AIBE – CPC – Order XXXIX – Temporary Injunction

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE – CPC – Order XXXIX – Temporary Injunction – કામચલાઉ મનાઈહુકમ

સિવિલ કેસમાં ઘણી વખત એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે કે જેમાં કેસનો અંતિમ ચુકાદો આવે તે પહેલાં જ કોઈ પક્ષકાર એવું પગલું ભરી શકે છે, જેના કારણે સામેના પક્ષકારને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મિલકતના માલિકી હક અંગે કોર્ટમાં દાવો ચાલુ હોય અને તે દરમિયાન પ્રતિવાદી વિવાદિત મિલકત વેચવાની, તેના પર બાંધકામ કરવાની અથવા મિલકતનો કબજો અન્ય વ્યક્તિને સોંપવાની તૈયારી કરતો હોય, તો દાવેદાર માટે અંતિમ ચુકાદા સુધી રાહ જોવી મુશ્કેલ બની શકે છે.

આવી પરિસ્થિતિમાં ન્યાયના હિતમાં કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવતો કામચલાઉ મનાઈહુકમ એટલે કે Temporary Injunction અત્યંત મહત્ત્વનો બને છે.

સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (CPC) નો Order XXXIX કામચલાઉ મનાઈહુકમ અને અન્ય વચગાળાની રાહતો અંગે જોગવાઈ કરે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કેસનો અંતિમ નિર્ણય આવે ત્યાં સુધી વિવાદિત મિલકત, પક્ષકારોના હકો અને કેસની પરિસ્થિતિને સુરક્ષિત રાખી શકાય.

Temporary Injunction એટલે શું?

Temporary Injunction એટલે કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવતો એવો કામચલાઉ આદેશ, જેના દ્વારા કોઈ પક્ષકારને ચોક્કસ કાર્ય કરતાં રોકવામાં આવે છે અથવા કોઈ ચોક્કસ સ્થિતિ જાળવી રાખવાનો આદેશ આપવામાં આવે છે.

આવો મનાઈહુકમ સામાન્ય રીતે કેસની સુનાવણી દરમિયાન અથવા કેસનો અંતિમ નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી અમલમાં રહે છે. કોર્ટ જરૂરિયાત મુજબ તેને બદલી શકે છે, રદ કરી શકે છે અથવા તેની મુદત વધારી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B વચ્ચે જમીનના માલિકી હક અંગે વિવાદ ચાલે છે. A કોર્ટમાં દાવો દાખલ કરે છે અને રજૂ કરે છે કે B વિવાદિત જમીન વેચવાની તૈયારી કરી રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં કોર્ટ B ને જમીન વેચતા અથવા તેના સ્વરૂપમાં ફેરફાર કરતા રોકવા માટે Temporary Injunction આપી શકે છે.

Temporary Injunction અને Permanent Injunction વચ્ચેનો તફાવત

Temporary Injunction અને Permanent Injunction બંને મનાઈહુકમના પ્રકાર છે, પરંતુ તેમની પ્રકૃતિ અને હેતુ અલગ છે.

Temporary Injunction કેસની કાર્યવાહી દરમિયાન આપવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે Order XXXIX CPC હેઠળ આવે છે. જ્યારે Permanent Injunction એટલે કાયમી મનાઈહુકમ, જે કેસના અંતિમ નિર્ણય સમયે આપવામાં આવે છે અને તેની જોગવાઈ Specific Relief Act, 1963 હેઠળ કરવામાં આવી છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, Temporary Injunction નો હેતુ કેસનો અંતિમ નિર્ણય આવે ત્યાં સુધી પરિસ્થિતિ જાળવી રાખવાનો છે, જ્યારે Permanent Injunction નો હેતુ અંતિમ ચુકાદા દ્વારા પક્ષકારોના હકોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

Temporary Injunction આપવા માટેના ત્રણ મહત્ત્વના સિદ્ધાંતો

કોર્ટ Temporary Injunction આપવી કે નહીં તે નક્કી કરતી વખતે મુખ્યત્વે ત્રણ સિદ્ધાંતો ધ્યાનમાં લે છે. AIBE પરીક્ષામાં આ ત્રણ સિદ્ધાંતો ખૂબ જ મહત્ત્વના છે.

Prima Facie Case – પ્રથમદર્શનીય કેસ

અરજદારના પક્ષમાં પ્રથમ નજરે કાનૂની હક અને વિવાદનો આધાર દેખાવો જોઈએ. તેનો અર્થ એવો નથી કે અરજદારે આ તબક્કે પોતાનો કેસ સંપૂર્ણપણે સાબિત કરી દીધો હોવો જોઈએ. પરંતુ રજૂ કરેલા દસ્તાવેજો અને હકીકતો પરથી એવું જણાવું જોઈએ કે તેના કેસમાં વિચારવા યોગ્ય કાનૂની મુદ્દો રહેલો છે.

Balance of Convenience – સગવડનું સંતુલન

કોર્ટ એ તપાસે છે કે મનાઈહુકમ આપવામાં આવે તો કોને વધુ નુકસાન થશે અને મનાઈહુકમ ન આપવામાં આવે તો કોને વધુ મુશ્કેલી પડશે.

જો મનાઈહુકમ ન આપવાથી અરજદારને વધુ ગંભીર નુકસાન થવાની શક્યતા હોય અને મનાઈહુકમ આપવાથી પ્રતિવાદીને તુલનાત્મક રીતે ઓછું નુકસાન થતું હોય, તો અરજદારના પક્ષમાં Balance of Convenience ગણાઈ શકે છે.

Irreparable Injury – અપૂરણીય નુકસાન

અરજદારે એવું દર્શાવવું જરૂરી છે કે મનાઈહુકમ ન આપવામાં આવે તો તેને એવું નુકસાન થઈ શકે છે જેની માત્ર નાણાકીય વળતરથી પૂરતી ભરપાઈ થઈ શકે તેમ નથી.ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ વિવાદિત જમીન પર ગેરકાયદેસર બાંધકામ કરી દે અથવા જમીનનું મૂળ સ્વરૂપ બદલી નાખે, તો પાછળથી માત્ર પૈસાનું વળતર આપવાથી અરજદારને થયેલું નુકસાન સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ શકે નહીં.

આ ત્રણેય સિદ્ધાંતોને એકસાથે ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટ મનાઈહુકમ અંગે નિર્ણય કરે છે. માત્ર Prima Facie Case હોવો પૂરતો નથી. અરજદારે અન્ય બે સિદ્ધાંતો પણ સંતોષવા જરૂરી છે.

Order XXXIX Rule 1 – Cases in Which Temporary Injunction May Be Granted

આ નિયમ કામચલાઉ મનાઈહુકમ આપવા માટેની પરિસ્થિતિઓ દર્શાવે છે.

જ્યારે કોઈ દાવામાં વિવાદિત મિલકત અંગે એવી શક્યતા હોય કે કોઈ પક્ષકાર તેને નુકસાન પહોંચાડે, બગાડે, નષ્ટ કરે અથવા અન્ય વ્યક્તિને તબદીલ કરી દે, ત્યારે કોર્ટ Temporary Injunction આપી શકે છે.આ નિયમ હેઠળ મુખ્યત્વે નીચેની પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે.જ્યારે દાવામાં રહેલી કોઈ મિલકતનો નાશ થવાની, નુકસાન થવાની અથવા તેની તબદીલી થવાની શક્યતા હોય.

જ્યારે કોઈ પક્ષકાર મિલકતને ખોટી રીતે વેચવાનો પ્રયાસ કરે અથવા હુકમનામાના અમલ દરમિયાન મિલકતનું ગેરકાયદેસર વેચાણ થવાની શક્યતા હોય.જ્યારે પ્રતિવાદી પોતાના લેણદારોને છેતરવાના ઇરાદાથી પોતાની મિલકત દૂર કરવાની અથવા તેનો નિકાલ કરવાની ધમકી આપે.જ્યારે પ્રતિવાદી દાવેદારને વિવાદિત મિલકતમાંથી બેદખલ કરવાની અથવા તે મિલકતના સંબંધમાં અન્ય કોઈ નુકસાન પહોંચાડવાની ધમકી આપે.આવી પરિસ્થિતિઓમાં કોર્ટ મિલકતનું રક્ષણ કરવા માટે યોગ્ય કામચલાઉ મનાઈહુકમ આપી શકે છે.

Order XXXIX Rule 2 – Injunction to Restrain Repetition or Continuance of Breach

આ નિયમનો હેતુ કોઈ વ્યક્તિને કરારના ભંગનું પુનરાવર્તન કરતા અથવા સતત ચાલુ રાખતા રોકવાનો છે.

જ્યારે કોઈ કરારનો ભંગ થઈ રહ્યો હોય અથવા કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા ગેરકાયદેસર કૃત્ય કરવામાં આવી રહ્યું હોય, ત્યારે દાવેદાર કોર્ટ સમક્ષ મનાઈહુકમની માંગ કરી શકે છે.કોર્ટ યોગ્ય જણાય તો પ્રતિવાદીને તે ભંગ ચાલુ રાખતા અથવા તેનું પુનરાવર્તન કરતા રોકી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B વચ્ચે કરાર થાય છે કે B ચોક્કસ જમીન પર કોઈ બાંધકામ નહીં કરે. તેમ છતાં B બાંધકામ શરૂ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં A કોર્ટ પાસે B ને બાંધકામ ચાલુ રાખતા રોકવા માટે મનાઈહુકમ માંગી શકે છે.

આ નિયમ હેઠળ કોર્ટ મનાઈહુકમ આપતી વખતે જરૂરી હોય તો અન્ય યોગ્ય શરતો પણ નક્કી કરી શકે છે.

Order XXXIX Rule 2A – Consequence of Disobedience or Breach of Injunction

આ નિયમ AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે.

જો કોઈ વ્યક્તિ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા મનાઈહુકમનું જાણીજોઈને ઉલ્લંઘન કરે અથવા તેના આદેશનો ભંગ કરે, તો કોર્ટ તેની સામે કાર્યવાહી કરી શકે છે.આવા કિસ્સામાં કોર્ટ ભંગ કરનાર વ્યક્તિની મિલકત જપ્ત કરવાનો આદેશ આપી શકે છે. આવી મિલકતની જપ્તી વધુમાં વધુ એક વર્ષ સુધી ચાલુ રહી શકે છે.જો જપ્તીનો આદેશ એક વર્ષ સુધી અમલમાં રહેવા છતાં ઉલ્લંઘન ચાલુ રહે, તો કોર્ટ જપ્ત કરેલી મિલકત વેચવાનો આદેશ આપી શકે છે. વેચાણમાંથી મળેલી રકમ યોગ્ય જણાય તે રીતે નુકસાન પામેલા પક્ષકારને વળતર તરીકે આપી શકાય છે.આ ઉપરાંત, કોર્ટ ભંગ કરનાર વ્યક્તિને સિવિલ જેલમાં મોકલી શકે છે, જેની મહત્તમ મુદત ત્રણ મહિના સુધીની હોઈ શકે છે. જોકે, ઉલ્લંઘન બંધ થઈ જાય તો કોર્ટ વ્યક્તિને તે પહેલાં પણ મુક્ત કરી શકે છે.

અહીં ખાસ યાદ રાખવું કે આ નિયમ હેઠળની કાર્યવાહીનો હેતુ કોર્ટના આદેશનું પાલન કરાવવાનો અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાની સત્તા જાળવવાનો છે.

Order XXXIX Rule 3 – Before Granting Injunction, Court to Direct Notice to Opposite Party

સામાન્ય નિયમ એવો છે કે Temporary Injunction આપતા પહેલાં કોર્ટ સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપે અને તેને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપે.આ સિદ્ધાંત Natural Justice એટલે કે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંત સાથે જોડાયેલો છે.

પરંતુ કેટલીક અસાધારણ પરિસ્થિતિઓમાં કોર્ટને એવું લાગે કે નોટિસ આપવાથી મનાઈહુકમનો હેતુ જ નિષ્ફળ જશે, તો કોર્ટ સામેના પક્ષકારને અગાઉથી નોટિસ આપ્યા વગર પણ Ex Parte Temporary Injunction આપી શકે છે.આવી સ્થિતિમાં કોર્ટએ મનાઈહુકમ આપવાના કારણો નોંધવા જરૂરી છે.મનાઈહુકમ આપ્યા પછી અરજદારે સામેના પક્ષકારને નીચેના દસ્તાવેજોની નકલ તાત્કાલિક પહોંચાડવી અથવા મોકલવી પડે છે.અરજીના સમર્થનમાં રજૂ કરેલા સોગંદનામાની નકલ, દાવાપત્રની નકલ અને અરજદારે આધાર રાખેલા દસ્તાવેજોની નકલ.આ ઉપરાંત, મનાઈહુકમ આપવામાં આવ્યો હોય તે જ દિવસે અથવા તેના પછીના દિવસે અરજદારે કોર્ટમાં સોગંદનામું રજૂ કરવું પડે છે કે ઉપરોક્ત દસ્તાવેજોની નકલો સામેના પક્ષકારને પહોંચાડવામાં આવી છે અથવા મોકલવામાં આવી છે.

Ex Parte Injunction એટલે શું?

જ્યારે કોર્ટ સામેના પક્ષકારને સાંભળ્યા વગર અને તેને અગાઉથી નોટિસ આપ્યા વગર મનાઈહુકમ આપે છે, ત્યારે તેને Ex Parte Injunction કહેવામાં આવે છે.આવી રાહત માત્ર ખાસ અને તાત્કાલિક પરિસ્થિતિઓમાં જ આપવી જોઈએ. કારણ કે સામાન્ય રીતે દરેક પક્ષકારને પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક મળવી જોઈએ.

Order XXXIX Rule 3A – Court to Dispose of Application for Injunction Within Thirty Days

જો કોર્ટ સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપ્યા વગર Ex Parte Injunction આપે, તો Rule 3A મુજબ કોર્ટએ મનાઈહુકમની અરજીનો અંતિમ નિકાલ મનાઈહુકમ આપ્યાની તારીખથી 30 દિવસની અંદર કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.જો કોર્ટ 30 દિવસની અંદર અરજીનો નિકાલ કરી શકતી ન હોય, તો તે માટેનાં કારણો નોંધવા જરૂરી છે.અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવું કે આ નિયમમાં 30 દિવસની અંદર અરજીનો નિકાલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવાની જોગવાઈ છે. તેને દરેક સંજોગોમાં 30 દિવસમાં નિકાલ કરવાની નિરપવાદ ફરજ તરીકે સમજવી નહીં.

Order XXXIX Rule 4 – Order for Injunction May Be Discharged, Varied or Set Aside

આ નિયમ હેઠળ કોર્ટ પોતે આપેલા Temporary Injunction ના આદેશને રદ કરી શકે છે, તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે અથવા તેને પાછો ખેંચી શકે છે.જો કોઈ પક્ષકારને લાગે કે મનાઈહુકમ ખોટી હકીકતોના આધારે આપવામાં આવ્યો છે અથવા સંજોગોમાં ફેરફાર થયો છે, તો તે કોર્ટ સમક્ષ અરજી કરી શકે છે.

આ નિયમમાં બે મહત્ત્વની જોગવાઈઓ છે.

જો અરજદારે Temporary Injunction મેળવવા માટેની અરજીમાં અથવા તેના સમર્થનમાં આપેલા સોગંદનામામાં કોઈ મહત્ત્વની હકીકત અંગે જાણીજોઈને ખોટું અથવા ભ્રામક નિવેદન કર્યું હોય અને કોર્ટએ સામેના પક્ષકારને સાંભળ્યા વગર મનાઈહુકમ આપ્યો હોય, તો સામાન્ય રીતે કોર્ટ મનાઈહુકમ રદ કરશે. જોકે, ન્યાયના હિતમાં આવું કરવું જરૂરી ન હોય તો કોર્ટ તેના કારણો નોંધ્યા પછી મનાઈહુકમ ચાલુ રાખી શકે છે.

બીજી તરફ, જો મનાઈહુકમ બંને પક્ષકારોને સાંભળ્યા પછી આપવામાં આવ્યો હોય, તો તેનાથી અસંતોષ ધરાવતો પક્ષકાર માત્ર અસંતોષના આધારે તેને રદ કરાવી શકતો નથી. સંજોગોમાં ફેરફાર થયો હોય અથવા મનાઈહુકમથી તેને અયોગ્ય મુશ્કેલી (Undue Hardship) થઈ રહી હોય ત્યારે જ નિયમ મુજબ રાહત માંગી શકે છે.

Order XXXIX Rule 5 – Injunction to Corporation Binding on Its Officers

જો કોઈ કોર્પોરેશન વિરુદ્ધ મનાઈહુકમ આપવામાં આવે, તો તે મનાઈહુકમ કોર્પોરેશનના સંબંધિત અધિકારીઓને પણ બંધનકર્તા બને છે.

એટલે કે કોર્પોરેશન સામે આપવામાં આવેલા મનાઈહુકમનું પાલન કરવાની જવાબદારી તેના અધિકારીઓની પણ રહે છે.

Order XXXIX Rule 6 – Power to Order Interim Sale

આ નિયમ હેઠળ કોર્ટને વિવાદિત મિલકતનું વચગાળાનું વેચાણ કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.જો દાવામાં રહેલી મિલકત નાશવંત હોય અથવા અન્ય કોઈ યોગ્ય કારણસર તેનું તાત્કાલિક વેચાણ કરવું જરૂરી હોય, તો કોર્ટ યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કેસમાં વિવાદિત માલસામાન ઝડપથી બગડી જાય તેવી શક્યતા હોય, તો તેની કિંમત ઘટી જાય તે પહેલાં કોર્ટ તેનું વેચાણ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

Order XXXIX Rule 7 – Detention, Preservation, Inspection, etc., of Subject-Matter of Suit

આ નિયમ હેઠળ કોર્ટને દાવાની વિષયવસ્તુ એટલે કે Subject Matter of Suit ની જાળવણી, સુરક્ષા, તપાસ અથવા નિરીક્ષણ માટે આદેશ આપવાની સત્તા છે.

કોર્ટ જરૂરિયાત મુજબ કોઈ મિલકતની તપાસ કરાવી શકે છે, તેનો નમૂનો લઈ શકે છે, તેની સ્થિતિની નોંધ કરાવી શકે છે અથવા યોગ્ય વ્યક્તિને સ્થળ પર પ્રવેશવાની પરવાનગી આપી શકે છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ એ છે કે કેસનો નિર્ણય આવે ત્યાં સુધી વિવાદિત મિલકત અથવા પુરાવાની સ્થિતિ સુરક્ષિત રહે.

Order XXXIX Rule 8 – Application for Such Orders to Be After Notice

Rule 6 અને Rule 7 હેઠળ વચગાળાના આદેશ મેળવવા માટે કરવામાં આવેલી અરજી અંગે સામાન્ય રીતે સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપવાની જોગવાઈ છે.

કોર્ટ પક્ષકારોને સાંભળ્યા પછી યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.

જોકે, તાત્કાલિક પરિસ્થિતિમાં કોર્ટને જરૂરી લાગે તો કાયદા મુજબ યોગ્ય અપવાદરૂપ આદેશ પણ આપી શકે છે.

Order XXXIX Rule 9 – When Party May Be Put in Immediate Possession of Land

આ નિયમ જમીનના તાત્કાલિક કબજા અંગે ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં કોર્ટને આદેશ આપવાની સત્તા આપે છે.

જ્યારે કોઈ જમીન મહેસૂલની બાકી રકમની વસૂલાત માટે વેચવામાં આવી હોય અથવા જમીન સંબંધિત કોઈ વ્યક્તિનો કબજો રાખવાનો હક સમાપ્ત થવાની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ હોય, ત્યારે કોર્ટ યોગ્ય સંજોગોમાં જમીનના તાત્કાલિક કબજા અંગે આદેશ આપી શકે છે.

Order XXXIX Rule 10 – Deposit of Money, etc., in Court

જો કોઈ દાવામાં કોઈ પક્ષકાર સ્વીકારે છે કે તેના પર બીજા પક્ષકારને અમુક રકમ અથવા મિલકત ચૂકવવાની જવાબદારી છે, તો કોર્ટ યોગ્ય સંજોગોમાં તે રકમ અથવા મિલકત કોર્ટમાં જમા કરાવવાનો આદેશ આપી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B વચ્ચે નાણાકીય વિવાદ ચાલે છે. B સ્વીકારે છે કે તેણે A ને ₹50,000 ચૂકવવાના છે, પરંતુ બાકીની રકમ અંગે વિવાદ છે. આવી સ્થિતિમાં કોર્ટ સ્વીકારેલી રકમ કોર્ટમાં જમા કરાવવાનો આદેશ આપી શકે છે.

CPC Section 94 – Supplemental Proceedings

CPC ની કલમ 94 હેઠળ કોર્ટને ન્યાયની પ્રક્રિયા અસરકારક બનાવવા માટે પૂરક કાર્યવાહી કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.

આ કલમ હેઠળ કોર્ટ યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં Temporary Injunction આપી શકે છે, મિલકતનું વેચાણ કરાવી શકે છે, Receiver ની નિમણૂક કરી શકે છે તથા અન્ય જરૂરી વચગાળાના આદેશ આપી શકે છે.

CPC Section 95 – Compensation for Obtaining Arrest, Attachment or Injunction on Insufficient Grounds

જો કોઈ વ્યક્તિ અપૂરતા અથવા અયોગ્ય કારણોસર બીજા પક્ષકાર સામે ખોટી રીતે Arrest, Attachment અથવા Injunction નો આદેશ મેળવવામાં સફળ થાય અને તેના કારણે સામેના પક્ષકારને નુકસાન થાય, તો કોર્ટ કલમ 95 હેઠળ યોગ્ય વળતર આપવાનો આદેશ કરી શકે છે.

આ કલમનો હેતુ કોર્ટની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ થતો અટકાવવાનો છે.

Temporary Injunction ના આદેશ સામે અપીલ

Temporary Injunction અંગે કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા અમુક આદેશો સામે અપીલ કરવાની જોગવાઈ CPC ના Order XLIII Rule 1(r) હેઠળ કરવામાં આવી છે.

Order XXXIX ના Rule 1, Rule 2, Rule 2A, Rule 4 અને Rule 10 હેઠળ આપવામાં આવેલા આદેશો સામે આ નિયમ મુજબ અપીલ કરી શકાય છે.

આથી, Temporary Injunction અંગેનો દરેક આદેશ અપીલપાત્ર નથી. Order XLIII Rule 1(r) માં દર્શાવેલી જોગવાઈઓ ખાસ યાદ રાખવી જરૂરી છે.

Temporary Injunction સંબંધિત મહત્ત્વના ન્યાયિક ચુકાદાઓ

Dalpat Kumar v. Prahlad Singh (1992)

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે Temporary Injunction આપવા માટેના ત્રણ મહત્ત્વના સિદ્ધાંતો સ્પષ્ટ કર્યા હતા.

Prima Facie Case, Balance of Convenience અને Irreparable Injury.

કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે માત્ર પ્રથમદર્શનીય કેસ હોવો પૂરતો નથી. આ ત્રણેય બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને જ કોર્ટએ મનાઈહુકમ અંગે નિર્ણય લેવો જોઈએ.

Wander Ltd. v. Antox India P. Ltd. (1990)

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે Temporary Injunction આપતી વખતે ટ્રાયલ કોર્ટની વિવેકાધીન સત્તા અને અપીલ કોર્ટ દ્વારા તેમાં હસ્તક્ષેપ કરવાની મર્યાદા અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો રજૂ કર્યા હતા.

અપીલ કોર્ટ સામાન્ય રીતે માત્ર એટલા માટે ટ્રાયલ કોર્ટના મનાઈહુકમના આદેશમાં હસ્તક્ષેપ કરતી નથી કે તે પોતે અલગ અભિપ્રાય ધરાવે છે. ટ્રાયલ કોર્ટનો નિર્ણય મનસ્વી, અયોગ્ય અથવા સ્થાપિત ન્યાયિક સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ હોય ત્યારે હસ્તક્ષેપ કરી શકાય છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા

Order XXXIX CPC નો વિષય Temporary Injunctions and Interlocutory Orders છે.

Rule 1 માં Temporary Injunction કઈ પરિસ્થિતિમાં આપી શકાય તેની જોગવાઈ છે.

Rule 2 માં કરારના ભંગનું પુનરાવર્તન અથવા સતત ભંગ અટકાવવાની જોગવાઈ છે.

Rule 2A માં મનાઈહુકમના ભંગ બદલ મિલકતની જપ્તી અને સિવિલ જેલની જોગવાઈ છે.

Rule 3 માં સામાન્ય રીતે સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપવાની જોગવાઈ છે.

Rule 3A માં Ex Parte Injunction આપ્યા પછી 30 દિવસમાં અરજીનો નિકાલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવાની જોગવાઈ છે.

Rule 4 માં મનાઈહુકમ રદ કરવા, તેમાં ફેરફાર કરવા અથવા તેને પાછો ખેંચવાની જોગવાઈ છે.

Rule 5 માં કોર્પોરેશનને આપવામાં આવેલો મનાઈહુકમ તેના અધિકારીઓને પણ બંધનકર્તા હોવાની જોગવાઈ છે.

Rule 6 થી Rule 10 માં વિવિધ Interlocutory Orders અંગે જોગવાઈઓ છે.

Order XLIII Rule 1(r) હેઠળ ચોક્કસ મનાઈહુકમ સંબંધિત આદેશો સામે અપીલ કરી શકાય છે.

Temporary Injunction એ સિવિલ ન્યાયપ્રક્રિયાનું એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાધન છે. તેનો હેતુ કોઈ એક પક્ષકારને અંતિમ વિજય અપાવવાનો નથી, પરંતુ કેસનો અંતિમ નિર્ણય આવે ત્યાં સુધી વિવાદિત મિલકત અને પક્ષકારોના કાનૂની હકોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

કોઈ પણ સિવિલ કેસમાં યોગ્ય સમયે મેળવેલો કામચલાઉ મનાઈહુકમ ભવિષ્યમાં થનારા મોટા નુકસાનને અટકાવી શકે છે. તેથી CPC ના Order XXXIX ની જોગવાઈઓ માત્ર કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ વકીલો અને ન્યાયિક અધિકારીઓ માટે પણ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને Rule 1, Rule 2, Rule 2A, Rule 3, Rule 3A અને Rule 4 સારી રીતે તૈયાર કરવા જોઈએ. આ નિયમોનો વ્યવહારિક ઉપયોગ અને તેમની વચ્ચેનો તફાવત સમજવો પરીક્ષામાં ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થશે.

AIBE – CPC Order XXXIX: Temporary Injunction – 20 MCQ

પ્રશ્ન 1. CPC નો કયો Order Temporary Injunction અંગે જોગવાઈ કરે છે?

(A) Order XXXVII

(B) Order XXXVIII

(C) Order XXXIX

(D) Order XL

સાચો જવાબ: (C) Order XXXIX

સમજૂતી: CPC નો Order XXXIX કામચલાઉ મનાઈહુકમ અને Interlocutory Orders અંગે જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 2. Temporary Injunction આપતી વખતે કોર્ટ કયા ત્રણ મુખ્ય સિદ્ધાંતો ધ્યાનમાં લે છે?

(A) Prima Facie Case, Balance of Convenience અને Irreparable Injury

(B) Mens Rea, Actus Reus અને Motive

(C) Res Judicata, Estoppel અને Limitation

(D) Ownership, Possession અને Title

સાચો જવાબ: (A) Prima Facie Case, Balance of Convenience અને Irreparable Injury

સમજૂતી: કામચલાઉ મનાઈહુકમ મેળવવા માટે અરજદારે પ્રથમદર્શનીય કેસ, સગવડનું સંતુલન અને અપૂરણીય નુકસાન દર્શાવવું જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 3. Order XXXIX Rule 1 મુખ્યત્વે કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) Appointment of Receiver

(B) Cases in which Temporary Injunction may be granted

(C) Execution of Decree

(D) Appeal against Decree

સાચો જવાબ: (B) Cases in which Temporary Injunction may be granted

સમજૂતી: Rule 1 હેઠળ વિવાદિત મિલકતને નુકસાન, નાશ, વેચાણ અથવા અન્ય રીતે હાનિ થતી અટકાવવા મનાઈહુકમ આપી શકાય છે.

પ્રશ્ન 4. Order XXXIX Rule 2 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) Arrest of Judgment Debtor

(B) Repetition or Continuance of Breach

(C) Appointment of Commissioner

(D) Review of Judgment

સાચો જવાબ: (B) Repetition or Continuance of Breach

સમજૂતી: Rule 2 હેઠળ કરારના ભંગનું પુનરાવર્તન અથવા સતત ભંગ અટકાવવા Temporary Injunction આપી શકાય છે.

પ્રશ્ન 5. મનાઈહુકમના જાણીજોઈને ભંગ બદલ કઈ જોગવાઈ લાગુ પડે છે?

(A) Order XXXIX Rule 1

(B) Order XXXIX Rule 2

(C) Order XXXIX Rule 2A

(D) Order XXXIX Rule 4

સાચો જવાબ: (C) Order XXXIX Rule 2A

સમજૂતી: Rule 2A હેઠળ મનાઈહુકમનો ભંગ કરનાર વ્યક્તિની મિલકત જપ્ત કરી શકાય છે અને તેને સિવિલ જેલમાં મોકલી શકાય છે.

પ્રશ્ન 6. Order XXXIX Rule 2A હેઠળ સિવિલ જેલની મહત્તમ મુદત કેટલી છે?

(A) એક મહિનો

(B) બે મહિના

(C) ત્રણ મહિના

(D) છ મહિના

સાચો જવાબ: (C) ત્રણ મહિના

સમજૂતી: મનાઈહુકમના ભંગ બદલ કોર્ટ વ્યક્તિને વધુમાં વધુ ત્રણ મહિના સુધી સિવિલ જેલમાં મોકલી શકે છે.

પ્રશ્ન 7. Order XXXIX Rule 2A હેઠળ મિલકતની જપ્તી વધુમાં વધુ કેટલા સમય માટે થઈ શકે છે?

(A) છ મહિના

(B) એક વર્ષ

(C) બે વર્ષ

(D) ત્રણ વર્ષ

સાચો જવાબ: (B) એક વર્ષ

સમજૂતી: Rule 2A હેઠળ મિલકતની જપ્તી વધુમાં વધુ એક વર્ષ સુધી ચાલુ રહી શકે છે.

પ્રશ્ન 8. સામાન્ય રીતે Temporary Injunction આપતાં પહેલાં કોર્ટએ શું કરવું જોઈએ?

(A) પોલીસને જાણ કરવી

(B) સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપવી

(C) કેસનો અંતિમ ચુકાદો આપવો

(D) મિલકત જપ્ત કરવી

સાચો જવાબ: (B) સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપવી

સમજૂતી: Order XXXIX Rule 3 મુજબ સામાન્ય રીતે મનાઈહુકમ આપતાં પહેલાં સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 9. Ex Parte Temporary Injunction કઈ પરિસ્થિતિમાં આપી શકાય છે?

(A) દરેક કેસમાં

(B) જ્યારે અરજદાર માંગણી કરે ત્યારે આપમેળે

(C) જ્યારે નોટિસ આપવાથી મનાઈહુકમનો હેતુ નિષ્ફળ જવાની શક્યતા હોય

(D) માત્ર પ્રતિવાદીની સંમતિથી

સાચો જવાબ: (C) જ્યારે નોટિસ આપવાથી મનાઈહુકમનો હેતુ નિષ્ફળ જવાની શક્યતા હોય

સમજૂતી: Rule 3 મુજબ કોર્ટ કારણો નોંધ્યા પછી અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં નોટિસ આપ્યા વગર મનાઈહુકમ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 10. Ex Parte Injunction આપવામાં આવ્યા પછી અરજદારે કયા દસ્તાવેજોની નકલ સામેના પક્ષકારને મોકલવી જરૂરી છે?

(A) માત્ર દાવાપત્ર

(B) માત્ર સોગંદનામું

(C) દાવાપત્ર, સોગંદનામું અને આધારભૂત દસ્તાવેજો

(D) માત્ર કોર્ટનો ચુકાદો

સાચો જવાબ: (C) દાવાપત્ર, સોગંદનામું અને આધારભૂત દસ્તાવેજો

સમજૂતી: Rule 3 મુજબ અરજદારે અરજી, સોગંદનામું, દાવાપત્ર અને આધારભૂત દસ્તાવેજોની નકલો સામેના પક્ષકારને પહોંચાડવી પડે છે.

પ્રશ્ન 11. Ex Parte Injunction ની અરજીનો નિકાલ કેટલા દિવસમાં કરવાનો પ્રયત્ન Rule 3A હેઠળ કરવામાં આવ્યો છે?

(A) 15 દિવસ

(B) 30 દિવસ

(C) 45 દિવસ

(D) 60 દિવસ

સાચો જવાબ: (B) 30 દિવસ

સમજૂતી: Rule 3A મુજબ કોર્ટએ Ex Parte Injunction આપ્યાની તારીખથી 30 દિવસની અંદર અરજીનો નિકાલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. તેમ ન થઈ શકે તો કારણો નોંધવા પડે છે.

પ્રશ્ન 12. કોર્ટ પોતે આપેલો Temporary Injunction નો આદેશ કયા નિયમ હેઠળ રદ અથવા બદલાવી શકે છે?

(A) Rule 2

(B) Rule 3

(C) Rule 4

(D) Rule 7

સાચો જવાબ: (C) Rule 4

સમજૂતી: Rule 4 હેઠળ કોર્ટ Injunction Discharge, Vary અથવા Set Aside કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 13. કોર્પોરેશન વિરુદ્ધ આપવામાં આવેલો Injunction તેના અધિકારીઓને પણ બંધનકર્તા હોય છે. આ જોગવાઈ કયા નિયમમાં છે?

(A) Rule 3

(B) Rule 4

(C) Rule 5

(D) Rule 6

સાચો જવાબ: (C) Rule 5

સમજૂતી: Order XXXIX Rule 5 મુજબ કોર્પોરેશનને આપવામાં આવેલો મનાઈહુકમ તેના અધિકારીઓને પણ બંધનકર્તા બને છે.

પ્રશ્ન 14. વિવાદિત મિલકતનું વચગાળાનું વેચાણ કરવાનો અધિકાર કોર્ટને કયા નિયમ હેઠળ છે?

(A) Rule 4

(B) Rule 6

(C) Rule 8

(D) Rule 10

સાચો જવાબ: (B) Rule 6

સમજૂતી: Rule 6 હેઠળ નાશવંત અથવા અન્ય યોગ્ય કારણસર તાત્કાલિક વેચાણ જરૂરી હોય તેવી મિલકતનું Interim Sale કરવાનો આદેશ કોર્ટ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 15. દાવાની વિષયવસ્તુની જાળવણી અને નિરીક્ષણ અંગે કઈ જોગવાઈ છે?

(A) Rule 5

(B) Rule 6

(C) Rule 7

(D) Rule 9

સાચો જવાબ: (C) Rule 7

સમજૂતી: Rule 7 હેઠળ કોર્ટ મિલકતની જાળવણી, સુરક્ષા, તપાસ અને નિરીક્ષણ અંગે આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 16. Rule 6 અને Rule 7 હેઠળ કરવામાં આવેલી અરજી અંગે સામાન્ય રીતે કઈ પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવે છે?

(A) સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપવી

(B) કોઈ નોટિસ આપવાની જરૂર નથી

(C) સીધો અંતિમ ચુકાદો આપવો

(D) પોલીસ તપાસ કરાવવી

સાચો જવાબ: (A) સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપવી

સમજૂતી: Order XXXIX Rule 8 મુજબ આવી અરજી અંગે સામાન્ય રીતે સામેના પક્ષકારને નોટિસ આપવાની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 17. કોર્ટમાં નાણાં અથવા અન્ય વસ્તુ જમા કરાવવાનો આદેશ કયા નિયમ હેઠળ આપી શકાય છે?

(A) Rule 6

(B) Rule 7

(C) Rule 9

(D) Rule 10

સાચો જવાબ: (D) Rule 10

સમજૂતી: Rule 10 હેઠળ જ્યારે કોઈ પક્ષકાર સ્વીકારે છે કે તેની પાસે બીજા પક્ષકાર માટેની રકમ અથવા મિલકત છે, ત્યારે કોર્ટ તેને કોર્ટમાં જમા કરાવવાનો આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 18. Temporary Injunction સંબંધિત અમુક આદેશો સામે અપીલ કઈ જોગવાઈ હેઠળ કરી શકાય છે?

(A) Order XXI Rule 1

(B) Order XLIII Rule 1(r)

(C) Order XLI Rule 5

(D) Section 96 CPC

સાચો જવાબ: (B) Order XLIII Rule 1(r)

સમજૂતી: Order XXXIX ના Rule 1, Rule 2, Rule 2A, Rule 4 અને Rule 10 હેઠળના આદેશો સામે Order XLIII Rule 1(r) મુજબ અપીલ થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 19. Temporary Injunction આપવા માટેના ત્રણ મુખ્ય સિદ્ધાંતો કયા સુપ્રીમ કોર્ટના કેસમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા?

(A) Kesavananda Bharati v. State of Kerala

(B) Dalpat Kumar v. Prahlad Singh

(C) Maneka Gandhi v. Union of India

(D) Golaknath v. State of Punjab

સાચો જવાબ: (B) Dalpat Kumar v. Prahlad Singh

સમજૂતી: Dalpat Kumar v. Prahlad Singh (1992) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે Prima Facie Case, Balance of Convenience અને Irreparable Injury ના સિદ્ધાંતો સમજાવ્યા હતા.

પ્રશ્ન 20. Temporary Injunction અને Permanent Injunction વચ્ચે મુખ્ય તફાવત શું છે?

(A) બંને એક જ પ્રકારના આદેશ છે

(B) Temporary Injunction કેસની કાર્યવાહી દરમિયાન આપવામાં આવે છે, જ્યારે Permanent Injunction અંતિમ રાહત તરીકે આપવામાં આવે છે

(C) Permanent Injunction માત્ર પોલીસ આપી શકે છે

(D) Temporary Injunction માત્ર ફોજદારી કેસમાં આપવામાં આવે છે

સાચો જવાબ: (B) Temporary Injunction કેસની કાર્યવાહી દરમિયાન આપવામાં આવે છે, જ્યારે Permanent Injunction અંતિમ રાહત તરીકે આપવામાં આવે છે

સમજૂતી: Temporary Injunction CPC ના Order XXXIX હેઠળ આવે છે, જ્યારે Permanent Injunction મુખ્યત્વે Specific Relief Act, 1963 હેઠળ આપવામાં આવે છે.