AIBE પરીક્ષા માટે IPC કલમ 499–500: માનહાનિ – Defamation
Click the Language Button below to read in your language.
વ્યક્તિનું સન્માન અને પ્રતિષ્ઠા તેના જીવનની અમૂલ્ય મૂડી છે. કોઈ વ્યક્તિ વિશે સમાજમાં ખોટી વાત ફેલાવવામાં આવે, તેના પર પાયાવિહોણા આરોપો મૂકવામાં આવે અથવા લોકોની નજરમાં તેની છબી ખરાબ કરવાના હેતુથી કોઈ નિવેદન કરવામાં આવે, ત્યારે તેની પ્રતિષ્ઠાને ગંભીર નુકસાન પહોંચી શકે છે. કાયદાની ભાષામાં આવી બાબતને માનહાનિ કહેવામાં આવે છે.
ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860 (Indian Penal Code — IPC)ની કલમ 499 માનહાનિની વ્યાખ્યા આપે છે, જ્યારે કલમ 500 તેના માટેની સજાની જોગવાઈ કરે છે. AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ બંને કલમો ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેમાં માનહાનિનાં આવશ્યક તત્ત્વો, અપવાદો અને સજાને લગતા પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.
1. IPC કલમ 499: માનહાનિની વ્યાખ્યા
IPCની કલમ 499 મુજબ, કોઈ વ્યક્તિ વિશે બોલાયેલા શબ્દો, લખાણ, ચિહ્નો અથવા દેખીતી રીતે રજૂ કરેલી બાબતો દ્વારા તેની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવાના હેતુથી અથવા એવું નુકસાન થશે તેની જાણ હોવા છતાં, તેના વિશે આરોપ કે આક્ષેપ કરવામાં આવે અને તે આક્ષેપ નિર્ધારિત કાનૂની શરતો પૂર્ણ કરતો હોય, તો તે માનહાનિ બની શકે છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, કોઈ વ્યક્તિ વિશે એવી વાત લોકો સુધી પહોંચાડવી કે જેના કારણે સમાજમાં તેની પ્રતિષ્ઠા ઘટે, તે સંજોગો પ્રમાણે માનહાનિનો ગુનો બની શકે છે.
માનહાનિ માત્ર છાપેલા લેખ કે અખબારમાં પ્રકાશિત સમાચારથી જ થતી નથી. બોલીને, લખીને, સંકેત દ્વારા અથવા ચિત્રાત્મક રજૂઆતથી પણ માનહાનિ થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ
ધારો કે રમેશ પોતાના ગામમાં જાણીજોઈને એવી ખોટી વાત ફેલાવે છે કે સુરેશે લોકો પાસેથી પૈસા ચોરી કર્યા છે. આ વાતને કારણે ગામના લોકો સુરેશ પર શંકા કરવા લાગે છે અને તેની સામાજિક પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થાય છે.
જો કાયદા હેઠળ માનહાનિના જરૂરી તત્ત્વો સાબિત થાય અને કોઈ લાગુ પડતો અપવાદ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો રમેશ સામે IPCની કલમ 499 હેઠળ માનહાનિનો પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.
પરંતુ એક વાત ખાસ યાદ રાખવી જોઈએ: દરેક ટીકા, આરોપ કે અપ્રિય નિવેદન આપમેળે માનહાનિ બની જતું નથી. નિવેદનનું સ્વરૂપ, તેનો સંદર્ભ, તેને રજૂ કરનારનો ઇરાદો અને કાયદામાં આપવામાં આવેલા અપવાદો પણ ધ્યાનમાં લેવા પડે છે.
2. માનહાનિના આવશ્યક તત્ત્વો
માનહાનિનો ગુનો સમજવા માટે નીચેની બાબતો ખાસ યાદ રાખવી જોઈએ.
પ્રથમ, કોઈ વ્યક્તિ વિશે આક્ષેપ અથવા આરોપ કરવામાં આવ્યો હોવો જોઈએ.
બીજું, આ આક્ષેપ શબ્દો, લખાણ, ચિહ્નો અથવા દેખીતી રજૂઆત દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોઈ શકે છે.
ત્રીજું, આક્ષેપ કોઈ વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડે તેવો હોવો જોઈએ.
ચોથું, કાયદામાં દર્શાવ્યા મુજબ આરોપ મૂકનારનો ઇરાદો, જાણકારી અથવા એવું માનવાનું કારણ હોવું જોઈએ કે આ આક્ષેપથી સંબંધિત વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થઈ શકે છે.
પાંચમું, સમગ્ર ઘટના પર કલમ 499ના દસ અપવાદોમાંથી કોઈ અપવાદ લાગુ પડે છે કે નહીં તે તપાસવું જરૂરી છે.
AIBE માટે ખાસ નોંધ: માનહાનિમાં માત્ર નિવેદન ખોટું છે કે નહીં એટલું જ જોવાનું નથી. નિવેદનથી પ્રતિષ્ઠાને થતું નુકસાન અને કાયદાની અન્ય આવશ્યક શરતો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
3. IPC કલમ 499ના દસ અપવાદો
IPCની કલમ 499માં દસ અપવાદો આપવામાં આવ્યા છે. આ અપવાદોનો હેતુ એ છે કે જાહેર હિત, સદ્ભાવનાપૂર્વકની ફરિયાદ, ન્યાયિક કાર્યવાહી અને કેટલીક અન્ય યોગ્ય પરિસ્થિતિઓમાં કરવામાં આવેલા નિવેદનોને આપમેળે માનહાનિ ન ગણવામાં આવે.
અપવાદો નીચે મુજબ છે.
- સત્ય વાતનો આક્ષેપ, જો તેને જાહેર કરવો જાહેર હિત માટે જરૂરી હોય. માત્ર વાત સાચી છે એટલા માટે જ દરેક કિસ્સામાં આ અપવાદ લાગુ પડતો નથી; જાહેર હિતની શરત પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
- જાહેર સેવકના જાહેર કાર્યો અથવા તેની કામગીરી અંગે સદ્ભાવનાપૂર્વક અભિપ્રાય આપવો.
- જાહેર પ્રશ્ન સાથે સંકળાયેલી બાબતમાં કોઈ વ્યક્તિના વર્તન અંગે સદ્ભાવનાપૂર્વક અભિપ્રાય આપવો.
- ન્યાયાલયની કાર્યવાહી અથવા તેના પરિણામ અંગેનો અહેવાલ, જે કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો પૂર્ણ કરતો હોય.
- ન્યાયાલય દ્વારા નક્કી થયેલા કેસ, તેના પક્ષકારો અથવા સાક્ષીઓના વર્તન અંગે કાયદાની મર્યાદામાં રહીને અભિપ્રાય આપવો.
- જાહેર જનતા સમક્ષ રજૂ કરાયેલા સાહિત્યિક, કલાત્મક અથવા અન્ય પ્રદર્શનના ગુણદોષ અંગે સદ્ભાવનાપૂર્વક અભિપ્રાય આપવો.
- કાયદેસર સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિ દ્વારા સદ્ભાવનાપૂર્વક ઠપકો આપવો.
- કાયદેસર સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિ સમક્ષ કોઈ વ્યક્તિ વિરુદ્ધ સદ્ભાવનાપૂર્વક ફરિયાદ કરવી.
- પોતાની અથવા અન્ય વ્યક્તિની હિતરક્ષા માટે સદ્ભાવનાપૂર્વક આક્ષેપ કરવો.
- કોઈ વ્યક્તિના હિત માટે અથવા જાહેર હિત માટે સદ્ભાવનાપૂર્વક ચેતવણી આપવી.
આ અપવાદોમાં વારંવાર આવતો શબ્દ છે “સદ્ભાવના”. IPCના સંદર્ભમાં સદ્ભાવનાનો અર્થ માત્ર વ્યક્તિને પોતાનું નિવેદન સાચું લાગે એટલો જ નથી. યોગ્ય કાળજી અને ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું હતું કે નહીં, તે પણ મહત્ત્વનું છે.
ઉદાહરણ: સદ્ભાવનાપૂર્વક ફરિયાદ
કોઈ કર્મચારીને પોતાના કાર્યસ્થળે નાણાકીય ગેરરીતિ અંગે વાજબી શંકા થાય અને તે ઉપલબ્ધ હકીકતોના આધારે સક્ષમ અધિકારી સમક્ષ ફરિયાદ કરે, તો યોગ્ય સંજોગોમાં તે કલમ 499ના અપવાદ હેઠળ આવી શકે છે.
પરંતુ કોઈ વ્યક્તિ વ્યક્તિગત અદાવતથી જાણીજોઈને ખોટા આરોપો મૂકે, તો માત્ર ફરિયાદ કર્યાનું કારણ આપીને તેને આપમેળે કાનૂની રક્ષણ મળી જતું નથી.
4. IPC કલમ 500: માનહાનિ માટેની સજા
IPCની કલમ 500 માનહાનિ માટેની સજા નક્કી કરે છે.
આ કલમ મુજબ, માનહાનિનો ગુનો કરનાર વ્યક્તિને સાદી કેદની સજા, જે બે વર્ષ સુધી લંબાઈ શકે, અથવા દંડ, અથવા બંને સજા થઈ શકે છે.
AIBE પરીક્ષા માટે આ મુદ્દો ખાસ યાદ રાખવો:
માનહાનિની વ્યાખ્યા — IPC કલમ 499
માનહાનિની સજા — IPC કલમ 500
કલમ 500માં કેદનો પ્રકાર સાદી કેદ છે અને તેની મહત્તમ મર્યાદા બે વર્ષ છે.
5. લેખિત અને મૌખિક માનહાનિ
માનહાનિ લેખિત સ્વરૂપે થાય કે મૌખિક સ્વરૂપે, બંને પરિસ્થિતિઓમાં કાયદાકીય પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, અખબારમાં કોઈ વ્યક્તિ વિશે પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડે એવો લેખ પ્રકાશિત કરવો, સામાજિક માધ્યમ પર એવો સંદેશ મૂકવો અથવા જાહેર સભામાં કોઈ વ્યક્તિ વિશે આક્ષેપ કરવો — આ બધું સંજોગો પ્રમાણે માનહાનિના પ્રશ્ન સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે.
સામાજિક માધ્યમ પર કોઈ પોસ્ટ વધુ લોકો સુધી પહોંચે એટલા માટે જ ગુનો સાબિત થઈ જાય એવું નથી. કાયદાના જરૂરી તત્ત્વો, પુરાવા અને લાગુ પડતા અપવાદોનું મૂલ્યાંકન કરવું પડે છે.
6. માનહાનિ અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ નાગરિકોને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે. જોકે, આ સ્વતંત્રતા સંપૂર્ણપણે અમર્યાદિત નથી.
બંધારણના અનુચ્છેદ 19(2) હેઠળ કાયદા દ્વારા માનહાનિ સહિત નિર્ધારિત કારણોસર વાજબી નિયંત્રણો મૂકી શકાય છે.
અહીં સંતુલન સમજવું જરૂરી છે. જાહેર જીવન, સરકારની કામગીરી અથવા સામાજિક પ્રશ્નોની ટીકા કરવી એ લોકશાહીનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પરંતુ કોઈ વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવા માટે ખોટા આક્ષેપો કરવાથી કાનૂની જવાબદારી ઊભી થઈ શકે છે.
એટલે દરેક ટીકા માનહાનિ નથી અને દરેક આક્ષેપ કાયદેસર પણ નથી. અંતિમ નિર્ણય હકીકતો અને લાગુ પડતા કાયદા પર આધાર રાખે છે.
7. IPC અને ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) વચ્ચેનો તફાવત
ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita — BNS) 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી. તેના અમલ પછી સામાન્ય રીતે નવા ગુનાઓ માટે IPCના સ્થાને BNSની સંબંધિત જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે, જ્યારે જૂના ગુનાઓ અને સંક્રમણ સંબંધિત બાબતોમાં લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓ અલગથી તપાસવી પડે છે.
| મુદ્દો | IPC, 1860 | BNS, 2023 |
|---|---|---|
| માનહાનિની જોગવાઈ | કલમ 499 | કલમ 356(1) |
| માનહાનિ માટેની સજા | કલમ 500 | કલમ 356(2) |
| મહત્તમ સાદી કેદ | બે વર્ષ | બે વર્ષ |
| દંડ | થઈ શકે | થઈ શકે |
| અન્ય સજા | કેદ અથવા દંડ અથવા બંને | કેદ અથવા દંડ અથવા બંને |
| સામાજિક સેવા | IPC કલમ 500માં જોગવાઈ નથી | કલમ 356(2)માં સામાજિક સેવાની જોગવાઈ પણ છે |
પરીક્ષામાં ધ્યાન રાખવું કે IPCની કલમ 499–500 અને BNSની કલમ 356ને એક જ કાયદાની કલમો તરીકે રજૂ ન કરવી. કયા કાયદા હેઠળ પ્રશ્ન પૂછાયો છે તે પહેલાં ઓળખવું જરૂરી છે.
8. AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મુદ્દા
IPC કલમ 499 માનહાનિની વ્યાખ્યા આપે છે.
IPC કલમ 500 માનહાનિ માટેની સજાની જોગવાઈ કરે છે.
કલમ 499માં કુલ દસ અપવાદો છે.
સત્ય આક્ષેપ માટે જાહેર હિતની શરત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
સદ્ભાવના સાબિત કરવા યોગ્ય કાળજી અને ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું હતું કે નહીં તે જોવામાં આવે છે.
બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a)માં વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા છે.
અનુચ્છેદ 19(2) હેઠળ માનહાનિના આધારે કાયદેસર વાજબી નિયંત્રણો મૂકી શકાય છે.
BNSની કલમ 356 માનહાનિ સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવે છે.
માનહાનિનો કાયદો વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાનું રક્ષણ કરે છે, પરંતુ સાથે સાથે વાજબી ટીકા, જાહેર હિતમાં કરવામાં આવેલી ફરિયાદો અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને પણ ધ્યાનમાં લે છે. તેથી કોઈ નિવેદન માનહાનિ છે કે નહીં તે નક્કી કરતી વખતે માત્ર તેના શબ્દો નહીં, પરંતુ સંદર્ભ, હેતુ, તેની અસર અને કાયદાના અપવાદોનું પણ પરીક્ષણ કરવું જરૂરી છે.
AIBEની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ IPCની કલમ 499ની વ્યાખ્યા, તેના અપવાદો અને કલમ 500 હેઠળની સજા ખાસ સારી રીતે તૈયાર કરવી જોઈએ. સાથે જ BNSની કલમ 356નો અભ્યાસ કરવાથી જૂના અને નવા કાયદા વચ્ચેનો તફાવત સમજવામાં મદદ મળશે. વાસ્તવિક કેસમાં કાયદાની લાગુ પડતી જોગવાઈઓ અને તથ્યોના આધારે કાનૂની સલાહ લેવી યોગ્ય છે. વર્તમાન કાયદા અંગે ખાસ નોંધ: 1 જુલાઈ, 2024થી ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) અમલમાં આવી છે. તેથી AIBEની તૈયારી કરતી વખતે IPCની કલમ 499–500 સાથે BNSની કલમ 356નો પણ અભ્યાસ કરવો. BNSની કલમ 356(2)માં બે વર્ષ સુધીની સાદી કેદ, દંડ, બંને અથવા સામાજિક સેવાની જોગવાઈ છે.
AIBE – IPC કલમ 499–500 – માનહાનિ – Defamation – 20 MCQs
પ્રશ્ન 1. ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC)ની કઈ કલમમાં માનહાનિની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે?
(A) કલમ 497
(B) કલમ 498
(C) કલમ 499
(D) કલમ 500
સાચો જવાબ: (C) કલમ 499
સમજૂતી: IPCની કલમ 499 માનહાનિની વ્યાખ્યા આપે છે.
પ્રશ્ન 2. IPCની કઈ કલમ માનહાનિ માટેની સજાની જોગવાઈ કરે છે?
(A) કલમ 498
(B) કલમ 499
(C) કલમ 500
(D) કલમ 501
સાચો જવાબ: (C) કલમ 500
સમજૂતી: કલમ 500 હેઠળ માનહાનિ માટે સાદી કેદ, દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.
પ્રશ્ન 3. IPCની કલમ 500 હેઠળ મહત્તમ કેટલી સાદી કેદ થઈ શકે છે?
(A) છ મહિના
(B) એક વર્ષ
(C) બે વર્ષ
(D) ત્રણ વર્ષ
સાચો જવાબ: (C) બે વર્ષ
સમજૂતી: કલમ 500 હેઠળ સાદી કેદની મહત્તમ મર્યાદા બે વર્ષ છે.
પ્રશ્ન 4. IPCની કલમ 499 હેઠળ માનહાનિ કઈ રીતે થઈ શકે છે?
(A) માત્ર લેખિત શબ્દોથી
(B) માત્ર મૌખિક શબ્દોથી
(C) શબ્દો, ચિહ્નો અથવા દેખીતી રજૂઆત દ્વારા
(D) માત્ર અખબારમાં સમાચાર પ્રકાશિત કરવાથી
સાચો જવાબ: (C) શબ્દો, ચિહ્નો અથવા દેખીતી રજૂઆત દ્વારા
સમજૂતી: માનહાનિ બોલીને, લખીને, ચિહ્નો અથવા દેખીતી રજૂઆત દ્વારા થઈ શકે છે.
પ્રશ્ન 5. IPCની કલમ 499માં કેટલા અપવાદો આપવામાં આવ્યા છે?
(A) પાંચ
(B) સાત
(C) દસ
(D) બાર
સાચો જવાબ: (C) દસ
સમજૂતી: કલમ 499માં માનહાનિ સંબંધિત કુલ દસ અપવાદો છે.
પ્રશ્ન 6. સત્ય વાતનો આક્ષેપ કઈ પરિસ્થિતિમાં કલમ 499ના પ્રથમ અપવાદ હેઠળ આવી શકે છે?
(A) દરેક પરિસ્થિતિમાં
(B) જ્યારે તે જાહેર હિત માટે હોય
(C) જ્યારે તે ખાનગી રીતે કરવામાં આવે
(D) જ્યારે આરોપ મૂકનાર સરકારી કર્મચારી હોય
સાચો જવાબ: (B) જ્યારે તે જાહેર હિત માટે હોય
સમજૂતી: પ્રથમ અપવાદ હેઠળ સત્ય આક્ષેપ સાથે તેને જાહેર કરવો જાહેર હિત માટે જરૂરી હોવાની શરત પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
પ્રશ્ન 7. IPCની કલમ 499ના અપવાદો હેઠળ “સદ્ભાવના”નો અર્થ શું છે?
(A) માત્ર પોતાની વાત સાચી માનવી
(B) કોઈ પુરાવા વિના આરોપ મૂકવો
(C) યોગ્ય કાળજી અને ધ્યાન સાથે કાર્ય કરવું
(D) વ્યક્તિગત અદાવત રાખવી
સાચો જવાબ: (C) યોગ્ય કાળજી અને ધ્યાન સાથે કાર્ય કરવું
સમજૂતી: કાયદામાં સદ્ભાવના માટે યોગ્ય કાળજી અને ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું હતું કે નહીં તે મહત્ત્વનું છે.
પ્રશ્ન 8. કોઈ વ્યક્તિ જાહેર સેવકની જાહેર કામગીરી અંગે સદ્ભાવનાપૂર્વક અભિપ્રાય આપે તો કયો અપવાદ લાગુ પડી શકે છે?
(A) પ્રથમ અપવાદ
(B) બીજો અપવાદ
(C) પાંચમો અપવાદ
(D) દસમો અપવાદ
સાચો જવાબ: (B) બીજો અપવાદ
સમજૂતી: જાહેર સેવકની જાહેર કામગીરી અંગે સદ્ભાવનાપૂર્વક અભિપ્રાય આપવો બીજા અપવાદ સાથે સંબંધિત છે.
પ્રશ્ન 9. કોઈ વ્યક્તિ સક્ષમ અધિકારી સમક્ષ સદ્ભાવનાપૂર્વક ફરિયાદ કરે તો કયો અપવાદ લાગુ પડી શકે છે?
(A) ચોથો અપવાદ
(B) છઠ્ઠો અપવાદ
(C) આઠમો અપવાદ
(D) દસમો અપવાદ
સાચો જવાબ: (C) આઠમો અપવાદ
સમજૂતી: કાયદેસર સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિ સમક્ષ સદ્ભાવનાપૂર્વક ફરિયાદ કરવી આઠમા અપવાદ હેઠળ આવી શકે છે.
પ્રશ્ન 10. કોઈ વ્યક્તિ પોતાની અથવા અન્ય વ્યક્તિની હિતરક્ષા માટે સદ્ભાવનાપૂર્વક આક્ષેપ કરે તો કયો અપવાદ લાગુ પડી શકે છે?
(A) ત્રીજો અપવાદ
(B) પાંચમો અપવાદ
(C) નવમો અપવાદ
(D) દસમો અપવાદ
સાચો જવાબ: (C) નવમો અપવાદ
સમજૂતી: પોતાની અથવા અન્ય વ્યક્તિના હિતની રક્ષા માટે સદ્ભાવનાપૂર્વક કરાયેલો આક્ષેપ નવમા અપવાદ સાથે સંબંધિત છે.
પ્રશ્ન 11. ન્યાયાલયની કાર્યવાહી અંગે કાયદાની શરતો પૂર્ણ કરતો અહેવાલ કયા અપવાદ હેઠળ આવી શકે છે?
(A) બીજો અપવાદ
(B) ચોથો અપવાદ
(C) સાતમો અપવાદ
(D) નવમો અપવાદ
સાચો જવાબ: (B) ચોથો અપવાદ
સમજૂતી: ન્યાયિક કાર્યવાહીના અહેવાલ અંગે કલમ 499ના ચોથા અપવાદમાં જોગવાઈ છે.
પ્રશ્ન 12. કોઈ વ્યક્તિ વિશે ખોટો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હોય તો શું તે દરેક કિસ્સામાં આપમેળે માનહાનિનો ગુનો બને છે?
(A) હા, દરેક કિસ્સામાં
(B) ના, કાનૂની તત્ત્વો અને અપવાદો તપાસવા પડે છે
(C) હા, પરંતુ માત્ર લેખિત આરોપમાં
(D) ના, કારણ કે ખોટા આરોપ માટે કોઈ કાયદો નથી
સાચો જવાબ: (B) ના, કાનૂની તત્ત્વો અને અપવાદો તપાસવા પડે છે
સમજૂતી: નિવેદનનો સંદર્ભ, પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન, જરૂરી માનસિક તત્ત્વો અને લાગુ પડતા અપવાદોનું મૂલ્યાંકન કરવું પડે છે.
પ્રશ્ન 13. ભારતીય બંધારણનો કયો અનુચ્છેદ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા આપે છે?
(A) અનુચ્છેદ 14
(B) અનુચ્છેદ 19(1)(a)
(C) અનુચ્છેદ 21
(D) અનુચ્છેદ 32
સાચો જવાબ: (B) અનુચ્છેદ 19(1)(a)
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 19(1)(a) નાગરિકોને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા આપે છે.
પ્રશ્ન 14. બંધારણના કયા અનુચ્છેદ હેઠળ માનહાનિના આધારે વાજબી નિયંત્રણ મૂકી શકાય છે?
(A) અનુચ્છેદ 19(2)
(B) અનુચ્છેદ 20
(C) અનુચ્છેદ 22
(D) અનુચ્છેદ 25
સાચો જવાબ: (A) અનુચ્છેદ 19(2)
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 19(2) હેઠળ માનહાનિ સહિત નિર્ધારિત કારણોસર વાજબી નિયંત્રણો મૂકી શકાય છે.
પ્રશ્ન 15. ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (BNS)માં માનહાનિ અંગેની મુખ્ય જોગવાઈ કઈ છે?
(A) કલમ 302
(B) કલમ 304
(C) કલમ 356
(D) કલમ 358
સાચો જવાબ: (C) કલમ 356
સમજૂતી: BNSની કલમ 356માં માનહાનિની વ્યાખ્યા અને સજાને લગતી જોગવાઈઓ છે.
પ્રશ્ન 16. BNSની કલમ 356(2) હેઠળ માનહાનિ માટે કઈ સજા થઈ શકે છે?
(A) માત્ર દંડ
(B) માત્ર આજીવન કેદ
(C) બે વર્ષ સુધીની સાદી કેદ, દંડ, બંને અથવા સામાજિક સેવા
(D) માત્ર ત્રણ વર્ષની સખત કેદ
સાચો જવાબ: (C) બે વર્ષ સુધીની સાદી કેદ, દંડ, બંને અથવા સામાજિક સેવા
સમજૂતી: BNSની કલમ 356(2)માં આ સજાઓની જોગવાઈ છે.
પ્રશ્ન 17. કોઈ વ્યક્તિ સામાજિક માધ્યમ પર અન્ય વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડે તેવી પોસ્ટ મૂકે તો કઈ બાબત યોગ્ય છે?
(A) દરેક પોસ્ટ આપમેળે માનહાનિ છે
(B) સામાજિક માધ્યમ પર માનહાનિ થઈ જ શકતી નથી
(C) નિવેદનના તથ્યો, સંદર્ભ અને કાનૂની તત્ત્વો તપાસવા જરૂરી છે
(D) માત્ર પોસ્ટને વધુ પસંદગીઓ મળે ત્યારે જ માનહાનિ થાય છે
સાચો જવાબ: (C) નિવેદનના તથ્યો, સંદર્ભ અને કાનૂની તત્ત્વો તપાસવા જરૂરી છે
સમજૂતી: માધ્યમ ગમે તે હોય, માનહાનિનો નિર્ણય કાનૂની તત્ત્વો અને હકીકતોના આધારે થાય છે.
પ્રશ્ન 18. IPCની કલમ 499 હેઠળ માનહાનિ માટે કઈ બાબત મહત્ત્વપૂર્ણ છે?
(A) માત્ર આરોપ મૂકનારની ઉંમર
(B) પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવાનો ઇરાદો અથવા કાયદામાં દર્શાવેલી જાણકારી
(C) માત્ર આરોપ મૂકનારનું સરનામું
(D) માત્ર નિવેદનનો રંગ અથવા આકાર
સાચો જવાબ: (B) પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવાનો ઇરાદો અથવા કાયદામાં દર્શાવેલી જાણકારી
સમજૂતી: કલમ 499માં ઇરાદો, જાણકારી અથવા એવું માનવાનું કારણ કે પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થઈ શકે છે, તે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
પ્રશ્ન 19. માનહાનિના કેસમાં કોઈ વ્યક્તિ પોતાનો બચાવ કરવા માટે કલમ 499ના અપવાદનો આધાર લે તો શું તપાસવું જરૂરી છે?
(A) માત્ર તેની આર્થિક સ્થિતિ
(B) માત્ર તેની શૈક્ષણિક લાયકાત
(C) સંબંધિત અપવાદની કાનૂની શરતો પૂર્ણ થાય છે કે નહીં
(D) માત્ર તેની સામાજિક ઓળખ
સાચો જવાબ: (C) સંબંધિત અપવાદની કાનૂની શરતો પૂર્ણ થાય છે કે નહીં
સમજૂતી: અપવાદનો લાભ આપમેળે મળતો નથી. કેસના તથ્યો અને સંબંધિત અપવાદની શરતો તપાસવી પડે છે.
પ્રશ્ન 20. IPC કલમ 499–500 અને BNS કલમ 356 અંગે AIBEની તૈયારીમાં સૌથી યોગ્ય અભિગમ કયો છે?
(A) માત્ર IPC કલમ 500 યાદ રાખવી
(B) માત્ર BNSની કલમ 356 યાદ રાખવી
(C) વ્યાખ્યા, અપવાદો, સજા અને જૂના-નવા કાયદા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો
(D) માત્ર માનહાનિના ઉદાહરણો યાદ રાખવા
સાચો જવાબ: (C) વ્યાખ્યા, અપવાદો, સજા અને જૂના-નવા કાયદા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો
સમજૂતી: AIBE માટે વ્યાખ્યા, અપવાદો, સજાની જોગવાઈ અને IPC–BNSની તુલના સમજવી ઉપયોગી છે.