AIBE – Evidence Act ની કલમ 137 અને 138

Number of Share: 3

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

ગુજરાતીમાં કાનૂની સમજૂતી, Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) ની સંબંધિત જોગવાઈઓ અને 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

કોઈપણ ન્યાયિક કાર્યવાહી દરમિયાન સાક્ષીની જુબાની ખૂબ જ મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. અદાલત સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા પુરાવાઓમાં સાક્ષીનું નિવેદન ઘણી વખત કેસનો નિર્ણય કરવામાં નિર્ણાયક સાબિત થાય છે. પરંતુ સાક્ષી પાસેથી કઈ રીતે પ્રશ્નો પૂછવા, કઈ પ્રક્રિયા દ્વારા તેની જુબાની લેવી અને સામેના પક્ષકારને કઈ રીતે તેની સત્યતા તપાસવાની તક આપવી, તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 137 અને 138 આ જ વિષયને આવરી લે છે. આ બંને કલમોમાં Examination-in-Chief, Cross-Examination અને Re-Examination એટલે કે મુખ્ય તપાસ, ઊલટતપાસ અને પુનઃતપાસ અંગેની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

હવે આ ત્રણેય પ્રક્રિયાઓને સરળ ઉદાહરણો સાથે સમજીએ અને સાથે જ નવા ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (BSA) હેઠળ તેની સંબંધિત જોગવાઈઓ પણ જાણીએ.

કલમ 137 – Examination of Witness (સાક્ષીની તપાસ)

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 137 મુજબ સાક્ષીની તપાસના ત્રણ પ્રકાર છે.

Examination-in-Chief (મુખ્ય તપાસ)

જ્યારે કોઈ પક્ષકાર પોતાનો સાક્ષી અદાલતમાં રજૂ કરે છે અને તે પક્ષકાર અથવા તેના વકીલ દ્વારા સાક્ષીને પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે, ત્યારે તેને Examination-in-Chief અથવા મુખ્ય તપાસ કહેવામાં આવે છે.

આ તપાસનો મુખ્ય હેતુ પોતાના પક્ષકારના કેસને સમર્થન આપતા તથ્યો અને પુરાવાઓ અદાલત સમક્ષ રજૂ કરવાનો છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ‘A’ ઉપર ‘B’ ની હત્યા કરવાનો આરોપ છે. ફરિયાદ પક્ષ પોતાના સાક્ષી ‘C’ ને અદાલતમાં રજૂ કરે છે. ફરિયાદ પક્ષનો વકીલ ‘C’ ને પૂછે છે કે, તમે ઘટનાના દિવસે ક્યાં હતા? તમે આરોપી ‘A’ ને ઘટના સ્થળે જોયો હતો? તમે શું જોયું હતું?

આ પ્રકારના પ્રશ્નો દ્વારા ફરિયાદ પક્ષ પોતાનો કેસ સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ તપાસને Examination-in-Chief કહેવામાં આવે છે.

Cross-Examination (ઊલટતપાસ)

જ્યારે એક પક્ષકાર દ્વારા તેના સાક્ષીની મુખ્ય તપાસ પૂર્ણ કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ સામેના પક્ષકારને તે સાક્ષીની ઊલટતપાસ કરવાની તક આપવામાં આવે છે.

આ પ્રક્રિયાને Cross-Examination કહેવામાં આવે છે.

ઊલટતપાસનો મુખ્ય હેતુ સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા તપાસવાનો, તેના નિવેદનમાં રહેલી વિસંગતતાઓ બહાર લાવવાનો અને તેની જુબાનીની સત્યતા ચકાસવાનો છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ફરિયાદ પક્ષના સાક્ષી ‘C’ એ જણાવ્યું કે તેણે આરોપી ‘A’ ને રાત્રે 10 વાગ્યે હત્યા કરતા જોયો હતો. હવે બચાવ પક્ષનો વકીલ તેને પૂછે છે કે ઘટનાસ્થળે પૂરતો પ્રકાશ હતો? તમે આરોપીને કેટલી દૂરથી જોયો હતો? તમારી અને આરોપીની વચ્ચે કોઈ જૂની દુશ્મનાવટ છે?

આ પ્રકારના પ્રશ્નો દ્વારા બચાવ પક્ષ સાક્ષીની જુબાનીની વિશ્વસનીયતા તપાસે છે. આ પ્રક્રિયા Cross-Examination કહેવાય છે.

Re-Examination (પુનઃતપાસ)

ઊલટતપાસ પૂર્ણ થયા પછી, જે પક્ષકારે મૂળ સાક્ષીને રજૂ કર્યો હોય તે પક્ષકારને ફરીથી તે સાક્ષીની તપાસ કરવાની તક મળે છે. તેને Re-Examination કહેવામાં આવે છે.

પુનઃતપાસનો મુખ્ય હેતુ ઊલટતપાસ દરમિયાન ઊભી થયેલી શંકાઓ દૂર કરવાનો અને સાક્ષીના જવાબો અંગે જરૂરી સ્પષ્ટતા મેળવવાનો છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ઊલટતપાસ દરમિયાન બચાવ પક્ષે સાક્ષી ‘C’ ને પૂછ્યું કે ઘટનાસ્થળે અંધારું હતું તો તમે આરોપીને કેવી રીતે ઓળખ્યો?

હવે ફરિયાદ પક્ષનો વકીલ પુનઃતપાસ દરમિયાન પૂછે છે કે ઘટનાસ્થળે સ્ટ્રીટ લાઇટ ચાલુ હતી? તમે આરોપીને અગાઉથી ઓળખતા હતા?

આ પ્રશ્નોના જવાબથી ઊલટતપાસ દરમિયાન ઊભી થયેલી શંકા દૂર થઈ શકે છે.

આ રીતે કલમ 137 સાક્ષીની તપાસના ત્રણ સ્વરૂપો સ્પષ્ટ કરે છે.

કલમ 138 – Order of Examinations (તપાસનો ક્રમ અને તપાસનો વ્યાપ)

કલમ 138માં સાક્ષીની તપાસ કયા ક્રમમાં કરવામાં આવશે અને દરેક પ્રકારની તપાસનો વ્યાપ કેટલો રહેશે તે અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

તપાસનો કાયદેસર ક્રમ

સાક્ષીની તપાસ સામાન્ય રીતે નીચેના ક્રમમાં કરવામાં આવે છે.

Examination-in-Chief → Cross-Examination → Re-Examination

સૌપ્રથમ સાક્ષીની મુખ્ય તપાસ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ સામેના પક્ષકારની ઇચ્છા હોય તો ઊલટતપાસ કરવામાં આવે છે. છેલ્લે, સાક્ષીને રજૂ કરનાર પક્ષકાર ઇચ્છે તો પુનઃતપાસ કરવામાં આવે છે.

અહીં ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત એ છે કે ઊલટતપાસ અને પુનઃતપાસ દરેક સંજોગોમાં ફરજિયાત નથી. કાયદામાં સંબંધિત પક્ષકારને તે કરવાની તક આપવામાં આવી છે.

Examination-in-Chief અને Cross-Examination નો વ્યાપ

કલમ 138 મુજબ મુખ્ય તપાસ અને ઊલટતપાસ બંને સંબંધિત હકીકતો (Relevant Facts) સાથે જોડાયેલી હોવી જોઈએ.

પરંતુ ઊલટતપાસની એક ખાસ વિશેષતા છે. ઊલટતપાસ માત્ર મુખ્ય તપાસ દરમિયાન સાક્ષીએ જે હકીકતો જણાવી હોય તેના સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી.

એટલે કે, ઊલટતપાસ દરમિયાન સામેના પક્ષકારને કેસ સાથે સંબંધિત અન્ય હકીકતો અંગે પણ પ્રશ્નો પૂછવાનો અધિકાર છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ અકસ્માતના કેસમાં સાક્ષી મુખ્ય તપાસ દરમિયાન જણાવે છે કે તેણે આરોપીની કારને અકસ્માત કરતી જોઈ હતી.

હવે ઊલટતપાસ દરમિયાન સામેના પક્ષકારનો વકીલ સાક્ષીને પૂછે છે કે તમે ઘટનાના સમયે ક્યાં ઊભા હતા? તમારી અને કાર વચ્ચે કેટલું અંતર હતું? શું તમારી પાસે ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ છે? શું તમે અગાઉ આ પક્ષકારને ઓળખતા હતા?

આ પ્રશ્નો મુખ્ય તપાસમાં સીધા પૂછવામાં આવ્યા ન હોય, તેમ છતાં કેસ સાથે તેમની સુસંગતતા હોય તો ઊલટતપાસમાં પૂછી શકાય છે.

Re-Examination નો વ્યાપ

કલમ 138 મુજબ પુનઃતપાસનો મુખ્ય હેતુ ઊલટતપાસ દરમિયાન પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નો અથવા ઊભી થયેલી બાબતો અંગે સ્પષ્ટતા મેળવવાનો છે.

પુનઃતપાસનો ઉપયોગ મુખ્ય તપાસમાં રહી ગયેલી દરેક બાબત ફરીથી રજૂ કરવા માટે કરી શકાતો નથી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ઊલટતપાસમાં સામે આવેલી ગેરસમજ, અસ્પષ્ટતા અથવા શંકા દૂર કરવાનો છે.

પુનઃતપાસ દરમિયાન નવી હકીકત રજૂ કરવાની જોગવાઈ

કલમ 138ની એક ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એ છે કે જો અદાલતની પરવાનગીથી પુનઃતપાસ દરમિયાન કોઈ નવી હકીકત રજૂ કરવામાં આવે, તો સામેના પક્ષકારને તે નવી હકીકત અંગે ફરીથી ઊલટતપાસ કરવાની તક મળે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, મુખ્ય તપાસ અને ઊલટતપાસ પૂર્ણ થયા પછી પુનઃતપાસ દરમિયાન સાક્ષી જણાવે છે કે અકસ્માત સમયે સ્થળ પર CCTV કેમેરા પણ કાર્યરત હતો.

આ એક નવી હકીકત છે. જો અદાલત તેને રજૂ કરવાની પરવાનગી આપે, તો સામેના પક્ષકારને આ નવી હકીકત અંગે વધુ ઊલટતપાસ કરવાનો અધિકાર મળશે.

આ જોગવાઈથી બંને પક્ષકારોને ન્યાયી તક મળે છે અને કોઈ એક પક્ષકારને નવી હકીકત રજૂ કરીને સામેના પક્ષકારને જવાબ આપવાની તકથી વંચિત રાખી શકાતો નથી.

કલમ 137 અને 138 વચ્ચેનો તફાવત

કલમ 137 સાક્ષીની તપાસના ત્રણ પ્રકારોની વ્યાખ્યા આપે છે. તેમાં મુખ્ય તપાસ, ઊલટતપાસ અને પુનઃતપાસનો સમાવેશ થાય છે.

જ્યારે કલમ 138 આ ત્રણેય તપાસ કયા ક્રમમાં થશે, તેમનો વ્યાપ કેટલો રહેશે અને પુનઃતપાસ દરમિયાન નવી હકીકત રજૂ થાય ત્યારે સામેના પક્ષકારને કયો અધિકાર મળશે તે સ્પષ્ટ કરે છે.

એટલે પરીક્ષામાં યાદ રાખવું કે કલમ 137 એટલે પ્રકાર (Types of Examination) અને કલમ 138 એટલે ક્રમ તથા વ્યાપ (Order and Scope of Examination).

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) હેઠળની સંબંધિત કલમો

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872ના સ્થાને 1 જુલાઈ, 2024થી Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 અમલમાં આવ્યો છે. જૂના કાયદાની કલમ 137 અને 138ને નવા કાયદામાં અનુક્રમે કલમ 142 અને 143માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

BSA કલમ 142 – Examination of Witnesses

આ કલમ જૂના Evidence Actની કલમ 137ને અનુરૂપ છે.

આ કલમમાં સાક્ષીની તપાસના ત્રણ પ્રકારો જણાવવામાં આવ્યા છે.

Examination-in-Chief એટલે સાક્ષીને બોલાવનાર પક્ષકાર દ્વારા કરવામાં આવતી તપાસ.

Cross-Examination એટલે સામેના પક્ષકાર દ્વારા કરવામાં આવતી ઊલટતપાસ.

Re-Examination એટલે ઊલટતપાસ પૂર્ણ થયા પછી સાક્ષીને બોલાવનાર પક્ષકાર દ્વારા કરવામાં આવતી પુનઃતપાસ.

BSA કલમ 143 – Order of Examinations

આ કલમ જૂના Evidence Actની કલમ 138ને અનુરૂપ છે.

આ કલમ મુજબ સાક્ષીની તપાસનો ક્રમ મુખ્ય તપાસ, ઊલટતપાસ અને પુનઃતપાસ એવો રહેશે.

મુખ્ય તપાસ અને ઊલટતપાસ સંબંધિત હકીકતો અંગે હોવી જોઈએ. જોકે ઊલટતપાસ માત્ર મુખ્ય તપાસમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો પૂરતી મર્યાદિત નથી.

પુનઃતપાસનો હેતુ ઊલટતપાસ દરમિયાન સામે આવેલી બાબતો અંગે સ્પષ્ટતા મેળવવાનો છે. જો અદાલતની પરવાનગીથી પુનઃતપાસમાં નવી હકીકત રજૂ થાય, તો સામેના પક્ષકારને તે બાબતે વધુ ઊલટતપાસ કરવાની તક મળે છે.

જૂના કાયદા અને નવા કાયદા વચ્ચેનો તુલનાત્મક અભ્યાસ

Indian Evidence Act, 1872	BSA, 2023	વિષય
કલમ 137	કલમ 142	સાક્ષીની તપાસના પ્રકાર
કલમ 138	કલમ 143	તપાસનો ક્રમ અને વ્યાપ

ખાસ નોંધ: BSAની કલમ 142 અને 143 જૂની કલમો સાથે વિષયની દૃષ્ટિએ અનુરૂપ છે. AIBEની તૈયારી કરતી વખતે બંને કાયદાની કલમોના નંબર યાદ રાખવા જરૂરી છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા

Examination-in-Chief એટલે પોતાના પક્ષકાર દ્વારા પોતાના સાક્ષીની તપાસ.

Cross-Examination એટલે સામેના પક્ષકાર દ્વારા સાક્ષીની ઊલટતપાસ.

Re-Examination એટલે ઊલટતપાસ પછી પોતાના સાક્ષીની પુનઃતપાસ.

Cross-Examination માત્ર Examination-in-Chiefમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો સુધી મર્યાદિત નથી.

Re-Examination મુખ્યત્વે Cross-Examinationમાં ઊભી થયેલી બાબતોની સ્પષ્ટતા કરવા માટે છે.

Re-Examinationમાં નવી હકીકત રજૂ કરવા માટે અદાલતની પરવાનગી જરૂરી છે.

નવી હકીકત રજૂ થાય તો સામેના પક્ષકારને તે અંગે વધુ Cross-Examination કરવાનો અધિકાર છે.

AIBE – 20 MCQ – Evidence Act કલમ 137 અને 138 તથા BSA કલમ 142 અને 143

પ્રશ્ન 1. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872ની કલમ 137 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) સાક્ષીની યોગ્યતા

(B) સાક્ષીની તપાસના પ્રકાર

(D) દસ્તાવેજી પુરાવા

સાચો જવાબ: (B) સાક્ષીની તપાસના પ્રકાર

સમજૂતી: કલમ 137માં Examination-in-Chief, Cross-Examination અને Re-Examination એમ ત્રણ પ્રકારની તપાસની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 2. પોતાના પક્ષકાર દ્વારા બોલાવવામાં આવેલા સાક્ષીની તપાસને શું કહેવામાં આવે છે?

(A) Cross-Examination

(B) Re-Examination

(D) Further Examination

સાચો જવાબ: (C) Examination-in-Chief

સમજૂતી: જે પક્ષકાર સાક્ષીને અદાલતમાં રજૂ કરે છે, તે પક્ષકાર દ્વારા કરવામાં આવતી તેની તપાસને Examination-in-Chief કહેવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 3. Cross-Examination એટલે શું?

(A) પોતાના પક્ષકાર દ્વારા સાક્ષીની તપાસ

(B) સામેના પક્ષકાર દ્વારા સાક્ષીની તપાસ

(D) પોલીસ દ્વારા સાક્ષીની તપાસ

સાચો જવાબ: (B) સામેના પક્ષકાર દ્વારા સાક્ષીની તપાસ

સમજૂતી: મુખ્ય તપાસ પૂર્ણ થયા પછી સામેના પક્ષકાર દ્વારા કરવામાં આવતી તપાસને Cross-Examination કહેવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 4. Re-Examination ક્યારે કરવામાં આવે છે?

(A) મુખ્ય તપાસ પહેલાં

(B) મુખ્ય તપાસ દરમિયાન

(D) ચુકાદો આવ્યા પછી

સાચો જવાબ: (C) ઊલટતપાસ પૂર્ણ થયા પછી

સમજૂતી: સાક્ષીની Cross-Examination પૂર્ણ થયા પછી તેને બોલાવનાર પક્ષકાર દ્વારા કરવામાં આવતી તપાસ Re-Examination કહેવાય છે.

પ્રશ્ન 5. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 138 મુખ્યત્વે શેના વિશે છે?

(A) સાક્ષીની યોગ્યતા

(B) સાક્ષીઓની સંખ્યા

(D) દસ્તાવેજોની પ્રમાણિત નકલ

સાચો જવાબ: (C) તપાસનો ક્રમ અને વ્યાપ

સમજૂતી: કલમ 138 સાક્ષીની તપાસનો ક્રમ, તપાસનો વ્યાપ અને પુનઃતપાસ દરમિયાન નવી હકીકત રજૂ થાય ત્યારે ઊભા થતા અધિકારો સમજાવે છે.

પ્રશ્ન 6. સાક્ષીની તપાસનો સામાન્ય કાયદેસર ક્રમ કયો છે?

(A) Cross-Examination, Examination-in-Chief, Re-Examination

(B) Re-Examination, Cross-Examination, Examination-in-Chief

(D) Examination-in-Chief, Re-Examination, Cross-Examination

સાચો જવાબ: (C) Examination-in-Chief, Cross-Examination, Re-Examination

સમજૂતી: કલમ 138 મુજબ સૌપ્રથમ મુખ્ય તપાસ, ત્યારબાદ સામેના પક્ષકાર ઇચ્છે તો ઊલટતપાસ અને અંતે સાક્ષીને બોલાવનાર પક્ષકાર ઇચ્છે તો પુનઃતપાસ થાય છે.

પ્રશ્ન 7. Cross-Examination દરમિયાન પ્રશ્નો પૂછવાનો વ્યાપ કયા સુધી મર્યાદિત હોય છે?

(A) માત્ર મુખ્ય તપાસમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો સુધી

(B) માત્ર સાક્ષીના નામ અને સરનામા સુધી

(D) માત્ર ન્યાયાધીશની પરવાનગીથી પૂછાયેલા પ્રશ્નો સુધી

સાચો જવાબ: (C) સંબંધિત હકીકતો સુધી, મુખ્ય તપાસમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નોથી આગળ પણ

સમજૂતી: ઊલટતપાસ મુખ્ય તપાસમાં આવેલા પ્રશ્નો પૂરતી મર્યાદિત નથી. કેસ સાથે સંબંધિત અન્ય હકીકતો અંગે પણ પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે.

પ્રશ્ન 8. Re-Examinationનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) સાક્ષીને ફરીથી બોલાવવાનો

(B) ઊલટતપાસમાં આવેલી બાબતો અંગે સ્પષ્ટતા મેળવવાનો

(D) નવા સાક્ષી રજૂ કરવાનો

સાચો જવાબ: (B) ઊલટતપાસમાં આવેલી બાબતો અંગે સ્પષ્ટતા મેળવવાનો

સમજૂતી: પુનઃતપાસનો મુખ્ય હેતુ ઊલટતપાસ દરમિયાન ઊભી થયેલી શંકા કે અસ્પષ્ટતા દૂર કરવાનો છે.

પ્રશ્ન 9. Re-Examination દરમિયાન નવી હકીકત રજૂ કરવા માટે કોની પરવાનગી જરૂરી છે?

(A) પોલીસ અધિકારીની

(B) સરકારી વકીલની

(D) સાક્ષીની

સાચો જવાબ: (C) અદાલતની

સમજૂતી: કલમ 138 મુજબ પુનઃતપાસમાં નવી હકીકત રજૂ કરવા માટે અદાલતની પરવાનગી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 10. Re-Examination દરમિયાન અદાલતની પરવાનગીથી નવી હકીકત રજૂ કરવામાં આવે તો સામેના પક્ષકારને કયો અધિકાર મળે છે?

(A) સાક્ષીને અદાલતમાંથી દૂર કરવાનો

(B) નવી હકીકત અંગે વધુ Cross-Examination કરવાનો

(D) ચુકાદો બદલવાનો

સાચો જવાબ: (B) નવી હકીકત અંગે વધુ Cross-Examination કરવાનો

સમજૂતી: નવી હકીકત રજૂ થયા પછી સામેના પક્ષકારને તે નવી બાબત અંગે વધુ ઊલટતપાસ કરવાની તક મળે છે.

પ્રશ્ન 11. Examination-in-Chief અને Cross-Examination મુખ્યત્વે કઈ હકીકતો સાથે સંબંધિત હોવી જોઈએ?

(A) અસંબંધિત હકીકતો

(B) માત્ર વ્યક્તિગત હકીકતો

(D) માત્ર મૌખિક હકીકતો

સાચો જવાબ: (C) સંબંધિત હકીકતો (Relevant Facts)

સમજૂતી: કલમ 138 મુજબ મુખ્ય તપાસ અને ઊલટતપાસ બંને Relevant Facts સાથે સંબંધિત હોવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 12. Cross-Examination દરમિયાન સામેના પક્ષકારનો મુખ્ય હેતુ શું હોઈ શકે છે?

(A) સાક્ષીને મદદ કરવાનો

(B) સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા અને નિવેદનની સત્યતા તપાસવાનો

(D) કેસનો ચુકાદો જાહેર કરવાનો

સાચો જવાબ: (B) સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા અને નિવેદનની સત્યતા તપાસવાનો

સમજૂતી: ઊલટતપાસ દ્વારા સાક્ષીના નિવેદનની સત્યતા, વિશ્વસનીયતા અને સંભવિત વિરોધાભાસો તપાસવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 13. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 137ને અનુરૂપ BSAની કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 140

(B) કલમ 141

(D) કલમ 143

સાચો જવાબ: (C) કલમ 142

સમજૂતી: જૂની કલમ 137ને નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023ની કલમ 142માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

પ્રશ્ન 14. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 138ને અનુરૂપ BSAની કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 142

(B) કલમ 143

(D) કલમ 145

સાચો જવાબ: (B) કલમ 143

સમજૂતી: જૂની કલમ 138ને નવા BSAની કલમ 143માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

પ્રશ્ન 15. BSAની કલમ 142 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) Order of Examinations

(B) Examination of Witnesses

(D) Witnesses to Character

સાચો જવાબ: (B) Examination of Witnesses

સમજૂતી: BSAની કલમ 142માં Examination-in-Chief, Cross-Examination અને Re-Examinationની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 16. BSAની કલમ 143 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) Order of Examinations

(B) Burden of Proof

(D) Competency of Witnesses

સાચો જવાબ: (A) Order of Examinations

સમજૂતી: BSAની કલમ 143માં સાક્ષીની તપાસનો ક્રમ, વ્યાપ અને પુનઃતપાસમાં નવી હકીકત રજૂ થાય ત્યારે સામેના પક્ષકારના અધિકારની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 17. ઊલટતપાસ દરમિયાન સાક્ષીના મુખ્ય તપાસમાં આપેલા જવાબોથી વિપરીત જવાબ મેળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે તો તેનો હેતુ શું હોઈ શકે?

(A) સાક્ષીને સજા કરવી

(B) સાક્ષીના નિવેદનમાં રહેલી વિસંગતતા તપાસવી

(D) સાક્ષીની તપાસ બંધ કરવી

સાચો જવાબ: (B) સાક્ષીના નિવેદનમાં રહેલી વિસંગતતા તપાસવી

સમજૂતી: ઊલટતપાસ દ્વારા સાક્ષીના અગાઉના અને હાલના નિવેદનો વચ્ચે કોઈ વિરોધાભાસ છે કે નહીં તે તપાસી શકાય છે.

પ્રશ્ન 18. જો કોઈ સાક્ષીની Cross-Examination કરવામાં આવી ન હોય, તો શું Re-Examinationનો સામાન્ય ક્રમ આવી શકે?

(A) હા, હંમેશાં

(B) ના, Re-Examination સામાન્ય રીતે Cross-Examination પછી આવે છે

(D) માત્ર સાક્ષીની ઇચ્છાથી

સાચો જવાબ: (B) ના, Re-Examination સામાન્ય રીતે Cross-Examination પછી આવે છે

સમજૂતી: કલમ 137 અને 138 મુજબ Re-Examination એ Cross-Examination પછી કરવામાં આવતી તપાસ છે.

પ્રશ્ન 19. નીચેના પૈકી કયું વિધાન સાચું છે?

(A) Cross-Examination માત્ર મુખ્ય તપાસના પ્રશ્નો સુધી મર્યાદિત છે.

(B) Re-Examinationનો હેતુ મુખ્ય તપાસ ફરીથી શરૂ કરવાનો છે.

(D) નવી હકીકત પુનઃતપાસમાં કોઈપણ પરવાનગી વગર રજૂ કરી શકાય છે.

સાચો જવાબ: (C) Cross-Examination સંબંધિત અન્ય હકીકતો સુધી વિસ્તરી શકે છે.

સમજૂતી: કલમ 138 મુજબ ઊલટતપાસનો વ્યાપ મુખ્ય તપાસમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો કરતાં વિશાળ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે સંબંધિત હકીકતો સાથે જોડાયેલો હોવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 20. કલમ 137 અને કલમ 138 વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કયો છે?

(A) બંને કલમો સાક્ષીની યોગ્યતા અંગે છે.

(B) કલમ 137 તપાસના પ્રકારો અને કલમ 138 તપાસના ક્રમ તથા વ્યાપ અંગે છે.

(D) બંને કલમો માત્ર ઊલટતપાસ અંગે છે.

સાચો જવાબ: (B) કલમ 137 તપાસના પ્રકારો અને કલમ 138 તપાસના ક્રમ તથા વ્યાપ અંગે છે.

સમજૂતી: કલમ 137માં તપાસના ત્રણ પ્રકારોની વ્યાખ્યા છે, જ્યારે કલમ 138માં તપાસનો ક્રમ, વ્યાપ અને નવી હકીકત રજૂ થાય ત્યારે વધુ ઊલટતપાસની તક અંગે જોગવાઈ છે.

AIBE પરીક્ષા માટે અંતિમ રિવિઝન

137 = ત્રણ પ્રકારની તપાસ

138 = તપાસનો ક્રમ અને વ્યાપ

142 = BSAમાં તપાસના પ્રકાર

143 = BSAમાં તપાસનો ક્રમ અને વ્યાપ

સાક્ષીની મુખ્ય તપાસ, ઊલટતપાસ અને પુનઃતપાસ એ ન્યાયિક પ્રક્રિયાના અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગો છે. મુખ્ય તપાસ દ્વારા પક્ષકાર પોતાનો કેસ રજૂ કરે છે, ઊલટતપાસ દ્વારા સામેનો પક્ષકાર સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા ચકાસે છે અને પુનઃતપાસ દ્વારા જરૂરી સ્પષ્ટતા મેળવવામાં આવે છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ વિષયમાંથી વ્યાખ્યા, તપાસનો ક્રમ, Cross-Examinationનો વ્યાપ અને BSAની અનુરૂપ કલમો વિશે પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. તેથી જૂની કલમ 137 અને 138 સાથે નવી કલમ 142 અને 143 ખાસ યાદ રાખવી.