુ પડે છે.
પ્રશ્ન 20. CPC કલમ 9 ની બંને સ્પષ્ટતાઓ નો મુખ્ય હેતુ શું છે?
(A) ફોજદારી અધિકારક્ષેત્ર નક્કી કરવો.
(B) મિલકત અને હોદ્દાના અધિકાર સંબંધિત વિવાદો સિવિલ સ્વરૂપના હોઈ શકે છે તે સ્પષ્ટ કરવું.
(C) અપીલની પ્રક્રિયા નક્કી કરવી.
(D) દાવાની સમયમર્યાદા નક્કી કરવી.
સાચો જવાબ: (B) મિલકત અને હોદ્દાના અધિકાર સંબંધિત વિવાદો સિવિલ સ્વરૂપના હોઈ શકે છે તે સ્પષ્ટ કરવું.
સમજૂતી: Explanation I મિલકત અને હોદ્દાના અધિકાર અંગેના વિવાદને આવરી લે છે, જ્યારે Explanation II ફી અને સ્થળની બાબતો અપ્રસ્તુત હોવાનું સ્પષ્ટ કરે છે.
AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખો:
CPC કલમ 9 – Courts to try all civil suits unless barred.
Explanation I – મિલકત અથવા હોદ્દાના અધિકાર અંગેનો વિવાદ સિવિલ સ્વરૂપનો દાવો છે, ભલે ધાર્મિક વિધિ અથવા પરંપરાનો પ્રશ્ન સામેલ હોય.
Explanation II – હોદ્દા સાથે ફી જોડાયેલી છે કે નહીં અથવા તે કોઈ ચોક્કસ સ્થળ સાથે જોડાયેલો છે કે નહીં તે અપ્રસ્તુત છે.
Express Bar – કાયદા દ્વારા સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ.
Implied Bar – કાયદાની જોગવાઈઓ અને સમગ્ર યોજનામાંથી ગર્ભિત પ્રતિબંધ.
મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો – Dhulabhai v. State of Madhya Pradesh, AIR 1969 SC 78.