દાદીના અવસાન બાદ પૌત્રને રહેમ રાહે નોકરી મેળવવા નો હક્ક છે
Click the Language Button below to read in your language.
દાદીના અવસાન બાદ પૌત્રને અનુકંપા આધારિત નોકરીનો હક: મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો
મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અનુકંપા આધારિત નિમણૂક માટે માત્ર મૃત કર્મચારીના પુત્ર, પુત્રી, વિધવા અથવા વિધુર જ નહીં, પરંતુ લાગુ પડતી નીતિની શરતો હેઠળ “Near Relative” એટલે કે નજીકના સગાને પણ વિચારણા હેઠળ લઈ શકાય છે. કોર્ટે એક પૌત્રના કેસમાં માત્ર ટેકનિકલ કારણોસર વર્ષો સુધી અનુકંપા આધારિત નિમણૂકનો દાવો લંબાવવામાં આવતા ગંભીર વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો અને સત્તાધિકારીઓને 30 દિવસની અંદર તેને અનુકંપા આધારિત નિમણૂક આપવાનો આદેશ કર્યો હતો. સાથે જ અરજદારને રૂ.10,000નો ખર્ચ ચૂકવવાનો પણ આદેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
કેસની હકીકતો
આ કેસમાં જિતેન્દ્ર વર્માએ તેમની દાદી સ્વ. છમાબાઈના અવસાન બાદ અનુકંપા આધારિત નિમણૂકની માંગ કરી હતી. તેમના દાદાનું 18 ઓગસ્ટ 2002ના રોજ અને પિતાનું 12 ઓગસ્ટ 2006ના રોજ અવસાન થયું હતું. ત્યારબાદ તેમનો ઉછેર તેમની દાદી દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. છમાબાઈ ભોપાલ ડિવિઝન, વેસ્ટ સેન્ટ્રલ રેલવેમાં Helper-II – ખલાસી તરીકે કાર્યરત હતા અને તેમનું 19 જૂન 2016ના રોજ અવસાન થયું હતું. સેવા રેકોર્ડમાં જિતેન્દ્ર વર્માને 12 માર્ચ 2007ના રોજ કાનૂની વારસદાર/નોમિની તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. જિતેન્દ્ર વર્માએ પોતાને દાદીના દત્તક પુત્ર તરીકે પણ રજૂ કર્યા હતા. જોકે, સત્તાધિકારીઓએ તેમના કાયદેસર દત્તક પુત્ર હોવા અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
પરંતુ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે જો દત્તક પુત્ર તરીકેની સ્થિતિ સ્વીકારવામાં ન આવે તો પણ તેઓ મૃત કર્મચારીના પૌત્ર અને પરિવારના એકમાત્ર જીવિત નજીકના સગા હતા.
અનુકંપા આધારિત નિમણૂક માટે “Near Relative”ની જોગવાઈ
કેસમાં લાગુ પડતી Master Circular No.16ની Clause-IIIમાં મૃત કર્મચારીના પુત્ર, પુત્રી, વિધવા અથવા વિધુરને અનુકંપા આધારિત નિમણૂક માટે પાત્ર ગણવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં “Near Relative” અથવા “Adopted Son/Daughter”ને પણ અનુકંપા આધારિત નિમણૂકનો લાભ આપી શકાય છે. નીતિ અનુસાર “Near Relative”ને અનુકંપા આધારિત નિમણૂક આપતી વખતે કેટલીક શરતોનું પાલન જરૂરી છે. જેમ કે, પરિવારની પરિસ્થિતિ એવી હોવી જોઈએ કે નજીકના સગાની નિમણૂક જરૂરી બને અને તે પરિવારના bread-winner તરીકે જવાબદારી નિભાવશે તે અંગે જરૂરી પ્રમાણપત્ર પણ હોવું જોઈએ.
કોર્ટે શું કહ્યું?
મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે સત્તાધિકારીઓએ “Near Relative”ની વ્યાખ્યા અને તેની જોગવાઈને યોગ્ય રીતે ધ્યાનમાં લીધી નહોતી. કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ, જિતેન્દ્ર વર્મા દત્તક પુત્ર તરીકે માન્ય ન હોય તો પણ તેઓ મૃત કર્મચારીના પૌત્ર હોવાના કારણે “Near Relative”ની કેટેગરીમાં આવી શકે છે. તેથી તેમને અનુકંપા આધારિત નિમણૂક માટે વિચારણા હેઠળ લેવા યોગ્ય હતા.
સક્સેશન સર્ટિફિકેટ અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ નોંધ
આ કેસમાં જિતેન્દ્ર વર્મા પાસે સક્સેશન સર્ટિફિકેટ પણ ઉપલબ્ધ હતું. સક્સેશન સર્ટિફિકેટ નિવૃત્તિ સંબંધિત બાકી રકમ મેળવવા માટે આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ સત્તાધિકારીઓએ તેને અનુકંપા આધારિત નિમણૂક માટે સ્વીકાર્યું નહોતું. હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે અરજદાર સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિ મૃત કર્મચારીની નિવૃત્તિ સંબંધિત બાકી રકમ અથવા અનુકંપા આધારિત નિમણૂક માટે દાવો કરતી નહોતી.
દસ વર્ષ સુધી મામલો લંબાવવા બદલ કોર્ટની નારાજગી
હાઈકોર્ટે સત્તાધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા લાંબા વિલંબ પર ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે આ મામલો લગભગ 10 વર્ષથી બિનજરૂરી રીતે લંબાવવામાં આવ્યો હતો. અનુકંપા આધારિત નિમણૂકનો મુખ્ય હેતુ જ મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા પરિવારને સમયસર રાહત આપવાનો છે. જો યોગ્ય નિર્ણય લેવામાં જ વર્ષો લાગી જાય, તો આવી નિમણૂકનો મૂળ હેતુ જ નિષ્ફળ જાય છે. કોર્ટે “hyper-technical approach” અપનાવવાને બદલે સમયસર અને યોગ્ય નિર્ણય લેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
હાઈકોર્ટનો અંતિમ આદેશ : દાદીના અવસાન બાદ પૌત્રને અનુકંપા આધારિત નોકરીમેળવવા નો હક્ક છે
મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે કેન્દ્ર સરકારની Miscellaneous Petition ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે સત્તાધિકારીઓને જિતેન્દ્ર વર્માને 30 દિવસની અંદર અનુકંપા આધારિત નિમણૂક આપવાનો સ્પષ્ટ આદેશ કર્યો હતો. સાથે જ સત્તાધિકારીઓના વલણને ધ્યાનમાં રાખીને અરજદારને રૂ.10,000નો ખર્ચ ચૂકવવાનો પણ આદેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
ચુકાદાનું કાનૂની મહત્વ
આ ચુકાદો અનુકંપા આધારિત નિમણૂકના કેસોમાં મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને જ્યાં મૃત કર્મચારીના સીધા વારસદાર ઉપલબ્ધ ન હોય અને પરિવારના અન્ય નજીકના સગા દ્વારા નિમણૂકનો દાવો કરવામાં આવે. ચુકાદામાં ખાસ કરીને એ બાબત મહત્વપૂર્ણ છે કે લાગુ પડતી સેવા નીતિમાં “Near Relative” માટે જોગવાઈ હોય તો સત્તાધિકારીઓએ માત્ર એટલા માટે દાવો નકારી ન દેવો જોઈએ કે અરજદાર મૃત કર્મચારીનો સીધો પુત્ર કે પુત્રી નથી. જોકે, “Near Relative” તરીકે પાત્રતા આપોઆપ અનુકંપા આધારિત નિમણૂકનો સંપૂર્ણ અને નિર્વિવાદ અધિકાર ઊભો કરે છે એવું આ ચુકાદામાં કહેવામાં આવ્યું નથી. લાગુ પડતી નીતિમાં દર્શાવેલી શરતો અને પરિવારની પરિસ્થિતિની તપાસ જરૂરી રહે છે.
નિષ્કર્ષ
મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો એ સિદ્ધાંતને મજબૂત કરે છે કે અનુકંપા આધારિત નિમણૂકની નીતિનો હેતુ મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા પરિવારને સમયસર રાહત આપવાનો છે. તેથી સત્તાધિકારીઓએ નીતિની જોગવાઈઓને અવગણીને માત્ર ટેકનિકલ કારણોસર દાવો વર્ષો સુધી લંબાવવો જોઈએ નહીં. આ કેસમાં પૌત્રને “Near Relative” તરીકે વિચારણા હેઠળ લેવા યોગ્ય ગણાવીને હાઈકોર્ટે અંતે 30 દિવસમાં નિમણૂક આપવાનો આદેશ કર્યો છે.
અનુકંપા આધારિત નિમણૂક, Compassionate Appointment, Near Relative, અનુકંપા નિમણૂક, મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટ, Madhya Pradesh High Court, રેલવે કર્મચારી, Railway Employee, પૌત્રને નોકરી, દત્તક પુત્ર, Succession Certificate, સક્સેશન સર્ટિફિકેટ, Master Circular No.16, સરકારી નોકરી, સરકારી કર્મચારી, Jitendra Verma, Union of India, કાનૂની ચુકાદો, હાઈકોર્ટ ચુકાદો, Labour Law, Service Law,
ચુકાદાની મૂળ વિગતો: Union of India & Others v. Jitendra Verma, Misc. Petition No.4473 of 2025, Madhya Pradesh High Court, Jabalpur, ચુકાદાની તારીખ 25 ફેબ્રુઆરી 2026, Neutral Citation: 2026:MPHC-JBP:16281.