AIBE – Evidence Act Section 141 to 154 : Leading Questions, Cross-Examination and Hostile Witness

Click the Language Button below to read in your language.

ગુજરાતીમાં સંપૂર્ણ સમજૂતી | Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની સંબંધિત કલમો | 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

AIBE – Evidence Act Section 141 to 154 : Leading Questions, Cross-Examination and Hostile Witness

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા દરેક કાયદાના વિદ્યાર્થી માટે સાક્ષીઓની તપાસ (Examination of Witnesses) ખૂબ જ મહત્વનો વિષય છે. અદાલતમાં કોઈ સાક્ષી શું કહે છે એટલું જ મહત્ત્વનું નથી, પરંતુ તેની જુબાની કેવી રીતે લેવામાં આવે છે, ઉલટતપાસમાં કયા પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે અને તેની વિશ્વસનીયતાની ચકાસણી કઈ રીતે થાય છે તે પણ એટલું જ અગત્યનું છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 141 થી 154 આ જ વિષય સાથે સંબંધિત છે. તેમાં Leading Questions, Cross-Examination દરમિયાન પૂછી શકાય તેવા પ્રશ્નો, સાક્ષીને જવાબ આપવા માટે ફરજ પાડવાની સત્તા, અયોગ્ય પ્રશ્નો પર અદાલતનું નિયંત્રણ અને પોતાના સાક્ષીની ઉલટતપાસ કરવાની મંજૂરી જેવા મહત્ત્વના સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ થાય છે.

હવે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની આ કલમોને સરળ ઉદાહરણો સાથે સમજીએ અને સાથે જ નવા ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam – BSA) માં તેની કઈ કલમ લાગુ પડે છે તે પણ જાણી લઈએ.

નવા કાયદા હેઠળ આ વિષયનું મહત્ત્વ

ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 તારીખ 1 જુલાઈ, 2024 થી અમલમાં આવ્યો છે. જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 141 થી 154 ની જોગવાઈઓ નવા કાયદામાં મુખ્યત્વે કલમ 146 થી 157 માં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવી છે.

આથી AIBE પરીક્ષામાં જૂના કાયદાની કલમો અને નવા કાયદાની સંબંધિત કલમો વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

કલમ 141 – Leading Questions (સૂચક પ્રશ્નો)

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 141 મુજબ એવો પ્રશ્ન કે જેમાં પ્રશ્ન પૂછનાર વ્યક્તિ પોતે જે જવાબ મેળવવા માંગે છે અથવા જે જવાબની અપેક્ષા રાખે છે તે જવાબનો સંકેત પ્રશ્નમાં જ આપવામાં આવ્યો હોય, તેને Leading Question કહેવામાં આવે છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, એવો પ્રશ્ન જેમાં જવાબ પહેલેથી જ છુપાયેલો હોય તેને સૂચક પ્રશ્ન કહેવાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, વકીલ સાક્ષીને પૂછે કે, “ઘટનાના દિવસે આરોપી પાસે છરી હતી, ખરું ને?”

આ પ્રશ્નમાં જ જવાબનો સંકેત આપવામાં આવ્યો છે. તેથી આ Leading Question છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 146(1) છે.

કલમ 142 – Leading Questions ક્યારે પૂછી શકાય નહીં?

કલમ 142 મુજબ Examination-in-Chief અને Re-Examination દરમિયાન Leading Questions સામાન્ય રીતે પૂછી શકાતા નથી, જો સામેના પક્ષ દ્વારા તેનો વાંધો લેવામાં આવ્યો હોય.

જોકે, અદાલતની પરવાનગી હોય તો આવા પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે.

અદાલત પ્રારંભિક બાબતો, વિવાદ રહિત હકીકતો અથવા જે હકીકતો પૂરતા પ્રમાણમાં સાબિત થઈ ચૂકી હોય તે અંગે Leading Questions પૂછવાની મંજૂરી આપી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સાક્ષીને તેનું નામ, સરનામું અથવા વ્યવસાય પૂછવામાં આવે ત્યારે અદાલત આવા સરળ અને પ્રારંભિક પ્રશ્નો માટે Leading Questionsની મંજૂરી આપી શકે છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 146(2) અને 146(3) છે.

કલમ 143 – Leading Questions ક્યારે પૂછી શકાય?

કલમ 143 મુજબ Cross-Examination દરમિયાન Leading Questions પૂછી શકાય છે.

આનું કારણ એ છે કે ઉલટતપાસનો મુખ્ય હેતુ સાક્ષીની જુબાનીની સત્યતા, વિશ્વસનીયતા અને ચોકસાઈની ચકાસણી કરવાનો છે.

ઉદાહરણ તરીકે, વકીલ સાક્ષીને પૂછે કે, “તમે ઘટનાના સમયે સ્થળ પર હાજર નહોતા, ખરું ને?”

આવો પ્રશ્ન Cross-Examination દરમિયાન પૂછી શકાય છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 146(4) છે.

કલમ 144 – Evidence as to Matters in Writing (લેખિત બાબતો અંગે મૌખિક પુરાવો)

જો કોઈ કરાર, દસ્તાવેજ અથવા અન્ય લેખિત બાબતનો પુરાવો આપવાનો હોય, તો સાક્ષીને તે બાબત અંગે મૌખિક રીતે પુરાવો આપતા પહેલાં સંબંધિત દસ્તાવેજ રજૂ કરવા માટે કહેવું જોઈએ.

આ જોગવાઈનો હેતુ એ છે કે જ્યારે કોઈ બાબત લેખિત સ્વરૂપમાં નોંધાયેલી હોય ત્યારે તેના પુરાવા માટે તે દસ્તાવેજને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવામાં આવે.

ઉદાહરણ તરીકે, બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે જમીન વેચાણનો લેખિત કરાર થયો હોય અને તેના પુરાવા અંગે પ્રશ્ન હોય, તો કરારની શરતો સાબિત કરવા માટે સંબંધિત દસ્તાવેજ રજૂ કરવો જરૂરી બને છે. માત્ર સાક્ષીની યાદશક્તિ અથવા મૌખિક વર્ણનના આધારે દસ્તાવેજની શરતો સાબિત કરી શકાતી નથી, જ્યાં કાયદો દસ્તાવેજી પુરાવો જરૂરી બનાવે છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 147 છે.

કલમ 145 – Cross-Examination as to Previous Statements in Writing (અગાઉના લેખિત નિવેદન અંગે ઉલટતપાસ)

જો સાક્ષીએ અગાઉ કોઈ લેખિત નિવેદન આપ્યું હોય અને અદાલતમાં તેની જુબાની તે નિવેદનથી અલગ હોય, તો તેની ઉલટતપાસ દરમિયાન અગાઉના લેખિત નિવેદન અંગે પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે.

પરંતુ સાક્ષીનું ધ્યાન તેના નિવેદનના ચોક્કસ એવા ભાગ તરફ દોરવું જરૂરી છે, જેનો ઉપયોગ તેની હાલની જુબાનીનો વિરોધાભાસ દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ સાક્ષીએ પોલીસ સમક્ષ આપેલા અગાઉના નિવેદનમાં કહ્યું હોય કે તે ઘટના સ્થળે હાજર નહોતો, પરંતુ અદાલતમાં કહે કે તે ઘટના સ્થળે હાજર હતો. આવી સ્થિતિમાં વકીલ અગાઉના નિવેદનના સંબંધિત ભાગ અંગે તેનું ધ્યાન દોરીને ઉલટતપાસ કરી શકે છે.

માત્ર અગાઉનું નિવેદન બતાવી દેવાથી તેનો વિરોધાભાસ આપોઆપ સાબિત થતો નથી. કાયદા મુજબ જરૂરી પ્રક્રિયા અનુસરવી પડે છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 148 છે.

કલમ 146 – Questions Lawful in Cross-Examination (ઉલટતપાસમાં કાયદેસર પ્રશ્નો)

કલમ 146 મુજબ ઉલટતપાસ દરમિયાન સાક્ષીને એવા પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે, જેનો હેતુ તેની સત્યતા ચકાસવાનો હોય, તેની ઓળખ અને સામાજિક સ્થિતિ જાણવાનો હોય અથવા તેના ચારિત્ર્ય પર અસર કરીને તેની વિશ્વસનીયતા તપાસવાનો હોય.

આ જોગવાઈ મુજબ સાક્ષીને તેના ચારિત્ર્ય અંગે પણ પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે, ભલે તેના જવાબથી તેને સીધી કે આડકતરી રીતે ફોજદારી જવાબદારી અથવા દંડનો સામનો કરવો પડે.

પરંતુ આ અધિકાર અમર્યાદિત નથી. પ્રશ્નો કાયદાની મર્યાદામાં અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાની યોગ્યતા જાળવીને પૂછવા જોઈએ.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 149 છે.

કલમ 147 – સાક્ષીને જવાબ આપવા માટે ક્યારે ફરજ પાડી શકાય?

કલમ 147 મુજબ Cross-Examination દરમિયાન એવો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે કે જેનો જવાબ સાક્ષીને સીધી કે આડકતરી રીતે ગુનામાં સંડોવી શકે અથવા તેના પર દંડ કે જપ્તીનું જોખમ ઊભું કરી શકે, તો પણ સામાન્ય રીતે સાક્ષી માત્ર આ કારણસર જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરી શકતો નથી.

પરંતુ કાયદો સાક્ષીને એક મહત્ત્વનું રક્ષણ આપે છે. જો આવા પ્રશ્નનો જવાબ આપવાથી સાક્ષી ગુનામાં સંડોવાય અથવા દંડના જોખમમાં આવે, તો અદાલતની પરવાનગી વિના તે જવાબના આધારે તેની સામે ફોજદારી કાર્યવાહી કરી શકાતી નથી કે તેનો ઉપયોગ તેની સામે ફોજદારી કેસમાં પુરાવા તરીકે કરી શકાતો નથી. ખોટી જુબાની આપવા બદલ કાર્યવાહીનો અપવાદ રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સાક્ષીને પૂછવામાં આવે કે તેણે કોઈ ગુનાહિત કૃત્યમાં મદદ કરી હતી કે નહીં. આ પ્રશ્નનો જવાબ તેને મુશ્કેલીમાં મૂકી શકે છે, છતાં કાયદાની જોગવાઈ મુજબ તેને જવાબ આપવો પડી શકે છે. પરંતુ તેના જવાબને કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત રક્ષણ મળે છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 150 છે.

કલમ 148 – કયા પ્રશ્નો પૂછવા અને કયા પ્રશ્નોના જવાબ આપવા તે અદાલત નક્કી કરે છે

કલમ 148 મુજબ જો Cross-Examination દરમિયાન સાક્ષીને એવો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે કે જેનો હેતુ તેની વિશ્વસનીયતા અથવા ચારિત્ર્યને અસર કરવાનો હોય, તો અદાલત નક્કી કરી શકે છે કે સાક્ષીને તે પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે ફરજ પાડવી જોઈએ કે નહીં.

અદાલત નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં લે છે:

પ્રશ્નનો સંબંધ કેસના મુદ્દા સાથે કેટલો છે.

આરોપ અથવા સૂચન કેટલું ગંભીર છે.

સાક્ષીના જવાબથી તેની વિશ્વસનીયતા પર કેટલી અસર પડશે.

પ્રશ્નના આધારે મળનારા પુરાવાનું મહત્ત્વ કેટલું છે.

આવા પ્રશ્નોના જવાબથી સાક્ષીના ચારિત્ર્યને થતું નુકસાન અને તેની જુબાનીની વિશ્વસનીયતા તપાસવાની જરૂરિયાત વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અદાલતની જવાબદારી છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 151 છે.

કલમ 149 – વાજબી આધાર વિના પ્રશ્ન પૂછી શકાય નહીં

કલમ 149 મુજબ વકીલે કોઈ સાક્ષીને એવો પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ નહીં, જેના માટે તેની પાસે વાજબી આધાર ન હોય.

માત્ર સાક્ષીની બદનામી કરવા, તેને મુશ્કેલીમાં મૂકવા અથવા તેની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવા માટે મનસ્વી પ્રશ્નો પૂછી શકાય નહીં.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વકીલ સાક્ષીને પૂછે કે, “શું તમે અગાઉ પણ છેતરપિંડી કરી છે?” તો આ પ્રશ્ન પૂછવા માટે વકીલ પાસે કોઈ વાજબી આધાર હોવો જરૂરી છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 152 છે.

કલમ 150 – વાજબી આધાર વિના પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે ત્યારે અદાલતની કાર્યવાહી

જો અદાલતને લાગે કે વકીલે કોઈ સાક્ષીને વાજબી આધાર વિના અપમાનજનક અથવા બદનક્ષીકારક પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, તો અદાલત તે વકીલ સામે યોગ્ય કાર્યવાહી કરી શકે છે.

જરૂર જણાય તો અદાલત આ બાબત સંબંધિત સત્તાધિકારી સમક્ષ પણ મૂકી શકે છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ અદાલતી કાર્યવાહીની ગરિમા જાળવવાનો અને સાક્ષીઓને બિનજરૂરી હેરાનગતિથી બચાવવાનો છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 153 છે.

કલમ 151 – Indecent and Scandalous Questions (અશ્લીલ અને નિંદાત્મક પ્રશ્નો)

કલમ 151 મુજબ અદાલત એવા પ્રશ્નો પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે, જે અશ્લીલ અથવા નિંદાત્મક સ્વરૂપના હોય.

જો આવા પ્રશ્નો કેસના મુદ્દા સાથે જરૂરી સંબંધ ધરાવતા ન હોય અથવા તેમની પૂછપરછથી કોઈ વાસ્તવિક ન્યાયિક હેતુ સિદ્ધ થતો ન હોય, તો અદાલત તેમને રોકી શકે છે.

પરંતુ જો કેસના મુદ્દા સાથે આવા પ્રશ્નોનો સીધો અને જરૂરી સંબંધ હોય, તો માત્ર પ્રશ્ન અપ્રિય છે એટલા માટે જ તેને રોકવામાં આવશે એવું નથી. અદાલત સંજોગો અનુસાર નિર્ણય લે છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 154 છે.

કલમ 152 – અપમાન અથવા હેરાનગતિ કરવાના હેતુથી પ્રશ્નો પૂછી શકાય નહીં

કલમ 152 મુજબ કોઈ સાક્ષીને અપમાનિત કરવા અથવા હેરાન કરવા માટે અનાવશ્યક પ્રશ્નો પૂછવાની મંજૂરી નથી.

ઉલટતપાસનો હેતુ સત્ય શોધવાનો છે, સાક્ષીનું અપમાન કરવાનો નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વકીલ વારંવાર સાક્ષીને તેની વ્યક્તિગત બાબતો અંગે એવા પ્રશ્નો પૂછે, જેનો કેસ સાથે કોઈ સંબંધ નથી અને જેનો હેતુ માત્ર તેને શરમમાં મૂકવાનો છે, તો અદાલત આવા પ્રશ્નો રોકી શકે છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 155 છે.

કલમ 153 – સાક્ષીના જવાબનો વિરોધાભાસ સાબિત કરવા માટે પુરાવાની મર્યાદા

કલમ 153 મુજબ જો Cross-Examination દરમિયાન સાક્ષીને તેની સત્યતા અથવા વિશ્વસનીયતા ચકાસવા માટે એવો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે, જેનો જવાબ તે નકારે છે, તો સામાન્ય રીતે તે જવાબનો વિરોધાભાસ સાબિત કરવા માટે અલગથી પુરાવો રજૂ કરી શકાતો નથી.

પરંતુ આ નિયમમાં મહત્ત્વના અપવાદો છે.

જો પ્રશ્નનો હેતુ સાક્ષીની નિષ્પક્ષતા અથવા પક્ષકાર સાથેના તેના સંબંધને તપાસવાનો હોય, તો તેના જવાબનો વિરોધાભાસ સાબિત કરવા માટે પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

જો સાક્ષીને અગાઉના ગુના માટે દોષિત ઠરાવવામાં આવ્યો હોવા અંગે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હોય અને તે તેનો ઇનકાર કરે, તો કાયદાની જોગવાઈ મુજબ તે દોષિત ઠરાવ અંગેનો પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સાક્ષીને પૂછવામાં આવે કે, “શું તમે અગાઉ કોઈ ગુનામાં દોષિત ઠર્યા હતા?” જો તે ઇનકાર કરે, તો લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈ અને અપવાદો અનુસાર અગાઉની દોષિત ઠરાવવાની બાબત સાબિત કરી શકાય છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 156 છે.

કલમ 154 – Hostile Witness (પોતાના પક્ષના પ્રતિકૂળ સાક્ષીની ઉલટતપાસ)

આ કલમ AIBE પરીક્ષા માટે અત્યંત મહત્ત્વની છે.

સામાન્ય રીતે કોઈ પક્ષકાર પોતે જે સાક્ષીને અદાલતમાં રજૂ કરે છે તેની Examination-in-Chief કરે છે. પરંતુ કેટલીક વખત પોતાનો જ સાક્ષી અગાઉના નિવેદનથી વિરુદ્ધ જુબાની આપે છે અથવા તેને બોલાવનાર પક્ષના કેસને નુકસાન પહોંચાડે તેવી જુબાની આપે છે.

આવી સ્થિતિમાં તે પક્ષકાર અદાલતની પરવાનગી માગી શકે છે કે તેને પોતાના સાક્ષીને Cross-Examination જેવા પ્રશ્નો પૂછવાની મંજૂરી આપવામાં આવે.

અદાલત પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી આવી મંજૂરી આપી શકે છે.

આવા સાક્ષીને સામાન્ય રીતે Hostile Witness અથવા પ્રતિકૂળ સાક્ષી કહેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ફરિયાદ પક્ષ કોઈ વ્યક્તિને આંખે જોનાર સાક્ષી તરીકે રજૂ કરે છે. પરંતુ અદાલતમાં તે સાક્ષી ફરિયાદ પક્ષની વિરુદ્ધ નિવેદન આપે છે અને આરોપીને ઓળખવાનો ઇનકાર કરે છે. આવી સ્થિતિમાં ફરિયાદ પક્ષ અદાલતની પરવાનગી લઈને પોતાના જ સાક્ષીની ઉલટતપાસ કરી શકે છે.

એક મહત્ત્વની વાત યાદ રાખવી જોઈએ કે કોઈ સાક્ષીને Hostile જાહેર કરવામાં આવે એટલે તેની સમગ્ર જુબાની આપોઆપ રદ થઈ જતી નથી. અદાલત તેની જુબાનીના વિશ્વસનીય અને સ્વીકાર્ય ભાગ પર આધાર રાખી શકે છે.

BSA ની સંબંધિત જોગવાઈ કલમ 157 છે. આ કલમના બીજા પેટા વિભાગ મુજબ પોતાના સાક્ષીને Cross-Examination જેવા પ્રશ્નો પૂછવાની મંજૂરી મળવાથી તે સાક્ષીની જુબાનીનો કોઈ ભાગ પોતાના પક્ષે રજૂ કરવાનો અધિકાર પક્ષકાર ગુમાવતો નથી.

જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ અને નવા BSA વચ્ચેની કલમોની સરખામણી

AIBE પરીક્ષામાં નીચેનો તુલનાત્મક અભ્યાસ ખાસ યાદ રાખવો.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872	ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023
કલમ 141 – Leading Questions	કલમ 146(1)
કલમ 142 – When they must not be asked	કલમ 146(2), 146(3)
કલમ 143 – When they may be asked	કલમ 146(4)
કલમ 144 – Evidence as to matters in writing	કલમ 147
કલમ 145 – Previous statements in writing	કલમ 148
કલમ 146 – Questions lawful in Cross-Examination	કલમ 149
કલમ 147 – When witness must answer	કલમ 150
કલમ 148 – Court to decide about questions and answers	કલમ 151
કલમ 149 – Questions without reasonable grounds	કલમ 152
કલમ 150 – Procedure for improper questions	કલમ 153
કલમ 151 – Indecent and scandalous questions	કલમ 154
કલમ 152 – Questions intended to insult or annoy	કલમ 155
કલમ 153 – Contradicting answers about veracity	કલમ 156
કલમ 154 – Question by party to own witness	કલમ 157

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવી બાબતો

Leading Questions Examination-in-Chief દરમિયાન સામાન્ય રીતે વાંધો ઉઠાવવામાં આવે તો અદાલતની મંજૂરી વિના પૂછી શકાતા નથી.

Cross-Examination દરમિયાન Leading Questions પૂછી શકાય છે.

અદાલત પોતાના સાક્ષીને Cross-Examination જેવા પ્રશ્નો પૂછવાની મંજૂરી આપી શકે છે.

Hostile Witness જાહેર થયા પછી તેની સમગ્ર જુબાની રદ થતી નથી.

વાજબી આધાર વિના સાક્ષીને બદનક્ષીકારક પ્રશ્નો પૂછવા બદલ વકીલ સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

અશ્લીલ અથવા અપમાનજનક પ્રશ્નો પર અદાલત નિયંત્રણ મૂકી શકે છે.

BSA કલમ 149 હેઠળ જાતીય ગુનાની પીડિતાના સામાન્ય ચારિત્ર્ય અથવા અગાઉના જાતીય અનુભવ અંગે સંમતિ સાબિત કરવા માટે પ્રશ્નો પૂછવા કે પુરાવો રજૂ કરવા પર વિશેષ પ્રતિબંધ છે.

ખાસ નોંધ: કલમ 144 અંગે યાદ રાખવું કે લેખિત દસ્તાવેજની શરતો અંગે સાક્ષી પાસેથી પુરાવો લેવાતો હોય અને અદાલતના મતે દસ્તાવેજ રજૂ થવો જરૂરી હોય, તો દસ્તાવેજ રજૂ ન થાય અથવા દ્વિતીયક પુરાવા રજૂ કરવાની કાનૂની શરતો સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી સામેનો પક્ષ આવા પુરાવા સામે વાંધો ઉઠાવી શકે છે.

---

AIBE માટે 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ – Evidence Act કલમ 141 થી 154 અને BSA કલમ 146 થી 157

પ્રશ્ન 1. Leading Question ની વ્યાખ્યા ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કઈ કલમમાં આપવામાં આવી છે?

(A) કલમ 140

(B) કલમ 141

(C) કલમ 142

(D) કલમ 143

સાચો જવાબ: (B) કલમ 141

સમજૂતી: કલમ 141 મુજબ જે પ્રશ્નમાં પ્રશ્ન પૂછનાર વ્યક્તિ જે જવાબ મેળવવા માંગે છે તેનો સંકેત પહેલેથી જ આપવામાં આવ્યો હોય તેને Leading Question કહેવામાં આવે છે. BSA માં આ જોગવાઈ કલમ 146(1)માં છે.

પ્રશ્ન 2. Examination-in-Chief દરમિયાન Leading Question ક્યારે પૂછી શકાય?

(A) દરેક વખતે

(B) ક્યારેય નહીં

(C) અદાલતની પરવાનગીથી

(D) માત્ર આરોપીની પરવાનગીથી

સાચો જવાબ: (C) અદાલતની પરવાનગીથી

સમજૂતી: જો સામેનો પક્ષ વાંધો ઉઠાવે તો Examination-in-Chief દરમિયાન Leading Question પૂછવા માટે અદાલતની પરવાનગી જરૂરી છે. BSA કલમ 146(2) આ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે.

પ્રશ્ન 3. Cross-Examination દરમિયાન Leading Questions પૂછી શકાય છે કે નહીં?

(A) પૂછી શકાય છે

(B) પૂછી શકાતા નથી

(C) માત્ર જજની મંજૂરીથી જ પૂછી શકાય છે

(D) માત્ર સિવિલ કેસમાં પૂછી શકાય છે

સાચો જવાબ: (A) પૂછી શકાય છે

સમજૂતી: ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 143 અને BSA ની કલમ 146(4) મુજબ Cross-Examination દરમિયાન Leading Questions પૂછી શકાય છે.

પ્રશ્ન 4. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 144 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) Hostile Witness

(B) લેખિત બાબતો અંગે પુરાવો

(C) સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા

(D) અશ્લીલ પ્રશ્નો

સાચો જવાબ: (B) લેખિત બાબતો અંગે પુરાવો

સમજૂતી: કલમ 144 મુજબ લેખિત કરાર, દસ્તાવેજ અથવા મિલકતના અન્ય હસ્તાંતરણ અંગે સાક્ષી પુરાવો આપતો હોય ત્યારે જરૂરી સંજોગોમાં સંબંધિત દસ્તાવેજ રજૂ કરવાની જોગવાઈ છે. BSA કલમ 147 તેની સમકક્ષ છે.

પ્રશ્ન 5. અગાઉના લેખિત નિવેદન દ્વારા સાક્ષીની હાલની જુબાનીનો વિરોધાભાસ દર્શાવવા માટે કઈ પ્રક્રિયા જરૂરી છે?

(A) સાક્ષીની ધરપકડ કરવી

(B) સાક્ષીનું ધ્યાન અગાઉના નિવેદનના સંબંધિત ભાગ તરફ દોરવું

(C) દસ્તાવેજ નષ્ટ કરવો

(D) અદાલતની કાર્યવાહી બંધ કરવી

સાચો જવાબ: (B) સાક્ષીનું ધ્યાન અગાઉના નિવેદનના સંબંધિત ભાગ તરફ દોરવું

સમજૂતી: કલમ 145 મુજબ અગાઉના લેખિત નિવેદનથી વિરોધાભાસ સાબિત કરતાં પહેલાં સાક્ષીનું ધ્યાન તે ચોક્કસ ભાગ તરફ દોરવું જરૂરી છે. BSA કલમ 148 આ બાબત સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 6. Cross-Examination નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) સાક્ષીને ડરાવવો

(B) સાક્ષીની સત્યતા અને વિશ્વસનીયતા તપાસવી

(C) સાક્ષીને અદાલતમાંથી બહાર કાઢવો

(D) કેસની સુનાવણી લંબાવવી

સાચો જવાબ: (B) સાક્ષીની સત્યતા અને વિશ્વસનીયતા તપાસવી

સમજૂતી: Cross-Examination દ્વારા સાક્ષીની જુબાનીની સત્યતા, વિશ્વસનીયતા અને તેની વાતમાં રહેલી વિસંગતતાઓની તપાસ કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 7. Cross-Examination દરમિયાન સાક્ષીને તેના ચારિત્ર્ય અંગે પ્રશ્નો પૂછવાની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 141

(B) કલમ 144

(C) કલમ 146

(D) કલમ 153

સાચો જવાબ: (C) કલમ 146

સમજૂતી: કલમ 146 મુજબ સાક્ષીની સત્યતા ચકાસવા અને તેની વિશ્વસનીયતા પર અસર કરવા માટે કાયદાની મર્યાદામાં તેના ચારિત્ર્ય અંગે પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે. BSA કલમ 149 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 8. જો Cross-Examination દરમિયાન સાક્ષીને એવો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે જેનો જવાબ તેને ગુનામાં સંડોવી શકે, તો શું તે જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરી શકે?

(A) હંમેશા ઇનકાર કરી શકે

(B) માત્ર વકીલની મંજૂરીથી ઇનકાર કરી શકે

(C) સામાન્ય રીતે જવાબ આપવો પડે છે, પરંતુ કાયદા મુજબ રક્ષણ મળે છે

(D) જજની ગેરહાજરીમાં ઇનકાર કરી શકે

સાચો જવાબ: (C) સામાન્ય રીતે જવાબ આપવો પડે છે, પરંતુ કાયદા મુજબ રક્ષણ મળે છે

સમજૂતી: કલમ 147 મુજબ સંબંધિત પ્રશ્નનો જવાબ આપવો પડે છે. આવા જવાબથી સાક્ષી ગુનામાં સંડોવાય તો કાયદા દ્વારા તેને ફોજદારી કાર્યવાહી સામે વિશેષ રક્ષણ આપવામાં આવે છે, ખોટી જુબાનીના અપવાદને આધીન. BSA કલમ 150 સંબંધિત જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 9. Cross-Examination દરમિયાન અપ્રસ્તુત પ્રશ્નનો જવાબ આપવો કે નહીં તે કોણ નક્કી કરે છે?

(A) સાક્ષી

(B) વકીલ

(C) અદાલત

(D) પોલીસ અધિકારી

સાચો જવાબ: (C) અદાલત

સમજૂતી: કલમ 148 મુજબ અપ્રસ્તુત પ્રશ્નનો જવાબ સાક્ષી પાસેથી લેવો કે નહીં તે અદાલત નક્કી કરે છે. BSA કલમ 151 આ બાબત સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 10. વકીલ દ્વારા વાજબી આધાર વિના અપમાનજનક પ્રશ્ન પૂછવા અંગે કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 147

(B) કલમ 149

(C) કલમ 151

(D) કલમ 153

સાચો જવાબ: (B) કલમ 149

સમજૂતી: કલમ 149 મુજબ વાજબી આધાર વિના પ્રશ્નો પૂછવા પર પ્રતિબંધ છે. BSA કલમ 152 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 11. વાજબી આધાર વિના પ્રશ્ન પૂછનાર વકીલ સામે અદાલતની કાર્યવાહી કઈ કલમ હેઠળ થાય છે?

(A) કલમ 150

(B) કલમ 151

(C) કલમ 152

(D) કલમ 154

સાચો જવાબ: (A) કલમ 150

સમજૂતી: કલમ 150 મુજબ અદાલત વાજબી આધાર વિના પ્રશ્ન પૂછનાર વકીલ સામે યોગ્ય કાર્યવાહી કરી શકે છે. BSA કલમ 153 તેની સમકક્ષ છે.

પ્રશ્ન 12. અશ્લીલ અને નિંદાત્મક પ્રશ્નો અંગે કઈ કલમ જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 149

(B) કલમ 150

(C) કલમ 151

(D) કલમ 154

સાચો જવાબ: (C) કલમ 151

સમજૂતી: કલમ 151 મુજબ અદાલત બિનજરૂરી અશ્લીલ અને નિંદાત્મક પ્રશ્નો પૂછવા પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે. BSA કલમ 154 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 13. સાક્ષીને અપમાનિત કરવા અથવા હેરાન કરવાના હેતુથી પૂછવામાં આવતા પ્રશ્નો અંગે કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 141

(B) કલમ 146

(C) કલમ 152

(D) કલમ 153

સાચો જવાબ: (C) કલમ 152

સમજૂતી: કલમ 152 મુજબ સાક્ષીને અપમાનિત કરવા અથવા હેરાન કરવા માટે અનાવશ્યક પ્રશ્નો પૂછી શકાય નહીં. BSA કલમ 155 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 14. સાક્ષી દ્વારા સત્યતા તપાસવાના પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવેલા ઇનકારનો વિરોધાભાસ સાબિત કરવા માટે સામાન્ય રીતે અલગ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે?

(A) હંમેશા રજૂ કરી શકાય

(B) સામાન્ય રીતે રજૂ કરી શકાતો નથી, પરંતુ કાયદામાં અપવાદો છે

(C) માત્ર પોલીસની મંજૂરીથી રજૂ કરી શકાય

(D) માત્ર સિવિલ કેસમાં રજૂ કરી શકાય

સાચો જવાબ: (B) સામાન્ય રીતે રજૂ કરી શકાતો નથી, પરંતુ કાયદામાં અપવાદો છે

સમજૂતી: કલમ 153 મુજબ સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા તપાસતા પ્રશ્નના જવાબનો વિરોધાભાસ સાબિત કરવા સામાન્ય રીતે અલગ પુરાવો સ્વીકારવામાં આવતો નથી. જોકે, સાક્ષીની નિષ્પક્ષતા, સંબંધ અને અગાઉની દોષિત ઠરાવવાની બાબત જેવા અપવાદો છે. BSA કલમ 156 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 15. Hostile Witness એટલે કોને કહેવાય?

(A) જે સાક્ષી અદાલતમાં હાજર ન રહે

(B) જે સાક્ષી પોતાના પક્ષને પ્રતિકૂળ અથવા વિરુદ્ધ જુબાની આપે

(C) જે સાક્ષી બોલી શકતો ન હોય

(D) જે સાક્ષી સરકારી કર્મચારી હોય

સાચો જવાબ: (B) જે સાક્ષી પોતાના પક્ષને પ્રતિકૂળ અથવા વિરુદ્ધ જુબાની આપે

સમજૂતી: જે સાક્ષી તેને બોલાવનાર પક્ષના હિતની વિરુદ્ધ જુબાની આપે અથવા તેની પાસેથી અપેક્ષિત જુબાની ન આપે તેને સામાન્ય રીતે Hostile Witness કહેવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 16. પોતાના સાક્ષીને Cross-Examination જેવા પ્રશ્નો પૂછવા માટે પક્ષકારને કોની પરવાનગી લેવી પડે છે?

(A) પોલીસ અધિકારી

(B) સરકારી વકીલ

(C) અદાલત

(D) સાક્ષી

સાચો જવાબ: (C) અદાલત

સમજૂતી: કલમ 154 મુજબ અદાલત પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી પક્ષકારને પોતાના સાક્ષીને Cross-Examination જેવા પ્રશ્નો પૂછવાની મંજૂરી આપી શકે છે. BSA કલમ 157 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 17. Hostile Witness જાહેર થયા પછી તેની સમગ્ર જુબાનીનું શું થાય છે?

(A) સમગ્ર જુબાની રદ થાય છે

(B) જુબાની આપોઆપ અસ્વીકાર્ય બને છે

(C) તેની સમગ્ર જુબાની રદ થતી નથી; વિશ્વસનીય ભાગ સ્વીકારી શકાય છે

(D) સાક્ષીની ધરપકડ થાય છે

સાચો જવાબ: (C) તેની સમગ્ર જુબાની રદ થતી નથી; વિશ્વસનીય ભાગ સ્વીકારી શકાય છે

સમજૂતી: Hostile Witnessની જુબાનીનો જે ભાગ વિશ્વસનીય અને સ્વીકાર્ય હોય તેના આધારે અદાલત નિર્ણય લઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 18. ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 ની કઈ કલમ Leading Questions સાથે સંબંધિત છે?

(A) કલમ 145

(B) કલમ 146

(C) કલમ 147

(D) કલમ 148

સાચો જવાબ: (B) કલમ 146

સમજૂતી: BSA કલમ 146 માં Leading Questions ની વ્યાખ્યા, Examination-in-Chief અને Re-Examination દરમિયાન તેના ઉપયોગ તથા Cross-Examination દરમિયાન તેના ઉપયોગ અંગેની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 19. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 154 ને નવા BSA માં કઈ કલમ દ્વારા સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે?

(A) કલમ 154

(B) કલમ 155

(C) કલમ 156

(D) કલમ 157

સાચો જવાબ: (D) કલમ 157

સમજૂતી: જૂના કાયદાની કલમ 154 પોતાના સાક્ષીને Cross-Examination જેવા પ્રશ્નો પૂછવાની મંજૂરી અંગે હતી. નવા BSA ની કલમ 157 આ બાબત સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 20. BSA ની કલમ 149 મુજબ જાતીય ગુનાની પીડિતાના અગાઉના જાતીય અનુભવ અંગે સંમતિ સાબિત કરવા પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે?

(A) હા, દરેક કેસમાં

(B) હા, જો આરોપી પરવાનગી આપે

(C) નહીં, કાયદામાં આ બાબતે વિશેષ પ્રતિબંધ છે

(D) માત્ર સરકારી વકીલ પૂછી શકે

સાચો જવાબ: (C) નહીં, કાયદામાં આ બાબતે વિશેષ પ્રતિબંધ છે

સમજૂતી: BSA કલમ 149 ના પરંતુક મુજબ નિર્ધારિત જાતીય ગુનાઓમાં સંમતિનો પ્રશ્ન હોય ત્યારે પીડિતાના સામાન્ય અનૈતિક ચારિત્ર્ય અથવા અગાઉના જાતીય અનુભવ અંગે સંમતિ સાબિત કરવા માટે પુરાવો રજૂ કરી શકાય નહીં કે પ્રશ્નો પૂછી શકાય નહીં.

AIBE પરીક્ષામાં Evidence Act ની કલમ 141 થી 154 અને BSA ની કલમ 146 થી 157 નો અભ્યાસ કરતી વખતે ખાસ કરીને Leading Questions, Previous Written Statements, Cross-Examination અને Hostile Witness જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.

આ કલમો માત્ર પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ કોર્ટમાં વકીલાત કરતી વખતે પણ ખૂબ ઉપયોગી છે. સાક્ષીની જુબાનીને યોગ્ય રીતે તપાસવી, જરૂરી પ્રશ્નો પૂછવા અને સાક્ષીના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું એ ન્યાયિક પ્રક્રિયાના મહત્ત્વના ભાગ છે.

આ વિષયની સારી તૈયારી માટે જૂના અને નવા કાયદાની કલમો સાથે વાંચશો તો AIBE માં પૂછાતા પ્રશ્નો સમજવામાં સરળતા રહેશે.

ખાસ ધ્યાન રાખશો કે BSA ની કલમ 149 માં જાતીય ગુનાની પીડિતાના અગાઉના જાતીય અનુભવ અંગે પુરાવો રજૂ કરવા પરનો પ્રતિબંધ AIBE માટે મહત્ત્વનો મુદ્દો છે.