વકીલ સામે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ ફરિયાદ થઈ શકે નહીં
Click the Language Button below to read in your language.
ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે 14 મે, 2024ના રોજ વકીલોની વ્યાવસાયિક સેવાઓ અને ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019ના અમલ અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. આ ચુકાદામાં કોર્ટે ઠરાવ્યું કે વકીલો દ્વારા આપવામાં આવતી વ્યાવસાયિક સેવાઓમાં ખામી હોવાના આધારે તેમની સામે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ ફરિયાદ કરી શકાતી નથી.
આ ચુકાદો Bar of Indian Lawyers v. D.K. Gandhi PS National Institute of Communicable Diseases કેસમાં આપવામાં આવ્યો હતો. આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે વકીલાતના વ્યવસાયની વિશિષ્ટ પ્રકૃતિ, વકીલોની અદાલત પ્રત્યેની ફરજો અને ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદાના ઉદ્દેશોનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.
કેસની વિગતો
કેસનું નામ: Bar of Indian Lawyers v. D.K. Gandhi PS National Institute of Communicable Diseases
કોર્ટ: ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ
ચુકાદાની તારીખ: 14 મે, 2024
સાઇટેશન: 2024 INSC 410
સંબંધિત કાયદો: ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 1986 અને ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019.
ચુકાદો આપનાર ન્યાયમૂર્તિઓ: જસ્ટિસ બેલા એમ. ત્રિવેદી અને જસ્ટિસ પંકજ મિથલ.
વિવાદનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે વકીલ દ્વારા આપવામાં આવતી વ્યાવસાયિક સેવામાં ખામી હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવે તો શું ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ વકીલ સામે ફરિયાદ દાખલ કરી શકાય?
વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસની શરૂઆત એક એવા વિવાદથી થઈ હતી જેમાં ડી. કે. ગાંધી નામના વ્યક્તિએ એક વકીલની સેવાઓ લીધી હતી. તેમને એક વ્યક્તિ સામે નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ 138 હેઠળ ચેક બાઉન્સની ફરિયાદ દાખલ કરાવવાની હતી. આ કેસ દરમિયાન આરોપી દ્વારા રૂ. 20,000ની રકમનો ડિમાન્ડ ડ્રાફ્ટ અથવા પે-ઓર્ડર તથા રૂ. 5,000નો ચેક આપવામાં આવ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ ચુકાદામાં કરવામાં આવ્યો હતો. ફરિયાદીનો આક્ષેપ હતો કે વકીલે આ રકમ તેમને યોગ્ય રીતે સોંપી નહોતી અને વધારાની રકમની માંગણી કરી હતી. આ ઉપરાંત, વકીલ દ્વારા રૂ. 5,000ની ફી વસૂલવા માટે અલગથી કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનો પણ વિવાદ ઊભો થયો હતો. ત્યારબાદ ફરિયાદીએ જિલ્લા ગ્રાહક તકરાર નિવારણ ફોરમ સમક્ષ ફરિયાદ દાખલ કરી હતી અને વળતરની માંગણી કરી હતી.
જિલ્લા ફોરમે ફરિયાદ અંગે કાર્યવાહી કરી હતી. ત્યારબાદ રાજ્ય ગ્રાહક આયોગે વકીલોની સેવાઓ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ આવતી ન હોવાનું માન્યું હતું. જોકે, રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક તકરાર નિવારણ આયોગે અગાઉના નિર્ણયમાં વકીલોની સેવાઓમાં ખામી અંગે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ ફરિયાદ થઈ શકે તેવો અભિપ્રાય આપ્યો હતો. આ નિર્ણયને પડકારવામાં આવ્યો અને અંતે મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આવ્યો.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન
પ્રથમ, શું ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 1986 અને તેના સ્થાને આવેલા ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 હેઠળ વકીલોની વ્યાવસાયિક સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે?
બીજું, શું વકીલાતનો વ્યવસાય અન્ય વ્યવસાયોથી અલગ અને વિશિષ્ટ પ્રકૃતિ ધરાવે છે?
ત્રીજું, શું વકીલ અને તેના અસીલ વચ્ચેનો સંબંધ વ્યક્તિગત સેવાના કરાર (Contract of Personal Service) તરીકે ગણાવી શકાય, જેથી તે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમની સેવાની વ્યાખ્યામાંથી બાકાત રહે?
સુપ્રીમ કોર્ટનું વિશ્લેષણ : વકીલ સામે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ ફરિયાદ થઈ શકે નહીં
- વકીલાતનો વ્યવસાય વિશિષ્ટ પ્રકૃતિનો છે
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે વકીલાતનો વ્યવસાય અન્ય સામાન્ય વ્યવસાયોથી અલગ છે. કાનૂની વ્યવસાયને Sui Generis તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે કે આ વ્યવસાય પોતાની વિશિષ્ટ પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
વકીલ માત્ર પોતાના અસીલનું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર વ્યક્તિ નથી. વકીલની ફરજ અદાલત પ્રત્યે પણ હોય છે. વકીલે અસીલના હિતોનું રક્ષણ કરવાની સાથે ન્યાયની પ્રક્રિયામાં પણ સહયોગ આપવાનો હોય છે.
વકીલને કાયદા, ન્યાયિક નિર્ણયો અને કાનૂની પ્રક્રિયાની સમજ હોવી જરૂરી છે. કેસનું પરિણામ માત્ર વકીલની કુશળતા પર જ નહીં, પરંતુ વિરોધી પક્ષની દલીલો, ઉપલબ્ધ પુરાવા અને અદાલતના નિર્ણય પર પણ આધારિત હોય છે.
આથી, સુપ્રીમ કોર્ટના મતે વકીલાતના વ્યવસાયને સામાન્ય વેપાર અથવા વ્યાપારી સેવાની સમકક્ષ ગણાવી શકાય નહીં.
- ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમનો હેતુ
સુપ્રીમ કોર્ટે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 1986 અને ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019ના ઉદ્દેશોનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.
કોર્ટે નોંધ્યું કે આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકોને અન્યાયી વેપારી પ્રથાઓ, અનૈતિક વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિઓ અને માલસામાન તથા સેવાઓના બજારમાં થતા શોષણથી રક્ષણ આપવાનો છે.
કોર્ટે એવું પણ નોંધ્યું કે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 ઘડતી વખતે વકીલો, ડૉક્ટરો અને અન્ય વ્યાવસાયિકોની સેવાઓને આ કાયદાના કાર્યક્ષેત્રમાં સામેલ કરવાનો વિધાનસભાનો હેતુ હોવાનું દર્શાવતું કંઈ મળતું નથી.
કોર્ટના અભિપ્રાય મુજબ, વ્યાવસાયિક સેવાઓને સામાન્ય વેપાર અથવા વ્યાપારી સેવાઓની સમકક્ષ ગણાવીને ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમનો વ્યાપ વધારવો યોગ્ય નથી.
- વકીલ અને અસીલ વચ્ચેનો સંબંધ
ચુકાદામાં વકીલ અને અસીલ વચ્ચેના સંબંધની પ્રકૃતિનું પણ વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું.
કોર્ટે જણાવ્યું કે વકીલ અસીલ વતી અદાલતમાં હાજર રહે છે, કેસની કાર્યવાહી ચલાવે છે અને અસીલના હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ સંબંધમાં અસીલની સૂચનાઓ, વકીલની વ્યાવસાયિક જવાબદારીઓ અને અદાલત પ્રત્યેની ફરજો મહત્ત્વ ધરાવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વકીલ દ્વારા આપવામાં આવતી સેવાને વ્યક્તિગત સેવાના કરાર (Contract of Personal Service) સાથે સંબંધિત ગણાવી હતી. આ આધારે કોર્ટે ઠરાવ્યું કે આવી સેવા ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019ની કલમ 2(42)માં આપેલી સેવાની વ્યાખ્યામાંથી બાકાત રહે છે.
- વકીલ સામે દરેક પ્રકારની કાર્યવાહી પર પ્રતિબંધ નથી
આ ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે વકીલને તમામ પ્રકારની કાનૂની જવાબદારીમાંથી મુક્તિ મળી ગઈ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોઈ પણ વ્યાવસાયિકને તેની ગેરવર્તણૂક, બેદરકારી અથવા અન્ય ગેરકાયદેસર કૃત્યો બદલ સંપૂર્ણ રક્ષણ મળતું નથી.
વકીલ સામે વ્યાવસાયિક ગેરવર્તણૂક અંગે એડવોકેટ્સ એક્ટ, 1961 હેઠળ સંબંધિત બાર કાઉન્સિલ સમક્ષ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. કેસની પરિસ્થિતિ અનુસાર અન્ય લાગુ પડતા કાયદા હેઠળ નાગરિક અથવા ફોજદારી જવાબદારી પણ ઊભી થઈ શકે છે.
અર્થાત્, ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ ફરિયાદ ન થઈ શકે એનો અર્થ એવો નથી કે અસીલને વકીલ સામે કોઈ કાનૂની ઉપાય જ ઉપલબ્ધ નથી.
ચુકાદાનો અંતિમ નિષ્કર્ષ
જસ્ટિસ બેલા એમ. ત્રિવેદીની આગેવાની હેઠળની બે ન્યાયમૂર્તિઓની ખંડપીઠે નીચેના મુખ્ય નિષ્કર્ષો આપ્યા હતા.
પ્રથમ, ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 1986 અને ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 હેઠળ વકીલોની વ્યાવસાયિક સેવાઓનો સમાવેશ કરવાનો વિધાનસભાનો હેતુ નહોતો.
બીજું, વકીલાતનો વ્યવસાય વિશિષ્ટ પ્રકૃતિ ધરાવે છે અને તેને અન્ય વ્યવસાયોની સમકક્ષ ગણી શકાય નહીં.
ત્રીજું, વકીલ દ્વારા અસીલને આપવામાં આવતી સેવા વ્યક્તિગત સેવાના કરારની પ્રકૃતિ ધરાવે છે અને તેથી ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019ની કલમ 2(42) હેઠળની સેવાની વ્યાખ્યામાંથી બાકાત રહે છે.
ચોથું, વકીલોની વ્યાવસાયિક સેવાઓમાં ખામી હોવાના આધારે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ ફરિયાદ જાળવવાપાત્ર નથી.
આથી, સુપ્રીમ કોર્ટે રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક તકરાર નિવારણ આયોગનો અગાઉનો નિર્ણય રદ કર્યો હતો અને અપીલો મંજૂર કરી હતી.
આ ચુકાદાનું કાનૂની મહત્ત્વ
આ ચુકાદો વકીલો અને તેમના અસીલો બંને માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
વકીલો માટે આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમની વ્યાવસાયિક સેવાઓની ગુણવત્તા અંગેની ફરિયાદો માટે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળની પ્રક્રિયા લાગુ પડતી નથી.
બીજી તરફ, અસીલોએ સમજવું જરૂરી છે કે આ ચુકાદો વકીલની ગેરવર્તણૂક અથવા બેદરકારી સામેના તમામ કાનૂની ઉપાયો બંધ કરતો નથી. યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં બાર કાઉન્સિલ સમક્ષ ફરિયાદ અથવા અન્ય લાગુ પડતી કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકાય છે.
આ ચુકાદો કાનૂની વ્યવસાયની સ્વતંત્રતા, અદાલત પ્રત્યેની વકીલની ફરજો અને ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદાના કાર્યક્ષેત્ર વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરે છે.
નિષ્કર્ષ
Bar of Indian Lawyers v. D.K. Gandhi PS National Institute of Communicable Diseases કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વકીલોની વ્યાવસાયિક સેવાઓમાં ખામી હોવાના આક્ષેપના આધારે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 હેઠળ ફરિયાદ કરી શકાય નહીં.
કોર્ટે વકીલાતના વ્યવસાયને વિશિષ્ટ પ્રકૃતિનો ગણાવ્યો અને વકીલ તથા અસીલ વચ્ચેના સંબંધને વ્યક્તિગત સેવાના કરાર સાથે સંબંધિત માન્યો. જોકે, વકીલની વ્યાવસાયિક ગેરવર્તણૂક અથવા અન્ય ગેરકાયદેસર કૃત્યો સામે કાયદા હેઠળ ઉપલબ્ધ અન્ય યોગ્ય ઉપાયો યથાવત્ રહે છે.
આથી, કાનૂની વ્યવસાય અને ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદાના અભ્યાસ માટે આ ચુકાદો મહત્ત્વપૂર્ણ છે.