AIBE – CPC – Order XXXIII : Suits by Indigent Persons – નિર્ધન વ્યક્તિઓ દ્વારા દાવો

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE – CPC – Order XXXIII : Suits by Indigent Persons – નિર્ધન વ્યક્તિઓ દ્વારા દાવો

ન્યાય મેળવવાનો અધિકાર દરેક નાગરિકનો છે. પરંતુ ઘણી વખત એવું બને છે કે કોઈ વ્યક્તિ સાથે અન્યાય થયો હોય, તેના કાનૂની હકોનું ઉલ્લંઘન થયું હોય અને તેને કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરવાની જરૂર હોય, છતાં તેની પાસે કોર્ટ ફી ભરવા માટે પૂરતા પૈસા ન હોય. શું માત્ર આર્થિક પરિસ્થિતિ નબળી હોવાને કારણે તે વ્યક્તિ ન્યાય મેળવવાથી વંચિત રહી શકે?

આવા પ્રશ્નનો જવાબ સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (CPC) ના Order XXXIII માં આપવામાં આવ્યો છે.

Order XXXIII એવી વ્યક્તિઓને કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરવાની તક આપે છે, જેઓ આર્થિક રીતે એટલા સક્ષમ નથી કે સામાન્ય રીતે જરૂરી કોર્ટ ફી ભરી શકે. આવી વ્યક્તિને કાયદામાં Indigent Person એટલે કે નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે નાણાંના અભાવે કોઈ વ્યક્તિ ન્યાય મેળવવાના અધિકારથી વંચિત ન રહે.

Order XXXIII નો હેતુ અને મહત્વ

Order XXXIII નો મૂળભૂત હેતુ આર્થિક રીતે નબળી વ્યક્તિઓને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં પ્રવેશ આપવાનો છે. સામાન્ય રીતે સિવિલ દાવો દાખલ કરતી વખતે કોર્ટ ફી ભરવી પડે છે. પરંતુ જો અરજદાર પાસે કોર્ટ ફી ભરવાની આર્થિક ક્ષમતા ન હોય, તો તે નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની પરવાનગી માંગી શકે છે.

આનો અર્થ એવો નથી કે નિર્ધન વ્યક્તિને દરેક પ્રકારની કોર્ટ ફીમાંથી કાયમી મુક્તિ મળી જાય છે. કાયદો તેને દાવો દાખલ કરવાની શરૂઆતમાં કોર્ટ ફી ભર્યા વિના કાર્યવાહી કરવાની તક આપે છે. અંતે કોર્ટના હુકમ અને લાગુ પડતી જોગવાઈઓ અનુસાર કોર્ટ ફીની વસૂલાત થઈ શકે છે.

Indigent Person – નિર્ધન વ્યક્તિ એટલે કોણ? – Rule 1

Order XXXIII ના Rule 1 માં Indigent Person ની વ્યાખ્યા અને તેની આર્થિક સ્થિતિ નક્કી કરવાના માપદંડ આપવામાં આવ્યા છે.

જે વ્યક્તિ પાસે દાવાના વિષય સિવાય એટલી મિલકત ન હોય કે જેના આધારે તે નિર્ધારિત કોર્ટ ફી ભરી શકે, તે વ્યક્તિને નિર્ધન વ્યક્તિ ગણવામાં આવી શકે છે.

આર્થિક સ્થિતિ નક્કી કરતી વખતે અરજદારની એવી મિલકત ધ્યાનમાં લેવામાં આવતી નથી, જેને કાયદા મુજબ જપ્તીમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી હોય. તેવી જ રીતે દાવાના વિષયને લગતી મિલકત પણ આ ગણતરીમાં સામેલ થતી નથી.

અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવાનું છે કે માત્ર વ્યક્તિ ગરીબ હોવાનો દાવો કરે એટલાથી તેને Indigent Person જાહેર કરી શકાય નહીં. કોર્ટ તેની મિલકત, આવક અને વાસ્તવિક આર્થિક પરિસ્થિતિની તપાસ કરે છે.

નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજી – Rule 2

Rule 2 મુજબ, નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવા ઇચ્છતી વ્યક્તિએ અરજી રજૂ કરવાની હોય છે.

આ અરજીમાં દાવાની વિગતો એવી રીતે રજૂ કરવી પડે છે કે જાણે તે plaint હોય. એટલે કે દાવાનું કારણ, પક્ષકારોની વિગતો અને માંગવામાં આવેલી રાહત જેવી જરૂરી વિગતોનો સમાવેશ થવો જોઈએ.

અરજદારે પોતાની જંગમ અને સ્થાવર મિલકતની યાદી પણ રજૂ કરવાની રહે છે, જેમાં તેની અંદાજિત કિંમત દર્શાવવાની હોય છે.

અરજી પર અરજદાર અથવા તેના અધિકૃત એજન્ટની સહી અને પ્રમાણિતતા હોવી જરૂરી છે.

અરજીની રજૂઆત – Rule 3

Rule 3 મુજબ, સામાન્ય રીતે અરજદારે પોતે કોર્ટમાં અરજી રજૂ કરવાની હોય છે.

પરંતુ જો અરજદારને કોર્ટમાં વ્યક્તિગત રીતે હાજર રહેવામાંથી કાયદેસર મુક્તિ આપવામાં આવી હોય, તો તે યોગ્ય રીતે અધિકૃત વ્યક્તિ મારફતે અરજી રજૂ કરી શકે છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ અરજીની સત્યતા અને અરજદારની વાસ્તવિક સ્થિતિની તપાસ માટે કોર્ટને યોગ્ય તક આપવાનો છે.

અરજીની પ્રાથમિક તપાસ – Rule 4

Rule 4 મુજબ, અરજી રજૂ થયા પછી કોર્ટ અરજદારની આર્થિક સ્થિતિ અને અરજીની કાયદેસર યોગ્યતા અંગે પ્રાથમિક તપાસ કરી શકે છે.

કોર્ટ અરજદારને પ્રશ્નો પૂછી શકે છે અને તેની મિલકત તથા આર્થિક સ્થિતિ અંગે જરૂરી માહિતી મેળવી શકે છે.

જો અરજદાર અથવા તેના પ્રતિનિધિની હાજરી જરૂરી હોય, તો કોર્ટ તેમને હાજર રહેવા કહી શકે છે.

અરજી નામંજૂર કરવાના આધાર – Rule 5

Order XXXIII ના Rule 5 હેઠળ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં કોર્ટ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજી નામંજૂર કરી શકે છે.

જો અરજી યોગ્ય રીતે રજૂ કરવામાં આવી ન હોય, તો કોર્ટ તેને નામંજૂર કરી શકે છે.

જો અરજદાર નિર્ધન વ્યક્તિ ન હોય, તો પણ અરજી નામંજૂર થઈ શકે છે.

જો અરજદારે અરજી રજૂ કરતાં પહેલાંના બે મહિનાની અંદર મિલકત સાથે કપટપૂર્ણ વ્યવહાર કર્યો હોય અને તેનો હેતુ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની પાત્રતા મેળવવાનો હોય, તો કોર્ટ અરજી નામંજૂર કરી શકે છે. જોકે, સામાન્ય જીવનનિર્વાહ માટે કરેલા વ્યવહારને આ જોગવાઈમાં અલગ રીતે જોવામાં આવે છે.

જો અરજદારના દાવામાં કોઈ કાનૂની કારણ દેખાતું ન હોય, તો અરજી નામંજૂર થઈ શકે છે.

જો અરજદારે અન્ય કોઈ વ્યક્તિ સાથે એવો કરાર કર્યો હોય કે જેના આધારે તે વ્યક્તિ દાવામાં હિત ધરાવતી હોય, તો તે પણ અરજી નામંજૂર કરવાનો આધાર બની શકે છે.

આ ઉપરાંત, દાવાની બાબત અંગે અન્ય કાયદા હેઠળ કોઈ વિશેષ પ્રતિબંધ હોય અથવા અરજદારે નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની મંજૂરી મેળવવા માટે અન્ય કોઈ વ્યક્તિ સાથે વ્યવસ્થા કરી હોય, તો પણ કોર્ટ અરજી નામંજૂર કરી શકે છે.

અરજી સ્વીકારવાની પ્રક્રિયા – Rule 6

Rule 6 મુજબ, જો કોર્ટને અરજી નામંજૂર કરવા માટે કોઈ આધાર જણાતો ન હોય, તો કોર્ટ અરજી પર વિરોધ કરનાર પક્ષકારો અને સરકારી વકીલને નોટિસ આપશે.

આ નોટિસમાં સુનાવણીની તારીખ નક્કી કરવામાં આવે છે, જેથી સંબંધિત પક્ષકારો અરજી અંગે પોતાની રજૂઆત કરી શકે.

અરજીની સુનાવણી – Rule 7

Rule 7 મુજબ, સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટ અરજદારની આર્થિક સ્થિતિ અને તેની નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકેની પાત્રતા અંગે પુરાવા સાંભળે છે.

અરજીનો વિરોધ કરનાર પક્ષકારો અથવા સરકારી વકીલ પણ પોતાના પુરાવા રજૂ કરી શકે છે.

કોર્ટ જરૂર જણાય તો અરજદારની તપાસ પણ કરી શકે છે.

તમામ બાબતો ધ્યાનમાં લીધા પછી કોર્ટ અરજી મંજૂર અથવા નામંજૂર કરવાનો નિર્ણય કરે છે.

અરજી મંજૂર થવાના પરિણામો – Rule 8

આ Rule AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખાસ મહત્વનો છે.

Rule 8 મુજબ, જ્યારે કોર્ટ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજી મંજૂર કરે છે, ત્યારે તે અરજીને plaint તરીકે ગણવામાં આવે છે અને દાવો નિયમિત રીતે આગળ વધે છે.

અરજદારને દાવા માટે વકીલ રાખવાનો અધિકાર રહે છે અને કોર્ટની પ્રક્રિયા મુજબ દાવાની સુનાવણી થાય છે.

અહીં યાદ રાખવું કે અરજી મંજૂર થવાનો અર્થ એ નથી કે અરજદારનો દાવો સાચો સાબિત થઈ ગયો. તેનો અર્થ માત્ર એટલો છે કે તેને નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો ચલાવવાની પરવાનગી મળી છે.

નિર્ધન વ્યક્તિને વકીલની સેવા – Rule 9A

Rule 9A હેઠળ કોર્ટ નિર્ધન વ્યક્તિને વકીલની સેવા મેળવવામાં મદદ કરી શકે છે.

કોર્ટ જરૂર જણાય તો યોગ્ય વકીલની નિમણૂક કરી શકે છે, જેથી અરજદાર પોતાનો કેસ અસરકારક રીતે રજૂ કરી શકે.

આ જોગવાઈ ન્યાયની સમાન તક અને કાનૂની સહાયના સિદ્ધાંતને મજબૂત બનાવે છે.

નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકેની પરવાનગી પાછી ખેંચવી – Rule 9

કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં કોર્ટ અગાઉ આપેલી નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો ચલાવવાની પરવાનગી પાછી ખેંચી શકે છે.

જો અરજદાર દાવાની કાર્યવાહી દરમિયાન અયોગ્ય અથવા અશિષ્ટ વર્તન કરે, તો કોર્ટ પરવાનગી પાછી ખેંચી શકે છે.

જો અરજદારની આર્થિક સ્થિતિમાં એવો ફેરફાર થાય કે તે હવે કોર્ટ ફી ભરવા માટે સક્ષમ બની જાય, તો પણ પરવાનગી પાછી ખેંચી શકાય છે.

જો અરજદારે દાવાની બાબતમાં કોઈ અન્ય વ્યક્તિ સાથે એવો કરાર કર્યો હોય કે જેના કારણે તે વ્યક્તિ દાવામાં હિત ધરાવતી હોય, તો પણ આ જોગવાઈ લાગુ પડી શકે છે.

નિર્ધન વ્યક્તિ દાવામાં સફળ થાય ત્યારે – Rule 10

જો નિર્ધન વ્યક્તિનો દાવો સફળ થાય અને તે ડિક્રી મેળવે, તો કોર્ટ ડિક્રી મુજબ વસૂલ થતી રકમમાંથી કોર્ટ ફીની વસૂલાત અંગે યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.

આ રકમ સામાન્ય રીતે સરકારને ચૂકવવાની રહે છે.

અહીં સમજવાનું એ છે કે શરૂઆતમાં કોર્ટ ફી ભરવાની છૂટ મળવી અને કોર્ટ ફીમાંથી કાયમી મુક્તિ મળવી એ બંને અલગ બાબતો છે.

નિર્ધન વ્યક્તિ દાવામાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે – Rule 11

જો નિર્ધન વ્યક્તિનો દાવો નિષ્ફળ જાય, તો કોર્ટ યોગ્ય આદેશ દ્વારા અરજદારને લાગુ પડતી કોર્ટ ફી ચૂકવવા જવાબદાર ઠરાવી શકે છે.

આથી નિર્ધન વ્યક્તિને મળતી છૂટનો અર્થ કોર્ટ ફી અંગે સંપૂર્ણ અને કાયમી માફી એવો થતો નથી.

નિર્ધન વ્યક્તિનું અવસાન – Rule 11A

જો દાવાની કાર્યવાહી દરમિયાન નિર્ધન વ્યક્તિનું અવસાન થાય, તો કાયદામાં તેના કાનૂની પ્રતિનિધિઓ દ્વારા કાર્યવાહી ચાલુ રાખવા અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

આવી પરિસ્થિતિમાં કોર્ટ ફી અંગે પણ Order XXXIII ની લાગુ પડતી જોગવાઈઓ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

દાવામાં નિર્ધન વ્યક્તિ નિષ્ફળ જાય અથવા દાવો સમાપ્ત થાય – Rule 11 અને Rule 11A

Rule 11 મુજબ, જો નિર્ધન વ્યક્તિ દાવામાં નિષ્ફળ જાય, અથવા તેને આપવામાં આવેલી નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો ચલાવવાની પરવાનગી પાછી ખેંચવામાં આવે, તો કોર્ટ તેની પાસેથી તે કોર્ટ ફી વસૂલ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે જે સામાન્ય સંજોગોમાં દાવો દાખલ કરતી વખતે ચૂકવવાની થાત.

આ ઉપરાંત, જો દાવો પ્રતિવાદીને સમન્સની બજવણી માટે જરૂરી કોર્ટ ફી અથવા ટપાલ ખર્ચ ન ચૂકવવાને કારણે, જરૂરી નકલો રજૂ ન કરવાને કારણે અથવા વાદી સુનાવણી વખતે હાજર ન રહેવાને કારણે સમાપ્ત થાય, તો પણ કોર્ટ ફી ચૂકવવાનો આદેશ થઈ શકે છે.

Rule 11A મુજબ, જો વાદી અથવા સહ-વાદીના મૃત્યુના કારણે દાવો Abate થાય, તો વાદીના વારસામાંથી સરકાર કોર્ટ ફી વસૂલ કરી શકે છે.

રાજ્ય સરકારનો કોર્ટ ફી વસૂલ કરવાનો અધિકાર – Rule 12

Rule 12 મુજબ, રાજ્ય સરકારને Rule 10, Rule 11 અથવા Rule 11A હેઠળ કોર્ટ ફીની ચુકવણી અંગે યોગ્ય આદેશ મેળવવા માટે કોઈપણ સમયે કોર્ટમાં અરજી કરવાનો અધિકાર છે.

રાજ્ય સરકારને પક્ષકાર ગણવી – Rule 13

Rule 13 મુજબ, રાજ્ય સરકાર અને દાવાના કોઈપણ પક્ષકાર વચ્ચે Rule 10, 11, 11A અથવા 12 હેઠળ ઊભા થતા પ્રશ્નોને CPC ની Section 47 ના હેતુ માટે દાવાના પક્ષકારો વચ્ચે ઊભા થતા પ્રશ્નો ગણવામાં આવે છે.

કોર્ટ ફીની વસૂલાત – Rule 14

Rule 14 મુજબ, Rule 10, 11 અથવા 11A હેઠળ કોર્ટ ફીની ચુકવણીનો આદેશ કરવામાં આવે ત્યારે કોર્ટ ડિક્રી અથવા આદેશની નકલ કલેક્ટરને મોકલે છે.

ત્યારબાદ કલેક્ટર કોર્ટ ફીની રકમની વસૂલાત જમીન મહેસૂલની બાકી રકમની જેમ કરી શકે છે.

નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો કરવાની અરજી નામંજૂર થયા પછીની સ્થિતિ – Rule 15

જો કોર્ટ કોઈ વ્યક્તિને નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરે, તો તે વ્યક્તિ એ જ દાવાના અધિકાર અંગે ફરીથી આવી જ અરજી કરી શકતી નથી.

પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે તે વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરી શકતી નથી. તે સામાન્ય રીતે કોર્ટ ફી ભરીને દાવો દાખલ કરી શકે છે.

આવા કિસ્સામાં, અગાઉ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજીનો વિરોધ કરવામાં રાજ્ય સરકાર અથવા સામેના પક્ષકારને થયેલો ખર્ચ, કોર્ટ નક્કી કરેલી શરતો અનુસાર ચૂકવવો પડે છે.

કોર્ટ ફી ભરવા માટે સમય આપવાની સત્તા – Rule 15A

Rule 15A ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે.

જો કોર્ટ Rule 5 હેઠળ અરજી નામંજૂર કરે અથવા Rule 7 હેઠળ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની મંજૂરી ન આપે, તો પણ કોર્ટ અરજદારને જરૂરી કોર્ટ ફી ભરવા માટે સમય આપી શકે છે.

જો અરજદાર કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલી મુદતમાં કોર્ટ ફી અને Rule 15 હેઠળ લાગુ પડતો ખર્ચ ચૂકવી દે, તો દાવો મૂળ અરજી રજૂ કરવામાં આવી હતી તે તારીખથી દાખલ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ખર્ચ અંગેની જોગવાઈ – Rule 16

Rule 16 મુજબ, નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની પરવાનગી મેળવવા માટે કરવામાં આવેલી અરજીનો ખર્ચ તથા અરજદાર નિર્ધન છે કે નહીં તેની તપાસ પાછળ થયેલો ખર્ચ, દાવાના ખર્ચનો ભાગ ગણવામાં આવે છે.

નિર્ધન પ્રતિવાદી દ્વારા Set-off અથવા Counter-claim – Rule 17

Order XXXIII માત્ર વાદી માટે જ મર્યાદિત નથી.

Rule 17 મુજબ, જો પ્રતિવાદી Set-off અથવા Counter-claim રજૂ કરવા ઇચ્છે અને તે આર્થિક રીતે નિર્ધન હોય, તો તેને પણ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે એવો દાવો રજૂ કરવાની પરવાનગી મળી શકે છે.

આવી પરિસ્થિતિમાં આ Order ના નિયમો શક્ય હોય ત્યાં સુધી પ્રતિવાદીને પણ લાગુ પડે છે અને તેનું Written Statement વાદપત્ર (Plaint) સમાન ગણવામાં આવે છે.

નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે અપીલ – Rule 18

Order XXXIII હેઠળ નિર્ધન વ્યક્તિને માત્ર મૂળ દાવો દાખલ કરવાની જ નહીં, પરંતુ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે અપીલ કરવાની પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.Rule 18 મુજબ, રાજ્ય સરકાર યોગ્ય નિયમો બનાવી શકે છે, જેના આધારે અપીલની કાર્યવાહી પણ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે કરી શકાય છે.આ જોગવાઈનો હેતુ એ છે કે વ્યક્તિને માત્ર પ્રથમ અદાલતમાં જ નહીં, પરંતુ અપીલના તબક્કે પણ નાણાંના અભાવે ન્યાય મેળવવાથી વંચિત ન રહેવું પડે.Rule 18 મુજબ, કેન્દ્ર સરકાર અથવા રાજ્ય સરકાર નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો કરવાની મંજૂરી મેળવનાર વ્યક્તિઓને મફત કાનૂની સેવા પૂરી પાડવા માટે પૂરક જોગવાઈઓ બનાવી શકે છે.

આ ઉપરાંત, રાજ્ય સરકારની પૂર્વ મંજૂરીથી હાઈકોર્ટ આવી કાનૂની સહાયના સ્વરૂપ, મર્યાદા, શરતો અને સેવા પૂરી પાડતી સંસ્થાઓ અંગે નિયમો બનાવી શકે છે.આ જોગવાઈનો હેતુ માત્ર કોર્ટ ફી ભરવામાં રાહત આપવાનો જ નહીં, પરંતુ આર્થિક રીતે નબળી વ્યક્તિને યોગ્ય કાનૂની પ્રતિનિધિત્વ મળી રહે તે પણ છે.

Order XXXIII અને બંધારણીય જોગવાઈઓ વચ્ચેનો સંબંધ

ભારતીય બંધારણનો Article 39A સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાયની જોગવાઈ કરે છે.

આર્ટિકલ 39A મુજબ રાજ્યએ એવી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ કે આર્થિક અથવા અન્ય અસમર્થતાના કારણે કોઈ નાગરિકને ન્યાય મેળવવાની તકથી વંચિત ન રહેવું પડે.

Order XXXIII અને Article 39A બંનેનો મૂળભૂત હેતુ ન્યાય સુધી દરેક વ્યક્તિની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

અહીં એ પણ યાદ રાખવું જોઈએ કે Article 39A રાજ્યની નીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (Directive Principles of State Policy) માં આવે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવી બાબતો

Order XXXIII CPC નિર્ધન વ્યક્તિઓ દ્વારા દાવો દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે.

Indigent Person ની વ્યાખ્યા Rule 1 માં આપવામાં આવી છે.

નિર્ધન વ્યક્તિની આર્થિક સ્થિતિની પ્રાથમિક તપાસ Rule 1A હેઠળ કોર્ટના મુખ્ય મિનિસ્ટિરિયલ અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવે છે, સિવાય કે કોર્ટ અન્યથા આદેશ આપે.

અરજીમાં મિલકતની યાદી અને તેની અંદાજિત કિંમત જોડવી જરૂરી છે – Rule 2.

અરજી સામાન્ય રીતે અરજદારે પોતે રજૂ કરવાની હોય છે – Rule 3.

અરજદારની તપાસ અંગેની જોગવાઈ Rule 4 માં છે.

અરજી નામંજૂર કરવાના આધાર Rule 5 માં આપવામાં આવ્યા છે.

વિરોધી પક્ષકાર અને સરકારી વકીલને ઓછામાં ઓછા 10 દિવસની સ્પષ્ટ નોટિસ આપવાની જોગવાઈ Rule 6 માં છે.

અરજીની સુનાવણી અને પુરાવાની પ્રક્રિયા Rule 7 માં છે.

અરજી મંજૂર થયા પછી તેને Plaint તરીકે ગણવામાં આવે છે – Rule 8.

પરવાનગી પાછી ખેંચવાની જોગવાઈ Rule 9 માં છે.

કોર્ટ દ્વારા વકીલની નિમણૂક કરવાની જોગવાઈ Rule 9A માં છે.

નિર્ધન વ્યક્તિ દાવામાં સફળ થાય ત્યારે કોર્ટ ફીની વસૂલાત અંગે Rule 10 લાગુ પડે છે.

દાવો નિષ્ફળ જાય ત્યારે Rule 11 લાગુ પડે છે.

દાવો Abate થાય ત્યારે Rule 11A લાગુ પડે છે.

કોર્ટ ફી વસૂલવા રાજ્ય સરકારની અરજીનો અધિકાર Rule 12 માં છે.

રાજ્ય સરકારને પક્ષકાર ગણવાની જોગવાઈ Rule 13 માં છે.

કલેક્ટર દ્વારા કોર્ટ ફીની વસૂલાત Rule 14 હેઠળ થાય છે.

ફરીથી સમાન પ્રકારની અરજી કરવા પર પ્રતિબંધ Rule 15 માં છે.

કોર્ટ ફી ભરવા માટે સમય આપવાની સત્તા Rule 15A માં છે.

અરજી અને તપાસનો ખર્ચ Rule 16 હેઠળ આવે છે.

નિર્ધન પ્રતિવાદી દ્વારા Set-off અથવા Counter-claim કરવાની જોગવાઈ Rule 17 માં છે.

મફત કાનૂની સહાય માટે સરકારની સત્તા Rule 18 માં આપવામાં આવી છે.

Order XXXIII CPC એ ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં સામાજિક ન્યાયના સિદ્ધાંતને અમલમાં મૂકતી એક મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે. કાયદાની નજરે ન્યાય મેળવવાનો અધિકાર માત્ર આર્થિક રીતે સક્ષમ વ્યક્તિઓ પૂરતો મર્યાદિત ન હોવો જોઈએ.

કોઈ વ્યક્તિ પાસે કોર્ટ ફી ભરવાના પૈસા ન હોય, તો તેના કારણે તેનો કાનૂની હક સમાપ્ત થઈ જતો નથી. Order XXXIII આવી વ્યક્તિને કોર્ટ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ આપે છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને Rule 1, Rule 1A, Rule 5, Rule 8, Rule 9, Rule 10, Rule 11 અને Rule 17 સારી રીતે યાદ રાખવા જોઈએ. આ નિયમોમાંથી વ્યાખ્યા, પ્રક્રિયા, અરજી નામંજૂર કરવાના આધાર અને નિર્ધન વ્યક્તિના અધિકારો અંગે પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.આથી Order XXXIII ને માત્ર કોર્ટ ફીમાંથી રાહત આપતો નિયમ ન સમજવો જોઈએ, પરંતુ દરેક વ્યક્તિને ન્યાય મેળવવાની સમાન તક આપતો મહત્વપૂર્ણ કાનૂની ઉપાય સમજવો જોઈએ.

AIBE – CPC Order XXXIII – Suits by Indigent Persons – 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. CPC ના કયા Order માં નિર્ધન વ્યક્તિઓ દ્વારા દાવો દાખલ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે?

(A) Order XXI
(B) Order XXXIII
(C) Order XXXIX
(D) Order XLI

સાચો જવાબ: (B) Order XXXIII

પ્રશ્ન 2. CPC ના Order XXXIII નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) દાવાની કાર્યવાહી ઝડપી બનાવવી
(B) નિર્ધન વ્યક્તિઓને કોર્ટ ફી ભર્યા વિના દાવો દાખલ કરવાની તક આપવી
(C) પ્રતિવાદીને કોર્ટ ફીમાંથી મુક્તિ આપવી
(D) અપીલની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવી

સાચો જવાબ: (B) નિર્ધન વ્યક્તિઓને કોર્ટ ફી ભર્યા વિના દાવો દાખલ કરવાની તક આપવી

પ્રશ્ન 3. Indigent Person ની વ્યાખ્યા કયા Rule માં આપવામાં આવી છે?

(A) Rule 1
(B) Rule 2
(C) Rule 3
(D) Rule 5

સાચો જવાબ: (A) Rule 1

પ્રશ્ન 4. નિર્ધન વ્યક્તિની આર્થિક સ્થિતિની પ્રાથમિક તપાસ સામાન્ય રીતે કોણ કરે છે?

(A) જિલ્લા કલેક્ટર
(B) સરકારી વકીલ
(C) કોર્ટના મુખ્ય મિનિસ્ટિરિયલ અધિકારી
(D) પોલીસ અધિકારી

સાચો જવાબ: (C) કોર્ટના મુખ્ય મિનિસ્ટિરિયલ અધિકારી

પ્રશ્ન 5. નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજીમાં શું સામેલ હોવું જોઈએ?

(A) માત્ર અરજદારનું નામ
(B) માત્ર આવકનો દાખલો
(C) દાવાની વિગતો અને મિલકતની યાદી
(D) માત્ર વકીલનું પ્રમાણપત્ર

સાચો જવાબ: (C) દાવાની વિગતો અને મિલકતની યાદી

પ્રશ્ન 6. નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજી સામાન્ય રીતે કોણે રજૂ કરવાની હોય છે?

(A) અરજદારે પોતે
(B) સરકારી વકીલે
(C) પ્રતિવાદીએ
(D) જિલ્લા કલેક્ટરે

સાચો જવાબ: (A) અરજદારે પોતે

પ્રશ્ન 7. અરજી રજૂ કરતાં પહેલાંના કેટલા સમયગાળામાં મિલકત સાથે કપટપૂર્ણ વ્યવહાર કરવામાં આવ્યો હોય તો અરજી નામંજૂર થઈ શકે છે?

(A) એક મહિના
(B) બે મહિનાની અંદર
(C) છ મહિનાની અંદર
(D) એક વર્ષની અંદર

સાચો જવાબ: (B) બે મહિનાની અંદર

પ્રશ્ન 8. નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજી નામંજૂર કરવાના આધાર કયા Rule માં આપવામાં આવ્યા છે?

(A) Rule 4
(B) Rule 5
(C) Rule 6
(D) Rule 8

સાચો જવાબ: (B) Rule 5

પ્રશ્ન 9. Rule 6 મુજબ અરજીની સુનાવણી માટે સરકારી વકીલને ઓછામાં ઓછા કેટલા દિવસની નોટિસ આપવી જરૂરી છે?

(A) 3 દિવસ
(B) 5 દિવસ
(C) 10 દિવસ
(D) 15 દિવસ

સાચો જવાબ: (C) 10 દિવસ

પ્રશ્ન 10. નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજીની સુનાવણી અને પુરાવા અંગેની જોગવાઈ કયા Rule માં છે?

(A) Rule 5
(B) Rule 6
(C) Rule 7
(D) Rule 9

સાચો જવાબ: (C) Rule 7

પ્રશ્ન 11. નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજી મંજૂર થયા પછી તેનું શું પરિણામ આવે છે?

(A) દાવો રદ થાય છે
(B) અરજીને Plaint તરીકે ગણવામાં આવે છે
(C) દાવો આપમેળે ડિક્રી થઈ જાય છે
(D) કેસ કલેક્ટર સમક્ષ મોકલવામાં આવે છે

સાચો જવાબ: (B) અરજીને Plaint તરીકે ગણવામાં આવે છે

પ્રશ્ન 12. નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો ચલાવવાની પરવાનગી પાછી ખેંચવાની જોગવાઈ કયા Rule માં છે?

(A) Rule 8
(B) Rule 9
(C) Rule 10
(D) Rule 11

સાચો જવાબ: (B) Rule 9

પ્રશ્ન 13. નિર્ધન વ્યક્તિને વકીલની નિમણૂક કરી આપવાની જોગવાઈ કયા Rule માં છે?

(A) Rule 7
(B) Rule 8
(C) Rule 9A
(D) Rule 10

સાચો જવાબ: (C) Rule 9A

પ્રશ્ન 14. જો નિર્ધન વ્યક્તિ દાવામાં સફળ થાય, તો કોર્ટ ફીની વસૂલાત અંગે કયો Rule લાગુ પડે છે?

(A) Rule 9
(B) Rule 10
(C) Rule 11
(D) Rule 12

સાચો જવાબ: (B) Rule 10

પ્રશ્ન 15. જો નિર્ધન વ્યક્તિનો દાવો નિષ્ફળ જાય, તો કોર્ટ ફીની જવાબદારી અંગે કયો Rule લાગુ પડે છે?

(A) Rule 8
(B) Rule 9
(C) Rule 10
(D) Rule 11

સાચો જવાબ: (D) Rule 11

પ્રશ્ન 16. નિર્ધન વ્યક્તિનું અવસાન થવાથી દાવો Abate થાય ત્યારે કોર્ટ ફી અંગે કયો Rule લાગુ પડે છે?

(A) Rule 10
(B) Rule 11
(C) Rule 11A
(D) Rule 12

સાચો જવાબ: (C) Rule 11A

પ્રશ્ન 17. જો કોર્ટ નિર્ધન વ્યક્તિ તરીકે દાવો દાખલ કરવાની અરજી નામંજૂર કરે, તો કોર્ટ અરજદારને કોર્ટ ફી ભરવા માટે સમય આપી શકે છે. આ જોગવાઈ કયા Rule માં છે?

(A) Rule 12
(B) Rule 13
(C) Rule 15
(D) Rule 15A

સાચો જવાબ: (D) Rule 15A

પ્રશ્ન 18. નિર્ધન પ્રતિવાદી દ્વારા Set-off અથવા Counter-claim રજૂ કરવાની જોગવાઈ કયા Rule માં છે?

(A) Rule 14
(B) Rule 15
(C) Rule 17
(D) Rule 18

સાચો જવાબ: (C) Rule 17

પ્રશ્ન 19. નિર્ધન વ્યક્તિઓને મફત કાનૂની સહાય પૂરી પાડવા માટે સરકારની સત્તા કયા Rule માં આપવામાં આવી છે?

(A) Rule 15
(B) Rule 16
(C) Rule 17
(D) Rule 18

સાચો જવાબ: (D) Rule 18

પ્રશ્ન 20. ભારતીય બંધારણનો કયો Article સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાયની જોગવાઈ કરે છે?

(A) Article 14
(B) Article 21
(C) Article 32
(D) Article 39A

સાચો જવાબ: (D) Article 39A

Order XXXIII ના Rule 1, Rule 1A, Rule 5, Rule 6, Rule 8, Rule 9A, Rule 10, Rule 11, Rule 15A, Rule 17 અને Rule 18 ખાસ યાદ રાખવા જેવા છે. ખાસ કરીને Rule 1 અને Rule 1A વચ્ચેનો તફાવત, અરજી નામંજૂર કરવાના આધાર અને નિર્ધન વ્યક્તિને મળતી કાનૂની સહાય અંગેના પ્રશ્નોનું પુનરાવર્તન કરવું.