AIBE – Hindu Marriage Act – Section 5-7-8

Click the Language Button below to read in your language.

(Hindu Marriage Act, 1955 – Conditions, Ceremonies and Registration of Hindu Marriage)

ભારતીય કૌટુંબિક કાયદામાં હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 (Hindu Marriage Act, 1955) ખૂબ જ મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. આ અધિનિયમ હિન્દુ લગ્નની કાનૂની માન્યતા, લગ્ન માટેની જરૂરી શરતો, લગ્નવિધિ અને લગ્નની નોંધણી અંગે જોગવાઈઓ કરે છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ અધિનિયમની કલમ 5, 7 અને 8 ખાસ મહત્ત્વની છે. આ ત્રણેય કલમો એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલી છે. કલમ 5 લગ્ન માટેની આવશ્યક શરતો નક્કી કરે છે, કલમ 7 લગ્ન કઈ ધાર્મિક વિધિ અને પરંપરા અનુસાર થવા જોઈએ તે સમજાવે છે, જ્યારે કલમ 8 લગ્નની નોંધણી અંગે જોગવાઈ કરે છે.

આપણે આ ત્રણેય કલમોને સરળ ઉદાહરણો અને મહત્ત્વના કાનૂની સિદ્ધાંતો સાથે સમજીએ.

કલમ 5 – હિન્દુ લગ્ન માટેની આવશ્યક શરતો (Conditions for a Hindu Marriage)

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 5 મુજબ બે હિન્દુ વ્યક્તિઓ વચ્ચે લગ્ન ત્યારે જ કાયદેસર રીતે થઈ શકે છે જ્યારે આ કલમમાં જણાવેલી આવશ્યક શરતોનું પાલન કરવામાં આવ્યું હોય.

કલમ 5 હેઠળ મુખ્ય પાંચ શરતો આપવામાં આવી છે.

અગાઉના લગ્ન ના જીવનસાથી હયાત ન હોવા જોઈએ (Monogamy)

કલમ 5(i) મુજબ લગ્ન સમયે વર અથવા કન્યા બંનેમાંથી કોઈપણનો અગાઉનો જીવનસાથી જીવિત હોવો જોઈએ નહીં.

આનો અર્થ એ છે કે હિન્દુ કાયદા હેઠળ એક સમયે એક જ લગ્ન માન્ય છે. જો કોઈ વ્યક્તિનો અગાઉનો પતિ અથવા પત્ની જીવિત હોય અને અગાઉના લગ્ન કાયદેસર રીતે છૂટાછેડા દ્વારા સમાપ્ત થયા ન હોય, તો તે વ્યક્તિ બીજાં લગ્ન કરી શકતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, રમેશના લગ્ન સીમા સાથે થયેલા છે. સીમા જીવિત છે અને રમેશને કોર્ટ દ્વારા છૂટાછેડા મળ્યા નથી. આવી સ્થિતિમાં રમેશ બીજી વ્યક્તિ સાથે હિન્દુ લગ્ન કરે તો તે લગ્ન કાયદાની દૃષ્ટિએ શૂન્ય (Void Marriage) ગણાય છે.

આવી સ્થિતિમાં કલમ 11 અને કલમ 17 પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બને છે.

લગ્ન માટે માનસિક ક્ષમતા (Mental Capacity)

કલમ 5(ii) મુજબ લગ્ન સમયે બંને પક્ષકારોમાં લગ્ન માટે માન્ય સંમતિ આપવાની માનસિક ક્ષમતા હોવી જરૂરી છે.

આ જોગવાઈ હેઠળ નીચેની પરિસ્થિતિઓ આવરી લેવામાં આવી છે.

કોઈ વ્યક્તિ માનસિક અસ્વસ્થતાને કારણે લગ્ન માટે માન્ય સંમતિ આપવા અસમર્થ ન હોવી જોઈએ.

કોઈ વ્યક્તિ માન્ય સંમતિ આપવા સક્ષમ હોવા છતાં એવી માનસિક બીમારીથી પીડિત ન હોવી જોઈએ કે જેના કારણે તે લગ્ન અને સંતાનોત્પત્તિ માટે અયોગ્ય બને.

કોઈ વ્યક્તિને વારંવાર ઉન્માદના હુમલા (Recurrent Attacks of Insanity) આવતા ન હોવા જોઈએ.

અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવું કે માત્ર કોઈ વ્યક્તિને માનસિક બીમારી હોવાનું નિદાન થયું હોય એટલા માત્રથી લગ્ન ગેરકાયદેસર બની જતા નથી. કાયદામાં દર્શાવેલી ચોક્કસ શરતો અને તેની ગંભીરતા મહત્ત્વ ધરાવે છે.

લગ્ન માટેની લઘુત્તમ ઉંમર (Minimum Age of Marriage)

કલમ 5(iii) મુજબ લગ્ન સમયે વરની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 21 વર્ષ અને કન્યાની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી જોઈએ.

અર્થાત્:

વર – 21 વર્ષ પૂર્ણ થયેલ હોવા જોઈએ.

કન્યા – 18 વર્ષ પૂર્ણ થયેલ હોવી જોઈએ.

આ ઉંમરની શરતનું ઉલ્લંઘન કરનાર વ્યક્તિ માટે કલમ 18(b) હેઠળ સજાની જોગવાઈ છે.

આ ઉપરાંત, બાળલગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2006 (Prohibition of Child Marriage Act, 2006) પણ લાગુ પડી શકે છે. તેથી માત્ર હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ જ નહીં, પરંતુ બાળલગ્ન સંબંધિત કાયદાની જોગવાઈઓ પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

પ્રતિબંધિત સંબંધોમાં લગ્ન નહીં (Degrees of Prohibited Relationship)

કલમ 5(iv) મુજબ લગ્ન કરનાર બંને વ્યક્તિઓ પ્રતિબંધિત સંબંધોની શ્રેણીમાં આવતી ન હોવી જોઈએ.

પરંતુ જો બંને પક્ષકારોને લાગુ પડતી માન્ય રૂઢિ અથવા પરંપરા (Custom or Usage) આવા લગ્નની પરવાનગી આપતી હોય, તો અપવાદરૂપે આવા લગ્ન થઈ શકે છે.

પ્રતિબંધિત સંબંધોમાં નજીકના લોહીના સંબંધો અને કાયદામાં દર્શાવેલા અન્ય સંબંધોનો સમાવેશ થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ભાઈ અને બહેન વચ્ચે લગ્ન સામાન્ય રીતે પ્રતિબંધિત છે.

સપિંડ સંબંધમાં લગ્ન પર પ્રતિબંધ (Sapinda Relationship)

કલમ 5(v) મુજબ લગ્ન કરનાર બંને વ્યક્તિઓ એકબીજાના સપિંડ (Sapinda) ન હોવા જોઈએ.

પરંતુ જો બંને પક્ષકારોને લાગુ પડતી માન્ય રૂઢિ અથવા પરંપરા આવા લગ્નની મંજૂરી આપતી હોય, તો અપવાદરૂપે લગ્ન થઈ શકે છે.

કલમ 3(f) મુજબ સપિંડ સંબંધની ગણતરી થાય છે.

માતાની તરફથી ત્રીજી પેઢી સુધી અને પિતાની તરફથી પાંચમી પેઢી સુધી સપિંડ સંબંધ ગણવામાં આવે છે. સંબંધિત વ્યક્તિને પ્રથમ પેઢી તરીકે ગણવામાં આવે છે.

આ ગણતરીમાં માતૃપક્ષ અને પિતૃપક્ષ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

કલમ 5નું ઉલ્લંઘન થાય તો શું પરિણામ આવે?

AIBE પરીક્ષા માટે આ મુદ્દો ખાસ યાદ રાખવો જરૂરી છે.

કલમ 11 મુજબ જો કલમ 5ની પેટાકલમ (i), (iv) અથવા (v)નો ભંગ થાય તો લગ્ન શૂન્ય (Void Marriage) ગણાય છે.

જ્યારે કલમ 5(ii) હેઠળની માનસિક ક્ષમતાની શરતોનો ભંગ થાય તો યોગ્ય કાનૂની પરિસ્થિતિમાં કલમ 12 હેઠળ લગ્ન રદબાતલ કરી શકાય તેવા (Voidable Marriage) બની શકે છે.

કલમ 5(iii) હેઠળ ઉંમરની શરતનો ભંગ થાય તો કલમ 18(b) હેઠળ સજાની જોગવાઈ છે અને બાળલગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2006ની જોગવાઈઓ પણ ધ્યાનમાં લેવી પડે છે.

આથી દરેક શરતના ભંગનું પરિણામ એકસરખું હોતું નથી.

કલમ 7 – હિન્દુ લગ્નની વિધિઓ (Ceremonies for a Hindu Marriage)

કલમ 7 હિન્દુ લગ્નની ધાર્મિક વિધિઓ અને પરંપરાઓ અંગે જોગવાઈ કરે છે.

કલમ 7(1) મુજબ હિન્દુ લગ્ન વર અથવા કન્યા બંનેમાંથી કોઈ એક પક્ષકારને લાગુ પડતી રૂઢિગત વિધિઓ અને સંસ્કારો (Customary Rites and Ceremonies) અનુસાર સંપન્ન થઈ શકે છે.

આનો અર્થ એ છે કે દરેક હિન્દુ લગ્નમાં એકસરખી વિધિ થવી જરૂરી નથી. અલગ-અલગ સમાજો અને સંપ્રદાયોમાં લગ્નની અલગ પરંપરાઓ હોઈ શકે છે. જો તે માન્ય રૂઢિગત વિધિઓ હોય, તો તે મુજબ થયેલા લગ્નને કાયદેસર માન્યતા મળી શકે છે.

સપ્તપદી (Saptapadi – Seven Steps)

કલમ 7(2) AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

જો સંબંધિત પક્ષકારોની લગ્નવિધિમાં સપ્તપદીનો સમાવેશ થતો હોય, તો વર અને કન્યા પવિત્ર અગ્નિની સાક્ષીમાં સાથે મળીને સાત પગલાં પૂર્ણ કરે ત્યારે લગ્ન પૂર્ણ અને બંધનકર્તા બને છે.

અહીં ખાસ યાદ રાખવું:

સપ્તપદીનો અર્થ વર અને કન્યા દ્વારા પવિત્ર અગ્નિની સામે સંયુક્ત રીતે લેવામાં આવતાં સાત પગલાં થાય છે.

લગ્નવિધિમાં સપ્તપદી આવશ્યક હોય તો સાતમું પગલું પૂર્ણ થતાં લગ્ન પૂર્ણ અને બંધનકર્તા બને છે.

પરંતુ દરેક હિન્દુ લગ્નમાં સપ્તપદી ફરજિયાત છે એવું નથી. જો સંબંધિત પક્ષકારોની માન્ય રૂઢિગત લગ્નવિધિમાં સપ્તપદીનો સમાવેશ ન થતો હોય, તો તે રૂઢિ મુજબની આવશ્યક વિધિઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

લગ્નની આવશ્યક વિધિઓનું પાલન કેમ જરૂરી છે?

માત્ર વરમાળા પહેરાવવી, ફોટોગ્રાફ લેવો અથવા લગ્નનું પ્રમાણપત્ર મેળવવું એ દરેક સંજોગોમાં કાયદેસર હિન્દુ લગ્ન સાબિત કરવા માટે પૂરતું નથી.

લગ્ન સંબંધિત માન્ય રૂઢિગત વિધિઓ વાસ્તવમાં સંપન્ન થયેલી હોવી જરૂરી છે. વિવાદ ઊભો થાય ત્યારે આવી વિધિઓ થયાનું પુરવાર કરવું પડી શકે છે.

આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો – Dolly Rani v. Manish Kumar Chanchal (2024)

સુપ્રીમ કોર્ટે 19 એપ્રિલ, 2024ના રોજ આપેલા આ ચુકાદામાં હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 7 અને 8 અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી હતી.

કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ લગ્નની માન્યતા માટે કલમ 7 મુજબ જરૂરી લગ્નવિધિઓનું સંપન્ન થવું આવશ્યક છે.

જો લગ્નની આવશ્યક વિધિઓ જ કરવામાં આવી ન હોય, તો માત્ર લગ્નનું પ્રમાણપત્ર મેળવી લેવાથી કાયદેસર હિન્દુ લગ્નનું અસ્તિત્વ ઊભું થતું નથી.

કોર્ટે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ 8 હેઠળની નોંધણી માત્ર ત્યારે જ માન્ય હિન્દુ લગ્નનો પુરાવો બની શકે છે જ્યારે કલમ 7 મુજબ લગ્નવિધિ સંપન્ન થઈ હોય.

આ ચુકાદો AIBE પરીક્ષા માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

કેસનું નામ: Dolly Rani v. Manish Kumar Chanchal

ચુકાદાની તારીખ: 19 એપ્રિલ, 2024

મુખ્ય સિદ્ધાંત: કલમ 7 મુજબ જરૂરી લગ્નવિધિ વિના માત્ર લગ્નની નોંધણીથી હિન્દુ લગ્ન કાયદેસર બનતા નથી.

કલમ 8 – હિન્દુ લગ્નની નોંધણી (Registration of Hindu Marriages)

કલમ 8 હિન્દુ લગ્નની નોંધણી અંગે જોગવાઈ કરે છે.

લગ્નની નોંધણીનો મુખ્ય હેતુ લગ્ન થયાનું કાનૂની પ્રમાણ અને પુરાવો ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.

કલમ 8(1) મુજબ રાજ્ય સરકાર હિન્દુ લગ્નની નોંધણી માટે નિયમો બનાવી શકે છે. આવા નિયમો અનુસાર પતિ-પત્ની તેમના લગ્નની વિગતો નિર્ધારિત હિન્દુ લગ્ન રજિસ્ટરમાં નોંધાવી શકે છે.

રાજ્ય સરકારની સત્તા – કલમ 8(2)

કલમ 8(2) મુજબ રાજ્ય સરકાર જરૂરી અથવા યોગ્ય માને તો રાજ્યના સમગ્ર વિસ્તારમાં અથવા તેના કોઈ ચોક્કસ ભાગમાં હિન્દુ લગ્નની નોંધણી ફરજિયાત બનાવી શકે છે.

જો રાજ્ય સરકાર દ્વારા નોંધણી ફરજિયાત કરવામાં આવી હોય અને કોઈ વ્યક્તિ તે અંગેના નિયમોનો ભંગ કરે, તો આ કલમ હેઠળ દંડની જોગવાઈ છે.

મૂળ કલમમાં આ દંડની મહત્તમ મર્યાદા 25 રૂપિયા દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે વ્યવહારમાં લાગુ પડતા રાજ્યના અન્ય કાયદા અને નિયમો પણ તપાસવા જરૂરી છે.

કલમ 8(3) – નિયમો વિધાનમંડળ સમક્ષ રજૂ કરવા

રાજ્ય સરકાર દ્વારા કલમ 8 હેઠળ બનાવવામાં આવેલા નિયમો શક્ય તેટલી વહેલી તકે રાજ્ય વિધાનમંડળ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે તે જરૂરી છે.

કલમ 8(4) – લગ્ન રજિસ્ટરની પુરાવાકીય કિંમત

હિન્દુ લગ્ન રજિસ્ટર સામાન્ય યોગ્ય સમયે નિરીક્ષણ માટે ખુલ્લું રહેશે.

આ રજિસ્ટરમાં નોંધાયેલી વિગતો પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે. રજિસ્ટ્રાર પાસેથી નિર્ધારિત ફી ચૂકવીને તેની પ્રમાણિત નકલ (Certified Extract) પણ મેળવી શકાય છે.

કલમ 8(5) – નોંધણી ન કરાવવાથી લગ્નની માન્યતા પર અસર થતી નથી

આ પેટાકલમ AIBE પરીક્ષા માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

કલમ 8(5) મુજબ હિન્દુ લગ્નની નોંધણી કરવામાં આવી ન હોય તો માત્ર તે કારણસર લગ્નની કાયદેસર માન્યતા પર કોઈ અસર થતી નથી.

અર્થાત્, જો લગ્ન કલમ 5ની આવશ્યક શરતો અને કલમ 7 મુજબની જરૂરી વિધિઓ અનુસાર સંપન્ન થયાં હોય, તો માત્ર નોંધણી ન કરાવવાના કારણે તે લગ્ન અમાન્ય બનતા નથી.

પરંતુ નોંધણી કરાવવાથી ભવિષ્યમાં લગ્નનો પુરાવો રજૂ કરવો સરળ બને છે.

લગ્નની નોંધણી અને લગ્નની માન્યતા વચ્ચેનો તફાવત

આ બંને બાબતો વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જરૂરી છે.

લગ્નની માન્યતા (Validity of Marriage) એ લગ્ન કાયદાની જરૂરી શરતો અને વિધિઓ અનુસાર થયાં છે કે નહીં તે દર્શાવે છે.

જ્યારે લગ્નની નોંધણી (Registration of Marriage) એ થયેલા લગ્નની વિગતો સરકારી રજિસ્ટરમાં દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા છે.

નોંધણી લગ્નનો પુરાવો મજબૂત બનાવે છે, પરંતુ કલમ 7 મુજબ લગ્નવિધિ જ થઈ ન હોય તો માત્ર નોંધણીથી લગ્ન કાયદેસર બની શકતાં નથી.

કલમ 5, 7 અને 8 વચ્ચેનો સંબંધ

આ ત્રણેય કલમો હિન્દુ લગ્નની કાયદેસર પ્રક્રિયાના અલગ-અલગ પાસાં સમજાવે છે.

કલમ 5 લગ્ન માટે જરૂરી કાનૂની શરતો નક્કી કરે છે.

કલમ 7 લગ્ન સંપન્ન કરવા માટે જરૂરી રૂઢિગત વિધિઓ અને સંસ્કારો અંગે જોગવાઈ કરે છે.

કલમ 8 લગ્નની નોંધણી અને તેના પુરાવા અંગે જોગવાઈ કરે છે.

ટૂંકમાં કહીએ તો, કલમ 5 લગ્નની પાત્રતા, કલમ 7 લગ્નની વિધિ અને કલમ 8 લગ્નના દસ્તાવેજી પુરાવા સાથે સંબંધિત છે.

AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દા

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 5માં લગ્ન માટે પાંચ આવશ્યક શરતો છે.

વર માટે લગ્નની લઘુત્તમ ઉંમર 21 વર્ષ અને કન્યા માટે 18 વર્ષ છે.

કલમ 5(i), (iv) અને (v)ના ભંગથી કલમ 11 હેઠળ લગ્ન શૂન્ય બને છે.

કલમ 5(ii) હેઠળની માનસિક ક્ષમતાની શરતોનો ભંગ યોગ્ય સંજોગોમાં કલમ 12 હેઠળ લગ્નને રદબાતલ કરી શકાય તેવાં બનાવે છે.

કલમ 7(1) મુજબ બંનેમાંથી કોઈ એક પક્ષકારની માન્ય રૂઢિગત વિધિઓ અનુસાર લગ્ન થઈ શકે છે.

સપ્તપદીમાં સાતમું પગલું પૂર્ણ થતાં લગ્ન પૂર્ણ અને બંધનકર્તા બને છે, જો સપ્તપદી સંબંધિત લગ્નવિધિનો ભાગ હોય.

કલમ 8 લગ્નની નોંધણી અંગે છે.

કલમ 8(5) મુજબ નોંધણી ન કરાવવાથી માત્ર તે કારણસર લગ્ન અમાન્ય બનતાં નથી.

Dolly Rani v. Manish Kumar Chanchal (2024) ચુકાદા મુજબ કલમ 7ની આવશ્યક વિધિઓ વિના માત્ર લગ્નનું પ્રમાણપત્ર કાયદેસર હિન્દુ લગ્ન સ્થાપિત કરતું નથી.

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 5, 7 અને 8 હિન્દુ લગ્નની કાયદેસર વ્યવસ્થાનો પાયો છે. લગ્ન માટે જરૂરી શરતોનું પાલન કરવું, માન્ય રૂઢિગત વિધિઓ દ્વારા લગ્ન સંપન્ન કરવાં અને ત્યારબાદ લગ્નની નોંધણી કરાવવી એ ત્રણેય બાબતોનું પોતપોતાનું મહત્ત્વ છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ કલમો પરથી સીધા પ્રશ્નો તેમજ કેસલૉ આધારિત પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. ખાસ કરીને સપ્તપદી, સપિંડ સંબંધ, પ્રતિબંધિત સંબંધો, શૂન્ય લગ્ન, રદબાતલ કરી શકાય તેવાં લગ્ન અને લગ્ન નોંધણીની કાનૂની અસર સારી રીતે સમજી લેવી જોઈએ.

AIBE Hindu Marriage Act – Sections 5, 7 and 8 – 20 MCQ

પ્રશ્ન 1. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 5 શેના વિશે જોગવાઈ કરે છે?

(અ) છૂટાછેડા
(બ) હિન્દુ લગ્ન માટેની આવશ્યક શરતો
(ક) લગ્નની નોંધણી
(ડ) ભરણપોષણ

સાચો જવાબ: (બ) હિન્દુ લગ્ન માટેની આવશ્યક શરતો

સમજૂતી: કલમ 5 હિન્દુ લગ્ન કાયદેસર રીતે કરવા માટેની આવશ્યક શરતો નક્કી કરે છે.

પ્રશ્ન 2. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ મુજબ વરની લગ્ન માટેની લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી હોવી જોઈએ?

(અ) 18 વર્ષ
(બ) 20 વર્ષ
(ક) 21 વર્ષ
(ડ) 25 વર્ષ

સાચો જવાબ: (ક) 21 વર્ષ

સમજૂતી: કલમ 5(iii) મુજબ વરની ઉંમર 21 વર્ષ પૂર્ણ થયેલી હોવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 3. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ મુજબ કન્યાની લગ્ન માટેની લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?

(અ) 16 વર્ષ
(બ) 18 વર્ષ
(ક) 20 વર્ષ
(ડ) 21 વર્ષ

સાચો જવાબ: (બ) 18 વર્ષ

સમજૂતી: કલમ 5(iii) મુજબ કન્યાની ઉંમર 18 વર્ષ પૂર્ણ થયેલી હોવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 4. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 5(i) મુજબ લગ્ન સમયે કઈ શરત જરૂરી છે?

(અ) બંને પક્ષકારોનો અગાઉ લગ્નનો અનુભવ હોવો જોઈએ.
(બ) બંનેમાંથી કોઈનો જીવિત જીવનસાથી હોવો જોઈએ નહીં.
(ક) બંને પક્ષકારોનું સરકારી રજિસ્ટ્રેશન હોવું જોઈએ.
(ડ) બંને પક્ષકારો 25 વર્ષનાં હોવાં જોઈએ.

સાચો જવાબ: (બ) બંનેમાંથી કોઈનો જીવિત જીવનસાથી હોવો જોઈએ નહીં.

સમજૂતી: હિન્દુ કાયદા હેઠળ એકપત્નીત્વ અથવા એકપતિત્વનો સિદ્ધાંત (Monogamy) લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 5. કલમ 5(i), 5(iv) અથવા 5(v)નો ભંગ થાય તો લગ્ન કયા પ્રકારનાં ગણાય છે?

(અ) Voidable Marriage
(બ) Valid Marriage
(ક) Void Marriage
(ડ) Customary Marriage

સાચો જવાબ: (ક) Void Marriage

સમજૂતી: કલમ 11 મુજબ આ ત્રણ શરતોનો ભંગ કરવાથી લગ્ન શરૂઆતથી જ શૂન્ય ગણાય છે.

પ્રશ્ન 6. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 5(ii) શેના વિશે છે?

(અ) લગ્નની ઉંમર
(બ) માનસિક ક્ષમતા
(ક) લગ્નની નોંધણી
(ડ) સપિંડ સંબંધ

સાચો જવાબ: (બ) માનસિક ક્ષમતા

સમજૂતી: આ કલમ લગ્ન માટે માન્ય સંમતિ આપવાની ક્ષમતા અને નિર્ધારિત માનસિક પરિસ્થિતિઓ અંગે જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 7. કલમ 5(v) કયા સંબંધમાં લગ્ન કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે?

(અ) મિત્રતા સંબંધ
(બ) સપિંડ સંબંધ
(ક) પાડોશી સંબંધ
(ડ) વ્યવસાયિક સંબંધ

સાચો જવાબ: (બ) સપિંડ સંબંધ

સમજૂતી: સપિંડ સંબંધમાં લગ્ન સામાન્ય રીતે પ્રતિબંધિત છે, પરંતુ માન્ય રૂઢિ અથવા પરંપરા દ્વારા પરવાનગી હોય તો અપવાદ લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 8. માતાની તરફથી કેટલી પેઢી સુધી સપિંડ સંબંધ ગણાય છે?

(અ) બે પેઢી
(બ) ત્રણ પેઢી
(ક) ચાર પેઢી
(ડ) પાંચ પેઢી

સાચો જવાબ: (બ) ત્રણ પેઢી

સમજૂતી: કલમ 3(f) મુજબ માતાની તરફથી ત્રીજી પેઢી સુધી અને પિતાની તરફથી પાંચમી પેઢી સુધી સપિંડ સંબંધ ગણાય છે. સંબંધિત વ્યક્તિ પ્રથમ પેઢી ગણાય છે.

પ્રશ્ન 9. પિતાની તરફથી કેટલી પેઢી સુધી સપિંડ સંબંધ ગણવામાં આવે છે?

(અ) બે પેઢી
(બ) ત્રણ પેઢી
(ક) ચાર પેઢી
(ડ) પાંચ પેઢી

સાચો જવાબ: (ડ) પાંચ પેઢી

સમજૂતી: કલમ 3(f) મુજબ પિતૃપક્ષે પાંચમી પેઢી સુધી સપિંડ સંબંધ ગણાય છે.

પ્રશ્ન 10. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 7 શેના વિશે છે?

(અ) લગ્નની નોંધણી
(બ) લગ્નવિધિ
(ક) છૂટાછેડા
(ડ) ભરણપોષણ

સાચો જવાબ: (બ) લગ્નવિધિ

સમજૂતી: કલમ 7 મુજબ હિન્દુ લગ્ન બંનેમાંથી કોઈ એક પક્ષકારની માન્ય રૂઢિગત વિધિઓ અને સંસ્કારો અનુસાર સંપન્ન થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 11. સપ્તપદીમાં કેટલાં પગલાંનો સમાવેશ થાય છે?

(અ) પાંચ
(બ) છ
(ક) સાત
(ડ) આઠ

સાચો જવાબ: (ક) સાત

સમજૂતી: સપ્તપદી એટલે વર અને કન્યા દ્વારા પવિત્ર અગ્નિની સામે સાથે મળીને લેવામાં આવતાં સાત પગલાં.

પ્રશ્ન 12. જો સંબંધિત લગ્નવિધિમાં સપ્તપદીનો સમાવેશ થતો હોય, તો લગ્ન ક્યારે પૂર્ણ અને બંધનકર્તા બને છે?

(અ) પ્રથમ પગલું લેતાં
(બ) ત્રીજું પગલું લેતાં
(ક) પાંચમું પગલું લેતાં
(ડ) સાતમું પગલું લેતાં

સાચો જવાબ: (ડ) સાતમું પગલું લેતાં

સમજૂતી: કલમ 7(2) મુજબ સપ્તપદીનો સમાવેશ થતો હોય તો સાતમું પગલું પૂર્ણ થતાં લગ્ન પૂર્ણ અને બંધનકર્તા બને છે.

પ્રશ્ન 13. શું દરેક હિન્દુ લગ્નમાં સપ્તપદી ફરજિયાત છે?

(અ) હા, દરેક કિસ્સામાં
(બ) ના, માત્ર જ્યાં સંબંધિત રૂઢિગત વિધિમાં તેનો સમાવેશ થતો હોય ત્યાં
(ક) માત્ર શહેરી વિસ્તારમાં
(ડ) માત્ર કોર્ટ મેરેજમાં

સાચો જવાબ: (બ) ના, માત્ર જ્યાં સંબંધિત રૂઢિગત વિધિમાં તેનો સમાવેશ થતો હોય ત્યાં

સમજૂતી: કલમ 7 મુજબ લગ્ન સંબંધિત પક્ષકારોની માન્ય રૂઢિગત વિધિ અનુસાર થવા જોઈએ. દરેક હિન્દુ લગ્નમાં સપ્તપદી ફરજિયાત નથી.

પ્રશ્ન 14. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 8 શેના વિશે છે?

(અ) લગ્નની નોંધણી
(બ) લગ્ન રદ કરવા
(ક) છૂટાછેડા
(ડ) દત્તકવિધિ

સાચો જવાબ: (અ) લગ્નની નોંધણી

સમજૂતી: કલમ 8 હિન્દુ લગ્નની નોંધણી અને લગ્નના પુરાવા અંગે જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 15. કલમ 8(5) મુજબ લગ્નની નોંધણી ન કરાવવામાં આવે તો શું થાય?

(અ) લગ્ન આપોઆપ રદ થાય છે.
(બ) લગ્ન શૂન્ય બને છે.
(ક) માત્ર નોંધણી ન થવાને કારણે લગ્નની માન્યતા પર અસર થતી નથી.
(ડ) લગ્ન માટે ફરીથી વિધિ કરવી પડે છે.

સાચો જવાબ: (ક) માત્ર નોંધણી ન થવાને કારણે લગ્નની માન્યતા પર અસર થતી નથી.

સમજૂતી: કલમ 8(5) સ્પષ્ટ કરે છે કે નોંધણી ન કરાવવાના કારણે હિન્દુ લગ્નની કાયદેસર માન્યતા પર અસર થતી નથી.

પ્રશ્ન 16. કલમ 8(2) મુજબ હિન્દુ લગ્નની નોંધણી ફરજિયાત બનાવવાની સત્તા કોને છે?

(અ) કેન્દ્ર સરકાર
(બ) સુપ્રીમ કોર્ટ
(ક) રાજ્ય સરકાર
(ડ) ગ્રામ પંચાયત

સાચો જવાબ: (ક) રાજ્ય સરકાર

સમજૂતી: રાજ્ય સરકાર જરૂરી અથવા યોગ્ય માને તો રાજ્યના સમગ્ર વિસ્તારમાં અથવા તેના કોઈ ભાગમાં લગ્નની નોંધણી ફરજિયાત બનાવી શકે છે.

પ્રશ્ન 17. હિન્દુ લગ્ન રજિસ્ટરમાં નોંધાયેલી વિગતો કઈ કલમ હેઠળ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે?

(અ) કલમ 5
(બ) કલમ 7
(ક) કલમ 8(4)
(ડ) કલમ 11

સાચો જવાબ: (ક) કલમ 8(4)

સમજૂતી: કલમ 8(4) મુજબ હિન્દુ લગ્ન રજિસ્ટરમાં નોંધાયેલી વિગતો પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે.

પ્રશ્ન 18. કલમ 5(ii)ની માનસિક ક્ષમતાની શરતોનો ભંગ થાય તો લગ્ન કઈ કલમ હેઠળ રદબાતલ કરી શકાય તેવાં બની શકે છે?

(અ) કલમ 10
(બ) કલમ 11
(ક) કલમ 12
(ડ) કલમ 13

સાચો જવાબ: (ક) કલમ 12

સમજૂતી: કલમ 12 હેઠળ નિર્ધારિત શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે લગ્ન Voidable Marriage બની શકે છે.

પ્રશ્ન 19. Dolly Rani v. Manish Kumar Chanchal કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કયા મુદ્દા અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો?

(અ) છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા
(બ) લગ્નની ઉંમર
(ક) કલમ 7ની જરૂરી વિધિઓ વિના માત્ર નોંધણીથી લગ્ન માન્ય બનતાં નથી.
(ડ) ભરણપોષણની જવાબદારી

સાચો જવાબ: (ક) કલમ 7ની જરૂરી વિધિઓ વિના માત્ર નોંધણીથી લગ્ન માન્ય બનતાં નથી.

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે 19 એપ્રિલ, 2024ના રોજ સ્પષ્ટ કર્યું કે માન્ય હિન્દુ લગ્ન માટે કલમ 7 મુજબ જરૂરી લગ્નવિધિઓનું સંપન્ન થવું આવશ્યક છે.

પ્રશ્ન 20. કલમ 5, 7 અને 8નો યોગ્ય ક્રમ અને વિષય કયો છે?

(અ) લગ્નની નોંધણી, છૂટાછેડા અને લગ્નની ઉંમર
(બ) લગ્નની આવશ્યક શરતો, લગ્નવિધિ અને લગ્નની નોંધણી
(ક) ભરણપોષણ, લગ્નવિધિ અને દત્તકવિધિ
(ડ) છૂટાછેડા, સપિંડ સંબંધ અને વારસો

સાચો જવાબ: (બ) લગ્નની આવશ્યક શરતો, લગ્નવિધિ અને લગ્નની નોંધણી

સમજૂતી: કલમ 5 લગ્ન માટેની શરતો, કલમ 7 લગ્નવિધિ અને કલમ 8 લગ્નની નોંધણી અંગે છે.

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખો

કલમ 5 – Conditions for Hindu Marriage

કલમ 7 – Ceremonies for Hindu Marriage

કલમ 8 – Registration of Hindu Marriage

કલમ 11 – Void Marriage

કલમ 12 – Voidable Marriage

કલમ 18 – Punishment for contravention of certain conditions

કલમ 3(f) – Sapinda Relationship

કલમ 7(2) – Saptapadi

કલમ 8(5) – Omission of registration does not affect validity of marriage.