POCSO કેસમાં પીડિતા ની ઉંમર બાબત હાઇ કોર્ટે દિશાનિર્દેશ બહાર પાડયા.
Click the language button below to read in your language.
POCSO કેસમાં પીડિતા ની ઉંમર બાબત હાઇ કોર્ટે દિશાનિર્દેશ બહાર પાડયા. – હિમાચલ પ્રદેશ હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો
હિમાચલ પ્રદેશ હાઈકોર્ટે Kulwinder Singh v. State of H.P. કેસમાં ફોજદારી અપીલ દરમિયાન વધારાના પુરાવા રજૂ કરવાની સત્તા અને તેના ઉપયોગ અંગે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે જો ન્યાયના હિતમાં કોઈ પુરાવો આવશ્યક હોય અને તેને રજૂ કરવાથી આરોપીને અન્યાયકારક નુકસાન ન થતું હોય, તો અપીલીય અદાલત વધારાના પુરાવા સ્વીકારી શકે છે.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસ Cr.M.P. No. 3368 of 2026 in Cr. Appeal (DB) No. 43 of 2026 સાથે સંબંધિત હતો. ચુકાદો 15 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ હિમાચલ પ્રદેશ હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ વિવેક સિંહ ઠાકુર અને જસ્ટિસ ભૂપેશ શર્માની બેન્ચે આપ્યો હતો.
મૂળ કેસમાં આરોપી સામે IPCની કલમ 354A, 354D, 376 અને 506 તથા POCSO Act હેઠળ કાર્યવાહી થઈ હતી. ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા આરોપીને દોષિત ઠેરવી POCSO Actની કલમ 4(2) હેઠળ 20 વર્ષની સખત કેદની સજા કરવામાં આવી હતી.
વિવાદ શું હતો?
આ કેસમાં પીડિતાની ઉંમર એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો હતો. ટ્રાયલ દરમિયાન પ્રોસિક્યુશને જન્મ પ્રમાણપત્ર અને Pariwar Register રજૂ કરીને પીડિતાની જન્મતારીખ 9 ઓગસ્ટ 2004 હોવાનું સાબિત કર્યું હતું.
પરંતુ અંતિમ દલીલોની તૈયારી દરમિયાન રાજ્યના ધ્યાનમાં આવ્યું કે પીડિતાએ ઘટના સમયે મેટ્રિક પરીક્ષા પાસ કરી હતી અને તેનું Matriculation Certificate તથા સંબંધિત School Record રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા. રાજ્યએ આ દસ્તાવેજો અપીલના તબક્કે રજૂ કરવાની અને પીડિતાને તથા શાળાના સંબંધિત રેકોર્ડ કીપર/પ્રિન્સિપાલને ફરીથી તપાસવાની પરવાનગી માંગી હતી.
આરોપી તરફથી તેનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો. દલીલ હતી કે ટ્રાયલ દરમિયાન મેટ્રિક્યુલેશન સર્ટિફિકેટ રજૂ કરવામાં આવ્યું ન હોવાથી હવે અપીલના તબક્કે તેને વધારાના પુરાવા તરીકે રજૂ કરવાની મંજૂરી આપવી યોગ્ય નથી.
BNSSની કલમ 432નું મહત્વ
હાઈકોર્ટે Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023ની કલમ 432 પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. આ જોગવાઈ જૂની CrPCની કલમ 391ને અનુરૂપ છે.
કલમ 432 હેઠળ અપીલીય અદાલતને સત્તા આપવામાં આવી છે કે જો વધારાના પુરાવા ન્યાયપૂર્ણ નિર્ણય માટે જરૂરી લાગે તો તે પોતે પુરાવા લઈ શકે અથવા તેને મેજિસ્ટ્રેટ, સેશન કોર્ટ અથવા અન્ય યોગ્ય અદાલત દ્વારા લેવડાવી શકે. આરોપી અથવા તેના વકીલને આવા વધારાના પુરાવા લેવામાં હાજર રહેવાનો અધિકાર પણ આપવામાં આવ્યો છે.
કોર્ટની સત્તા વિશાળ છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ સાવચેતીથી કરવો જરૂરી
હાઈકોર્ટે Section 348 BNSS, જે જૂની CrPCની Section 311ને અનુરૂપ છે, તેનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. આ જોગવાઈ હેઠળ અદાલત કોઈપણ તબક્કે એવા સાક્ષીને બોલાવી શકે છે, જેની સાક્ષી ન્યાયપૂર્ણ નિર્ણય માટે આવશ્યક હોય. અદાલત પહેલેથી તપાસાયેલા સાક્ષીને ફરી બોલાવીને તેની પુનઃતપાસ પણ કરી શકે છે.
કોર્ટે Supreme Courtના વિવિધ ચુકાદાઓનો આધાર લીધો. તેમાં Natasha Singh v. CBI, Varsha Garg v. State of Madhya Pradesh, Swapan Kumar Chatterjee v. CBI, V.N. Patil v. K. Niranjan Kumar સહિતના ચુકાદાઓનો સમાવેશ થાય છે.
Section 311/432નો હેતુ શું છે?
કોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓના આધારે જણાવ્યું કે આ સત્તાનો મુખ્ય હેતુ કોઈ પક્ષની ભૂલને કારણે ન્યાયમાં નિષ્ફળતા ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
માત્ર પ્રોસિક્યુશનની કેસમાં રહેલી ખામી પૂરી કરવા માટે આ સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકાય નહીં. વધારાનો પુરાવો ખરેખર કેસના ન્યાયપૂર્ણ નિર્ણય માટે જરૂરી છે કે નહીં તે મુખ્ય કસોટી છે.
કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે વધારાના પુરાવાની મંજૂરી આપવી એટલે ફરીથી સંપૂર્ણ ટ્રાયલ શરૂ કરવી નહીં. વધારાનો પુરાવો એવી રીતે સ્વીકારી શકાય નહીં કે જેના કારણે આરોપીને અન્યાયકારક નુકસાન થાય અથવા કેસની મૂળ પ્રકૃતિ જ બદલાઈ જાય.
આરોપીને Cross-Examinationનો અધિકાર
હાઈકોર્ટે ખાસ નોંધ્યું કે વધારાનો પુરાવો રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે આરોપી અથવા તેના વકીલને સંબંધિત સાક્ષીની Cross-Examination કરવાની તક મળવી જોઈએ.
આ કેસમાં પીડિતાની જન્મતારીખ અંગે વધારાનો પુરાવો રજૂ કરવાનો હતો અને આરોપીને તે મુદ્દે સાક્ષીઓની Cross-Examination કરવાની સંપૂર્ણ તક રહેશે. તેથી આરોપીને prejudice થવાની શક્યતા નથી એવું કોર્ટે માન્યું.
પીડિતાની ઉંમર સાબિત કરવા Matriculation Certificate કેમ મહત્વપૂર્ણ બન્યું?
કોર્ટે નોંધ્યું કે તપાસ અધિકારીએ શાળામાંથી જન્મતારીખ સંબંધિત રેકોર્ડ મેળવ્યો નહોતો. જોકે જન્મ પ્રમાણપત્ર અને Pariwar Register જેવા અન્ય દસ્તાવેજો પહેલેથી જ રેકોર્ડ પર હતા. કોર્ટના મતે તપાસ અધિકારીની બેદરકારી અથવા Juvenile Justice Actની Section 94 અંગેની અજ્ઞાનતા માત્ર એટલા માટે વધારાના પુરાવાને નકારી કાઢવાનો આધાર બની શકે નહીં, જ્યારે રજૂ થનાર પુરાવો પહેલેથી જ પ્રોસિક્યુશન દ્વારા રજૂ કરાયેલા કેસમાં કોઈ નવો તથ્ય ઉમેરતો ન હોય.
Section 94 Juvenile Justice Act અંગે મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ
ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે માત્ર આ અરજીનો નિકાલ કર્યો નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી તપાસની ખામીઓ ટાળવા માટે મહત્વપૂર્ણ વહીવટી નિર્દેશ પણ આપ્યો છે.
કોર્ટે Himachal Pradeshના Director General of Policeને Juvenile Justice (Care and Protection of Children) Act, 2015ની Section 94ની જોગવાઈઓ અને જરૂરી માર્ગદર્શિકા તમામ Investigating Officers સુધી પહોંચાડવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
ઉંમર સાબિત કરવા માટે તપાસ દરમિયાન ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો એકત્ર કરવાની જરૂરિયાત
કોર્ટે Investigating Officersને બાળકની ઉંમર અંગે શક્ય તેટલા સંબંધિત પુરાવા એકત્ર કરવા જણાવ્યું છે. તેમાં Schoolનો Date of Birth Record, Matriculation અથવા સમકક્ષ Certificate, Birth Certificate તથા અન્ય corroborative documentsનો સમાવેશ થાય છે.
જો દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ ન હોય અથવા તેમની વિશ્વસનીયતા અંગે શંકા હોય તો, જરૂરી કાનૂની આદેશ મેળવી ossification test અથવા અન્ય નવીન age-determination testનો સહારો લેવાની બાબત પણ ચુકાદામાં નોંધવામાં આવી છે.
Investigating Officer માટે મહત્વપૂર્ણ સૂચના
કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે આવા દસ્તાવેજોની સામગ્રી સાબિત કરવા માટે જરૂરી વ્યક્તિઓને witness listમાં સામેલ કરવા તપાસ એજન્સીએ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
દસ્તાવેજના author, recordના legal custodian, certificate issuing authority અથવા આવા દસ્તાવેજો મેળવતી વખતે હાજર રહેલા જરૂરી સાક્ષીઓને પણ યોગ્ય રીતે રજૂ કરવાની જરૂરિયાત પર કોર્ટે ભાર મૂક્યો છે.
હાઈકોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય : POCSO કેસમાં પીડિતા ની ઉંમર બાબત હાઇ કોર્ટે દિશાનિર્દેશ બહાર પાડયા.
હિમાચલ પ્રદેશ હાઈકોર્ટે રાજ્યની અરજી મંજૂર કરી. રાજ્યને પીડિતાને PW-1 તરીકે ફરીથી તપાસવાની તથા સંબંધિત શાળાના Record Keeper/Office Superintendent/Incharge/Principalને જરૂરી રેકોર્ડ સાથે તપાસવાની મંજૂરી આપવામાં આવી, જેથી Matriculation Certificate અને School Recordના આધારે પીડિતાની જન્મતારીખ કાયદા અનુસાર સાબિત કરી શકાય.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ વધારાનો પુરાવો કોઈ નવી કેસ થિયરી ઊભી કરવા માટે નથી, પરંતુ જન્મતારીખ અંગે પહેલેથી રજૂ થયેલા કેસને કાયદેસર રીતે સાબિત કરવા માટે જરૂરી પુરાવાની ખામી દૂર કરવા માટે છે.
મુખ્ય કાનૂની સિદ્ધાંત : POCSO કેસમાં પીડિતા ની ઉંમર સાબિત કરવા બાબત હિમાચલ પ્રદેશ હાઇ કોર્ટે દિશા નિર્દેશ બહાર પાડયા.
આ ચુકાદામાંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અપીલીય અદાલત પાસે વધારાના પુરાવા સ્વીકારવાની સત્તા છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ નિયમિત રીતે કે યાંત્રિક રીતે થઈ શકે નહીં.
વધારાનો પુરાવો ત્યારે સ્વીકારવામાં આવી શકે જ્યારે તે ન્યાયપૂર્ણ નિર્ણય માટે જરૂરી હોય, કાર્યવાહીનો હેતુ માત્ર ટ્રાયલ ફરીથી ચલાવવાનો ન હોય, કેસની પ્રકૃતિ બદલાતી ન હોય અને વિરોધી પક્ષને યોગ્ય Cross-Examinationની તક આપવામાં આવે.
આ કેસમાં હાઈકોર્ટે તપાસ દરમિયાન થયેલી ભૂલને એવી “irregularity” તરીકે ગણાવી જેને ન્યાયના હિતમાં સુધારી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ : POCSO કેસમાં પીડિતા ની ઉંમર સાબિત કરવા બાબત હિમાચલ પ્રદેશ હાઇ કોર્ટે દિશા નિર્દેશ બહાર પાડયા.
Kulwinder Singh v. State of H.P. ચુકાદો ખાસ કરીને POCSO તથા Juvenile Justice Act સંબંધિત કેસોમાં બાળકની ઉંમર સાબિત કરવા માટે તપાસ એજન્સીની જવાબદારી પર પ્રકાશ પાડે છે.
સાથે સાથે ચુકાદો એ સિદ્ધાંતને પણ મજબૂત કરે છે કે અદાલતનો અંતિમ ઉદ્દેશ માત્ર પક્ષકારોની પ્રક્રિયાત્મક ભૂલો ગણવાનો નહીં, પરંતુ ઉપલબ્ધ કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા સત્ય સુધી પહોંચીને ન્યાયપૂર્ણ નિર્ણય કરવાનો છે.
તેમ છતાં, વધારાના પુરાવાની સત્તાનો ઉપયોગ સાવચેતીપૂર્વક થવો જોઈએ અને તે આરોપીના નિષ્પક્ષ ટ્રાયલના અધિકારને નુકસાન પહોંચાડે તે રીતે ઉપયોગમાં લઈ શકાય નહીં. ચુકાદામાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે Section 432 BNSSનો ઉપયોગ ન્યાયના હિત માટે છે, પ્રોસિક્યુશનની દરેક ખામી પૂરી કરવા માટે નહીં.
કેસનું નામ: Kulwinder Singh v. State of H.P.
કોર્ટ: High Court of Himachal Pradesh, Shimla
કેસ નંબર: Cr.MP No. 3368 of 2026 in Cr. Appeal (DB) No. 43 of 2026
ચુકાદાની તારીખ: 15 સપ્ટેમ્બર 2026
મુખ્ય જોગવાઈઓ: Section 432 BNSS, Section 348 BNSS, Section 94 Juvenile Justice Act, 2015
મુખ્ય મુદ્દો: અપીલના તબક્કે વધારાના પુરાવા અને બાળકની ઉંમર સાબિત કરવાની પ્રક્રિયા
Kulwinder Singh, State of Himachal Pradesh, Himachal Pradesh High Court, BNSS Section 432, BNSS Section 348, CrPC Section 391, CrPC Section 311, Additional Evidence, વધારાના પુરાવા, Appellate Court, Criminal Appeal, POCSO Act, POCSO Case, Juvenile Justice Act, Section 94 Juvenile Justice Act, Child Victim, Age Proof, Matriculation Certificate, School Record, Cross Examination, Criminal Law, Investigation Officer, Investigating Agency, Fair Trial, Ends of Justice, Supreme Court Judgments, Legal News, Indian Criminal Law