AIBE – Evidence Act – Section 2 – 3 – 4 – Interpretation and Presumptions

Click the Language Button below to read in your language.

પુરાવા અધિનિયમની કલમ 2, 3 અને 4 – નિરાકરણ, વ્યાખ્યાઓ અને કાનૂની અનુમાનો

કાયદાની દુનિયામાં કોઈપણ કેસનો નિર્ણય માત્ર આરોપો, દાવાઓ કે પક્ષકારોની દલીલોના આધારે થતો નથી. કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા પુરાવાઓનું કાયદાકીય મહત્ત્વ શું છે, કોઈ હકીકત સાબિત થઈ છે કે નહીં અને કઈ પરિસ્થિતિમાં કોર્ટ કોઈ હકીકત અંગે અનુમાન કરી શકે છે, તે સમજવું અત્યંત જરૂરી છે.

Indian Evidence Actની કલમ 2, 3 અને 4 પુરાવાના કાયદાને સમજવા માટે પાયાનું મહત્ત્વ ધરાવે છે. કલમ 2 જૂના કાયદાના નિરાકરણ સાથે સંબંધિત છે, કલમ 3 કાયદામાં વપરાતા મહત્ત્વપૂર્ણ શબ્દોનો અર્થ સમજાવે છે અને કલમ 4 કોર્ટ દ્વારા કરવામાં આવતા કાનૂની અનુમાનોની સમજ આપે છે.

AIBEની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને Section 3 ની વ્યાખ્યાઓ અને Section 4 ના ત્રણ પ્રકારના અનુમાનો વચ્ચેનો તફાવત ઉદાહરણો સાથે સમજવો જોઈએ. આ જ્ઞાન માત્ર પરીક્ષા માટે જ નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક કોર્ટ કાર્યવાહીમાં પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે પણ ખૂબ ઉપયોગી છે.

Indian Evidence Act, 1872ની કલમ 2, 3 અને 4 આ વિષયના પાયાના સિદ્ધાંતો સમજાવે છે. ખાસ કરીને કલમ 3માં આપવામાં આવેલી વ્યાખ્યાઓ અને કલમ 4માં સમજાવવામાં આવેલા May Presume, Shall Presume અને Conclusive Proof જેવા શબ્દો AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

હાલમાં Indian Evidence Actના સ્થાને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 અમલમાં છે, જે 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવ્યો છે. તેમ છતાં AIBEની તૈયારી માટે જૂના Evidence Actની આ કલમો અને નવા BSAમાં થયેલા તેમના અનુરૂપ ફેરફારો સમજવા જરૂરી છે.

Section 2 – Repeal of Enactments (અધિનિયમોનું નિરાકરણ)

Indian Evidence Act, 1872ની મૂળ કલમ 2માં અગાઉના કેટલાક કાયદાઓ અને જોગવાઈઓને રદ કરવા અંગેની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.આ કલમનો હેતુ પુરાવા અંગેના કાયદાને એકત્રિત અને વ્યવસ્થિત કરવાનો હતો, જેથી અગાઉના કાયદાઓમાં રહેલી અસંગત જોગવાઈઓને દૂર કરીને પુરાવા અંગે એક સુસંગત કાયદાકીય માળખું ઊભું કરી શકાય.જોકે, જૂના Evidence Actની કલમ 2 પોતે પાછળથી રદ કરવામાં આવી હતી. તેથી જૂના કાયદાના અંતિમ સ્વરૂપમાં Section 2ને [Repealed] તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

નવા BSA સાથેનો સંબંધ

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023માં જૂના Evidence Actની કલમ 2ની જેમ અલગથી Repeal of Enactmentsની કલમ રાખવામાં આવી નથી. નવા કાયદામાં જૂના Evidence Actને રદ કરવાની જોગવાઈ Section 170 હેઠળ કરવામાં આવી છે.

AIBE માટે યાદ રાખો કે Indian Evidence Actની કલમ 2 જૂના કાયદાના નિરાકરણ સાથે સંબંધિત હતી અને તેની પોતાની જોગવાઈ પણ પાછળથી રદ થઈ ગઈ હતી.

Section 3 – Interpretation Clause (વ્યાખ્યાઓ)

Indian Evidence Actની કલમ 3 સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ કલમોમાંની એક છે. તેમાં પુરાવાના કાયદામાં વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાતા મહત્ત્વપૂર્ણ શબ્દોની વ્યાખ્યાઓ આપવામાં આવી છે.

કોર્ટમાં કોઈ હકીકત સાબિત કરવાની પ્રક્રિયા સમજવા માટે આ વ્યાખ્યાઓનું જ્ઞાન હોવું જરૂરી છે.

Court (કોર્ટ)

Court એટલે તમામ ન્યાયાધીશો અને મેજિસ્ટ્રેટ્સ. તેમાં આર્બિટ્રેટર સિવાય કાયદા દ્વારા પુરાવા લેવાની સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સિવિલ કોર્ટના ન્યાયાધીશ અથવા ફોજદારી કેસની સુનાવણી કરતા મેજિસ્ટ્રેટ કાયદા મુજબ પુરાવા સ્વીકારી શકે છે.

Fact (હકીકત)

Fact એટલે એવી કોઈ વસ્તુ, સ્થિતિ અથવા વસ્તુઓનો સંબંધ જે ઇન્દ્રિયો દ્વારા જાણી શકાય અથવા કોઈ વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિ વિશે જાગૃતિ દર્શાવે.

હકીકતોના મુખ્ય બે પ્રકાર છે.

Physical Fact (ભૌતિક હકીકત)

જે હકીકતને જોઈ, સાંભળી, સ્પર્શી અથવા અન્ય ઇન્દ્રિયો દ્વારા અનુભવી શકાય તેને ભૌતિક હકીકત કહેવાય.

ઉદાહરણ તરીકે, ઘટનાસ્થળે લોહીના ડાઘ હોવા, કોઈ વ્યક્તિના શરીર પર ઈજાના નિશાન હોવા અથવા સ્થળ પર હથિયાર મળી આવવું.

Mental Fact (માનસિક હકીકત)

વ્યક્તિના મનની સ્થિતિ, ઇરાદો, જાણકારી, વિશ્વાસ અથવા કોઈ ચોક્કસ બાબત અંગેની માન્યતા માનસિક હકીકત કહેવાય.

ઉદાહરણ તરીકે, Aએ Bની હત્યા કરવાનો ઇરાદો રાખ્યો હતો કે નહીં, તે માનસિક હકીકત છે.

Relevant (સુસંગત)

એક હકીકત બીજી હકીકત સાથે કાયદા દ્વારા માન્ય સંબંધ ધરાવતી હોય ત્યારે તેને Relevant એટલે કે સુસંગત હકીકત કહેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, હત્યાના કેસમાં આરોપીએ અગાઉથી મૃતકને જાનથી મારી નાખવાની ધમકી આપી હતી. આ ધમકી હત્યાના કેસમાં આરોપીના ઇરાદા સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. તેથી કાયદાની અન્ય લાગુ પડતી જોગવાઈઓને આધારે તે Relevant Fact બની શકે છે.

Facts in Issue (વિવાદાસ્પદ હકીકતો)

Facts in Issue એટલે એવી હકીકતો જેના અસ્તિત્વ અથવા અનસ્તિત્વના આધારે કોઈ પક્ષકારનો કાનૂની અધિકાર, જવાબદારી અથવા કાનૂની દરજ્જો નક્કી થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A ઉપર Bની હત્યા કરવાનો આરોપ છે. આ કેસમાં Aએ Bને ઈજા પહોંચાડી હતી કે નહીં, તે ઈજાના કારણે Bનું મૃત્યુ થયું હતું કે નહીં અને Aનો મૃત્યુ કરાવવાનો ઇરાદો હતો કે નહીં, તે Facts in Issue બની શકે છે.

Document (દસ્તાવેજ)

Document એટલે કોઈપણ પદાર્થ પર અક્ષરો, આંકડાઓ, ચિહ્નો અથવા અન્ય માધ્યમથી લખેલી, દર્શાવેલી અથવા નોંધેલી બાબત, જેનો હેતુ માહિતીનો રેકોર્ડ રાખવાનો હોય અથવા જેનો તે હેતુ માટે ઉપયોગ થઈ શકે.

ઉદાહરણ તરીકે, કરારનામું, પત્ર, નકશો, ફોટોગ્રાફ, ચેક, રસીદ, સરકારી રેકોર્ડ વગેરે દસ્તાવેજો છે.

BSA હેઠળનો ફેરફાર: Bharatiya Sakshya Adhiniyamની કલમ 2(1)(d)માં Documentની વ્યાખ્યામાં ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડનો સ્પષ્ટ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

આથી ઇમેઇલ, WhatsApp મેસેજ, ડિજિટલ ફાઇલ અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ પણ દસ્તાવેજની વ્યાખ્યામાં આવે છે.

Evidence (પુરાવો)

Evidence એટલે કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતી એવી સામગ્રી જેના આધારે કોર્ટ હકીકતો અંગે નિર્ણય લઈ શકે.

Evidenceના મુખ્ય બે પ્રકાર છે.

Oral Evidence (મૌખિક પુરાવો)

કોર્ટ દ્વારા તપાસ હેઠળ રહેલા સાક્ષીઓ દ્વારા કોર્ટ સમક્ષ આપવામાં આવતા નિવેદનોને મૌખિક પુરાવો કહેવાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, અકસ્માતના સાક્ષી દ્વારા કોર્ટમાં આપવામાં આવેલી જુબાની.

Documentary Evidence (દસ્તાવેજી પુરાવો)

કોર્ટના નિરીક્ષણ માટે રજૂ કરવામાં આવતા દસ્તાવેજોને દસ્તાવેજી પુરાવો કહેવાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કરારનામું, બેંક સ્ટેટમેન્ટ, ફોટોગ્રાફ અથવા અન્ય સંબંધિત દસ્તાવેજ.

BSA હેઠળનો ફેરફાર: નવા BSAની કલમ 2(1)(e)માં Evidenceની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે. તેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી આપવામાં આવતા નિવેદનો અને ઇલેક્ટ્રોનિક તથા ડિજિટલ રેકોર્ડનો પણ સમાવેશ થાય છે.

Proved (સાબિત થયેલ)

જ્યારે કોર્ટ સમક્ષ રજૂ થયેલા પુરાવાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટ માને કે કોઈ હકીકત અસ્તિત્વમાં છે અથવા તેનું અસ્તિત્વ એટલું સંભવિત છે કે સમજદાર વ્યક્તિ તે સંજોગોમાં તે આધારે નિર્ણય લઈ શકે, ત્યારે તે હકીકત Proved કહેવાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A ઉપર ચોરીનો આરોપ છે. CCTV ફૂટેજ, સાક્ષીઓની જુબાની અને અન્ય વિશ્વસનીય પુરાવાઓના આધારે કોર્ટ માને કે Aએ ચોરી કરી છે, તો તે હકીકત સાબિત થયેલી ગણાય શકે છે.

Disproved (ખોટી સાબિત થયેલ)

જ્યારે કોર્ટ માને કે કોઈ હકીકત અસ્તિત્વમાં નથી અથવા તેનું અસ્તિત્વ ન હોવાની સંભાવના એટલી વધારે છે કે સમજદાર વ્યક્તિ તે આધારે નિર્ણય લઈ શકે, ત્યારે તે હકીકત Disproved કહેવાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A ઉપર કોઈ ચોક્કસ સમયે સ્થળ પર હાજર રહી ગુનો કરવાનો આરોપ છે. પરંતુ વિશ્વસનીય CCTV ફૂટેજ અને અન્ય પુરાવાઓથી સાબિત થાય કે તે સમયે A બીજા શહેરમાં હતો, તો આરોપ સંબંધિત હકીકત ખોટી સાબિત થઈ શકે છે.

Not Proved (સાબિત ન થયેલ)

જ્યારે કોઈ હકીકત સાબિત પણ ન થઈ હોય અને ખોટી પણ સાબિત ન થઈ હોય, ત્યારે તેને Not Proved કહેવાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A ઉપર ચોરીનો આરોપ છે. ફરિયાદી પાસે આરોપ સાબિત કરવા પૂરતા પુરાવા નથી, પરંતુ આરોપ ખોટો છે તેવું સાબિત કરતા પુરાવા પણ ઉપલબ્ધ નથી. આવી સ્થિતિમાં હકીકત Not Proved રહી શકે છે.

આ ત્રણ શબ્દો વચ્ચેનો તફાવત AIBE પરીક્ષામાં ખાસ યાદ રાખવો.

BSA હેઠળની સંબંધિત જોગવાઈ

નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyamની કલમ 2માં ઉપરોક્ત વ્યાખ્યાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

તેમાં Proved, Disproved અને Not Provedની વ્યાખ્યાઓ અનુક્રમે કલમ 2(1)(j), 2(1)(c) અને 2(1)(i)માં આપવામાં આવી છે.

Section 4 – May Presume, Shall Presume and Conclusive Proof

Indian Evidence Actની કલમ 4માં કાનૂની અનુમાનના ત્રણ મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રકાર સમજાવવામાં આવ્યા છે.

કોર્ટ કોઈ હકીકત અંગે ક્યારે અનુમાન કરી શકે છે, ક્યારે અનુમાન કરવું ફરજિયાત છે અને ક્યારે કોઈ હકીકતને નિર્ણાયક પુરાવો માનવો પડે છે, તે આ કલમ સમજાવે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે આ ત્રણેય શબ્દો વચ્ચેનો તફાવત ખાસ સમજવો જરૂરી છે.

May Presume (ધારી શકે છે)

જ્યારે કાયદામાં જોગવાઈ કરવામાં આવી હોય કે કોર્ટ કોઈ હકીકત અંગે May Presume કરી શકે છે, ત્યારે કોર્ટ પાસે બે વિકલ્પ હોય છે.

કોર્ટ તે હકીકતને સાબિત થયેલી માની શકે છે, જ્યાં સુધી તે હકીકત ખોટી સાબિત ન થાય.

અથવા કોર્ટ તે હકીકત અંગે વધુ પુરાવા રજૂ કરવાની માગણી કરી શકે છે.

અહીં કોર્ટ પાસે વિવેકાધિકાર હોય છે. એટલે કે કોર્ટ સંજોગો પ્રમાણે નિર્ણય લઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કાયદામાં કોઈ દસ્તાવેજ અથવા પરિસ્થિતિ અંગે May Presume કરવાની જોગવાઈ હોય, તો કોર્ટ ઉપલબ્ધ સંજોગો પ્રમાણે અનુમાન કરી શકે અથવા વધુ પુરાવા માગી શકે છે.

Shall Presume (ધારવું ફરજિયાત છે)

જ્યારે કાયદામાં જોગવાઈ કરવામાં આવી હોય કે કોર્ટ કોઈ હકીકત અંગે Shall Presume કરશે, ત્યારે કોર્ટ તે હકીકતને સાબિત થયેલી માનવા બંધાયેલી હોય છે, જ્યાં સુધી તે હકીકત ખોટી સાબિત ન થાય.

અહીં કોર્ટ પાસે May Presume જેવી સ્વતંત્ર પસંદગી હોતી નથી.

પરંતુ આ અનુમાન ખંડન કરી શકાય તેવું હોય છે. એટલે કે સામેનો પક્ષ યોગ્ય પુરાવા રજૂ કરીને તે અનુમાન ખોટું સાબિત કરી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કાયદાની કોઈ જોગવાઈ હેઠળ કોર્ટને કોઈ ચોક્કસ હકીકત અંગે Shall Presume કરવાની ફરજ હોય, તો કોર્ટ શરૂઆતમાં તે હકીકતને સાબિત થયેલી માને છે. પરંતુ વિરુદ્ધ પક્ષ પુરાવા દ્વારા તેનું ખંડન કરી શકે છે.

Conclusive Proof (નિર્ણાયક પુરાવો)

જ્યારે કાયદો એક હકીકતને બીજી હકીકતનો Conclusive Proof જાહેર કરે છે, ત્યારે પ્રથમ હકીકત સાબિત થતાં કોર્ટ બીજી હકીકતને પણ સાબિત થયેલી માને છે.

આવી સ્થિતિમાં બીજી હકીકત ખોટી સાબિત કરવા માટે કોર્ટ પુરાવો સ્વીકારી શકતી નથી.

અહીં સામાન્ય કાનૂની અનુમાનની જેમ ખંડન કરવાની છૂટ હોતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, Indian Evidence Actની કલમ 112 હેઠળ કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો પૂર્ણ થતી હોય ત્યારે લગ્ન દરમિયાન જન્મેલા બાળકની કાયદેસરતા અંગે નિર્ણાયક અનુમાન ઊભું થાય છે. આ અનુમાનનો અપવાદ પણ તે જ કલમમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે, એટલે કે ગર્ભાધાનના સમયગાળા દરમિયાન પતિ-પત્ની વચ્ચે Accessનો અભાવ સાબિત થાય.

May Presume, Shall Presume અને Conclusive Proof વચ્ચેનો તફાવત

May Presumeમાં કોર્ટ પાસે વિવેકાધિકાર હોય છે. કોર્ટ અનુમાન કરી શકે અથવા વધુ પુરાવા માગી શકે છે.

Shall Presumeમાં કોર્ટ માટે અનુમાન કરવું ફરજિયાત છે, પરંતુ સામેનો પક્ષ તેને ખોટું સાબિત કરી શકે છે.

Conclusive Proofમાં એક હકીકત સાબિત થતાં બીજી હકીકતને નિર્ણાયક રીતે સાબિત થયેલી માનવામાં આવે છે અને તેને ખોટી સાબિત કરવા માટે પુરાવો સ્વીકારવામાં આવતો નથી.

આ તફાવતને સારી રીતે યાદ રાખવાથી પરીક્ષામાં આ વિષયના પ્રશ્નો સરળતાથી ઉકેલી શકાશે.

BSA હેઠળ Section 4ની સંબંધિત જોગવાઈઓ

જૂના Indian Evidence Actની કલમ 4માં સમાવિષ્ટ ત્રણેય પ્રકારના અનુમાનો નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023ની કલમ 2માં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

May Presume – BSA Section 2(1)(h)

Shall Presume – BSA Section 2(1)(l)

Conclusive Proof – BSA Section 2(1)(b)

આથી નવા કાયદામાં આ ત્રણેય વ્યાખ્યાઓ માટે અલગ Section નથી.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખો

Indian Evidence Actની કલમ 2 મૂળરૂપે Repeal of Enactments સાથે સંબંધિત હતી અને પાછળથી રદ કરવામાં આવી હતી.

Indian Evidence Actની કલમ 3ને Interpretation Clause કહેવામાં આવે છે.

Fact એટલે ઇન્દ્રિયો દ્વારા જાણી શકાય તેવી બાબત અથવા માનસિક સ્થિતિ અંગેની જાગૃતિ.

Facts in Issue એટલે એવી હકીકતો જેના આધારે કાનૂની અધિકાર, જવાબદારી અથવા દરજ્જો નક્કી થાય છે.

Relevant Fact એટલે કાયદા મુજબ અન્ય હકીકત સાથે સંબંધિત હકીકત.

Evidenceના બે પ્રકાર છે – Oral Evidence અને Documentary Evidence.

Proved એટલે હકીકત સાબિત થયેલી છે.

Disproved એટલે હકીકત ખોટી સાબિત થયેલી છે.

Not Proved એટલે હકીકત સાબિત પણ નથી અને ખોટી પણ સાબિત નથી.

Indian Evidence Actની કલમ 4માં ત્રણ પ્રકારના અનુમાન આપવામાં આવ્યા છે – May Presume, Shall Presume અને Conclusive Proof.

May Presumeમાં કોર્ટને વિવેકાધિકાર છે.

Shall Presumeમાં કોર્ટ અનુમાન કરવા બંધાયેલી છે, પરંતુ તેનું ખંડન કરી શકાય છે.

Conclusive Proofમાં વિરુદ્ધ પુરાવો સ્વીકારવાની છૂટ નથી.

BSAની કલમ 2માં જૂના Evidence Actની કલમ 3 અને કલમ 4ની સંબંધિત વ્યાખ્યાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

Indian Evidence Actની કલમ 2, 3 અને 4 પુરાવાના કાયદાને સમજવા માટે પાયાનું મહત્ત્વ ધરાવે છે. કલમ 2 જૂના કાયદાના નિરાકરણ સાથે સંબંધિત છે, કલમ 3 કાયદામાં વપરાતા મહત્ત્વપૂર્ણ શબ્દોનો અર્થ સમજાવે છે અને કલમ 4 કોર્ટ દ્વારા કરવામાં આવતા કાનૂની અનુમાનોની સમજ આપે છે.

AIBEની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને Section 3 ની વ્યાખ્યાઓ અને Section 4 ના ત્રણ પ્રકારના અનુમાનો વચ્ચેનો તફાવત ઉદાહરણો સાથે સમજવો જોઈએ. આ જ્ઞાન માત્ર પરીક્ષા માટે જ નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક કોર્ટ કાર્યવાહીમાં પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે પણ ખૂબ ઉપયોગી છે.

Indian Evidence Act, 1872 – SECTIONS 2, 3 AND 4 – 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

આ પ્રશ્નો AIBE પરીક્ષાની તૈયારી માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં Section 2 (Repeal of Enactments), Section 3 (Interpretation Clause) અને Section 4 (May Presume, Shall Presume and Conclusive Proof) પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. નવા BSAની સંબંધિત જોગવાઈઓનો પણ સમાવેશ કર્યો છે.

પ્રશ્ન 1. Indian Evidence Act, 1872ની કલમ 2 કયા વિષય સાથે સંબંધિત હતી?

(A) વ્યાખ્યાઓ
(B) કાનૂની અનુમાન
(C) અગાઉના કાયદાઓનું નિરાકરણ
(D) મૌખિક પુરાવો

સાચો જવાબ: (C) અગાઉના કાયદાઓનું નિરાકરણ

સમજૂતી: જૂના Evidence Actની કલમ 2 Repeal of Enactments સાથે સંબંધિત હતી. આ કલમ પાછળથી રદ કરવામાં આવી હતી.

પ્રશ્ન 2. Indian Evidence Act ની કલમ 3ને કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે?

(A) Interpretation Clause
(B) Relevancy Clause
(C) Presumption Clause
(D) Documentary Evidence Clause

સાચો જવાબ: (A) Interpretation Clause

સમજૂતી: કલમ 3માં Fact, Relevant Fact, Facts in Issue, Document, Evidence, Proved, Disproved અને Not Proved જેવા શબ્દોની વ્યાખ્યાઓ આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 3. નીચેમાંથી કઈ બાબત Fact ની વ્યાખ્યામાં આવે છે?

(A) માત્ર ભૌતિક વસ્તુ
(B) માત્ર માનસિક સ્થિતિ
(C) ઇન્દ્રિયો દ્વારા જાણી શકાય તેવી બાબત અને માનસિક સ્થિતિ અંગેની જાગૃતિ
(D) માત્ર લેખિત દસ્તાવેજ

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Factમાં ભૌતિક હકીકતો અને વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિ અંગેની જાગૃતિ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રશ્ન 4. Aએ B ને માર માર્યો હતો કે નહીં, તે કયા પ્રકારની હકીકત છે, જો તે હત્યાના કેસમાં વિવાદનો વિષય હોય?

(A) Relevant Fact
(B) Fact in Issue
(C) Documentary Evidence
(D) Conclusive Proof

સાચો જવાબ: (B) Fact in Issue

સમજૂતી: જે હકીકતના અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વના આધારે કાનૂની અધિકાર અથવા જવાબદારી નક્કી થાય તેને Fact in Issue કહેવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 5. Relevant Fact નો અર્થ શું થાય છે?

(A) દરેક વ્યક્તિગત અભિપ્રાય
(B) કેસ સાથે કોઈ સંબંધ ન ધરાવતી હકીકત
(C) કાયદા મુજબ અન્ય હકીકત સાથે સંબંધ ધરાવતી હકીકત
(D) માત્ર લેખિત પુરાવો

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Relevant Fact એવી હકીકત છે જે કાયદા દ્વારા માન્ય સંબંધના આધારે બીજી હકીકત સાથે જોડાયેલી હોય.

પ્રશ્ન 6. વ્યક્તિના મનમાં રહેલો હત્યા કરવાનો ઇરાદો કઈ પ્રકારની હકીકત છે?

(A) Physical Fact
(B) Mental Fact
(C) Documentary Fact
(D) Public Document

સાચો જવાબ: (B) Mental Fact

સમજૂતી: ઇરાદો, જાણકારી, વિશ્વાસ અને મનની સ્થિતિ માનસિક હકીકતો છે.

પ્રશ્ન 7. નીચેમાંથી કયું Documentary Evidence નું ઉદાહરણ છે?

(A) સાક્ષીની મૌખિક જુબાની
(B) કોર્ટમાં આપવામાં આવેલ નિવેદન
(C) કરારનામું
(D) સાક્ષીનું મૌખિક વર્ણન

સાચો જવાબ: (C) કરારનામું

સમજૂતી: કોર્ટના નિરીક્ષણ માટે રજૂ કરવામાં આવતા દસ્તાવેજો Documentary Evidence છે.

પ્રશ્ન 8. Evidence ના મુખ્ય કેટલા પ્રકાર છે?

(A) એક
(B) બે
(C) ત્રણ
(D) ચાર

સાચો જવાબ: (B) બે

સમજૂતી: Evidenceના મુખ્ય બે પ્રકાર છે – Oral Evidence અને Documentary Evidence.

પ્રશ્ન 9. કોર્ટ સમક્ષ સાક્ષી દ્વારા આપવામાં આવતું નિવેદન કયા પ્રકારનો પુરાવો છે?

(A) Documentary Evidence
(B) Oral Evidence
(C) Conclusive Proof
(D) Circumstantial Document

સાચો જવાબ: (B) Oral Evidence

સમજૂતી: કોર્ટ દ્વારા તપાસ હેઠળ રહેલા સાક્ષીઓનાં નિવેદનો Oral Evidence કહેવાય છે.

પ્રશ્ન 10. જ્યારે કોર્ટ માને કે કોઈ હકીકત અસ્તિત્વમાં છે અથવા તેનું અસ્તિત્વ એટલું સંભવિત છે કે સમજદાર વ્યક્તિ તેના આધારે નિર્ણય લઈ શકે, ત્યારે તે હકીકત શું કહેવાય?

(A) Disproved
(B) Not Proved
(C) Proved
(D) Irrelevant

સાચો જવાબ: (C) Proved

સમજૂતી: Provedનો અર્થ કોર્ટ સમક્ષ હકીકતનું અસ્તિત્વ સાબિત થયેલું હોવું.

પ્રશ્ન 11. જ્યારે કોઈ હકીકત સાબિત પણ ન થઈ હોય અને ખોટી પણ સાબિત ન થઈ હોય, ત્યારે તેને શું કહેવાય?

(A) Proved
(B) Disproved
(C) Not Proved
(D) Conclusive Proof

સાચો જવાબ: (C) Not Proved

સમજૂતી: હકીકત અંગે કોર્ટ કોઈ નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ પર ન પહોંચી શકે ત્યારે તે Not Proved કહેવાય છે.

પ્રશ્ન 12. જ્યારે કોર્ટ માને કે કોઈ હકીકત અસ્તિત્વમાં નથી અથવા તેનું અસ્તિત્વ ન હોવાની સંભાવના એટલી વધારે છે કે સમજદાર વ્યક્તિ તે આધારે નિર્ણય લઈ શકે, ત્યારે તે હકીકત શું કહેવાય?

(A) Proved
(B) Disproved
(C) Relevant
(D) Presumed

સાચો જવાબ: (B) Disproved

સમજૂતી: Disproved એટલે હકીકત ખોટી હોવાનું કોર્ટ સમક્ષ સાબિત થવું.

પ્રશ્ન 13. May Presume હેઠળ કોર્ટને કઈ સત્તા પ્રાપ્ત થાય છે?

(A) કોર્ટ અનુમાન કરવા બંધાયેલી છે
(B) કોર્ટ હકીકતને સાબિત માની શકે અથવા વધુ પુરાવો માગી શકે
(C) વિરુદ્ધ પુરાવો ક્યારેય સ્વીકારી શકાતો નથી
(D) કોર્ટ કોઈ નિર્ણય લઈ શકતી નથી

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: May Presume હેઠળ કોર્ટને વિવેકાધિકાર પ્રાપ્ત છે. કોર્ટ અનુમાન કરી શકે છે અથવા વધુ પુરાવાની માગણી કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 14. Shall Presume નો સાચો અર્થ કયો છે?

(A) કોર્ટ અનુમાન કરી પણ શકે અને ન પણ કરે
(B) કોર્ટ અનુમાન કરવા બંધાયેલી છે, પરંતુ વિરુદ્ધ પુરાવાથી તેનું ખંડન થઈ શકે છે
(C) અનુમાનને કોઈપણ સંજોગોમાં ખોટું સાબિત કરી શકાતું નથી
(D) કોર્ટ પુરાવો સ્વીકારી શકતી નથી

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Shall Presume હેઠળ કોર્ટ અનુમાન કરવા બંધાયેલી છે, પરંતુ આ અનુમાન ખંડન કરી શકાય તેવું છે.

પ્રશ્ન 15. Conclusive Proof નો અર્થ શું થાય છે?

(A) કોર્ટને અનુમાન કરવાનો વિકલ્પ છે
(B) અનુમાનને વિરુદ્ધ પુરાવાથી ખોટું સાબિત કરી શકાય છે
(C) એક હકીકત સાબિત થતાં બીજી હકીકત નિર્ણાયક રીતે સાબિત માનવામાં આવે છે
(D) કોઈ પુરાવાની જરૂર રહેતી નથી અને પ્રથમ હકીકત પણ સાબિત કરવાની જરૂર નથી

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: Conclusive Proof હેઠળ કાયદા દ્વારા જાહેર કરેલી હકીકતને નિર્ણાયક પુરાવો માનવામાં આવે છે અને તેને ખોટી સાબિત કરવા માટે પુરાવો સ્વીકારવામાં આવતો નથી.

પ્રશ્ન 16. નીચેમાંથી કયા સિદ્ધાંતમાં કોર્ટ પાસે વિવેકાધિકાર હોય છે?

(A) Shall Presume
(B) Conclusive Proof
(C) May Presume
(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (C) May Presume

સમજૂતી: May Presumeમાં કોર્ટ નક્કી કરી શકે છે કે અનુમાન કરવું કે વધુ પુરાવો માગવો.

પ્રશ્ન 17. Indian Evidence Actની કલમ 4માં કેટલા પ્રકારના કાનૂની અનુમાન સમજાવવામાં આવ્યા છે?

(A) એક
(B) બે
(C) ત્રણ
(D) ચાર

સાચો જવાબ: (C) ત્રણ

સમજૂતી: May Presume, Shall Presume અને Conclusive Proof – આ ત્રણ પ્રકાર છે.

પ્રશ્ન 18. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023માં જૂના Evidence Actની કલમ 3ની વ્યાખ્યાઓ મુખ્યત્વે કઈ કલમમાં આપવામાં આવી છે?

(A) Section 2
(B) Section 3
(C) Section 4
(D) Section 5

સાચો જવાબ: (A) Section 2

સમજૂતી: નવા BSAની કલમ 2માં વ્યાખ્યાઓ આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 19. નવા BSAમાં May Presumeની વ્યાખ્યા કઈ કલમમાં આપવામાં આવી છે?

(A) Section 2(1)(b)
(B) Section 2(1)(h)
(C) Section 2(1)(l)
(D) Section 3

સાચો જવાબ: (B) Section 2(1)(h)

સમજૂતી: BSAની કલમ 2(1)(h)માં May Presumeની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 20. નવા BSAમાં Conclusive Proofની વ્યાખ્યા કઈ કલમમાં આપવામાં આવી છે?

(A) Section 2(1)(b)
(B) Section 2(1)(c)
(C) Section 2(1)(h)
(D) Section 4

સાચો જવાબ: (A) Section 2(1)(b)

સમજૂતી: BSAની કલમ 2(1)(b)માં Conclusive Proofની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે.

AIBE માટે ઝડપી રિવિઝન

વિષય	જૂનો Evidence Act	નવો BSA
Repeal of Enactments	Section 2 (પાછળથી રદ)	Section 170માં જૂનો કાયદો રદ
Definitions	Section 3	Section 2
May Presume	Section 4	Section 2(1)(h)
Shall Presume	Section 4	Section 2(1)(l)
Conclusive Proof	Section 4	Section 2(1)(b)