મુસ્લિમ પતિ કોઈ કારણ વગર છૂટાછેડા આપી શકે છે પણ તે કાયદેસર હોવા જોઈએ
Click the Language Button below to read in your language.
મુસ્લિમ વ્યક્તિગત કાયદા હેઠળ લગ્નવિચ્છેદ (divorce) ના મુદ્દે ભારતીય અદાલતો દ્વારા સમયાંતરે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ આપવામાં આવ્યા છે. તાજેતરમાં પટના હાઈકોર્ટની ખંડપીઠે (Division Bench) એક એવા કેસમાં ચુકાદો આપ્યો છે, જે મુસ્લિમ પુરુષ દ્વારા તલાક દ્વારા લગ્નવિચ્છેદ કરવાના અધિકાર અને તેની કાનૂની માન્યતા સંબંધે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરે છે. મુસ્લિમ પતિ કોઈ કારણ વગર છૂટાછેડા આપી શકે છે પણ તે કાયદેસર હોવા જોઈએ.
આ ચુકાદો Md Sarif Anwar @ Shareef Anwar વિરુદ્ધ Noorjahan Khatoon @ Noorjahan Khatun (Miscellaneous Appeal No. 199 of 2024) મામલામાં 31 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ જસ્ટિસ બિબેક ચૌધરી અને જસ્ટિસ રાણા વિક્રમ સિંહની ખંડપીઠે આપ્યો હતો.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
અપીલકર્તા (પતિ) Md. Sarif Anwar અને પ્રતિવાદી (પત્ની) Noorjahan Khatoon વચ્ચે 7 એપ્રિલ, 1999ના રોજ મુસ્લિમ રીતિ-રિવાજ મુજબ લગ્ન થયા હતા.
કેસની મુખ્ય હકીકતો નીચે મુજબ છે:
- 2020થી વૈવાહિક વિવાદ શરૂ થયો, જ્યારે પત્નીએ પતિ સાથે ક્રૂરતા (cruelty) કરવાનું શરૂ કર્યું.
- પત્નીએ 14 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ વૈવાહિક ઘર કાયમ માટે છોડી દીધું અને પોતાના પિતાના ઘરે રહેવા લાગી.
- પતિએ પત્નીને પાછા લાવવાના ઘણા પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ તેણે ઇનકાર કર્યો.
- પત્ની પણ ઇચ્છતી હતી કે તેના લગ્ન છૂટાછેડાના ડિક્રી દ્વારા વિખૂટા પડે.
- આથી પતિએ સતત તલાકના ઉચ્ચારણ (successive pronouncement of Talak) દ્વારા પત્નીને તલાક આપ્યો.
- ત્યારબાદ M.M. Case No. 53 of 2021 દાખલ કરીને છૂટાછેડાના ડિક્રીની માંગણી કરી.
- સમન્સ સેવા છતાં પ્રતિવાદી પત્ની હાજર ન થઈ, તેથી કેસ એકપક્ષીય (ex parte) ચાલ્યો.
- પુરાવા પરથી જાણવા મળ્યું કે પ્રતિવાદી પત્ની હાલ બેંગલોરમાં રહે છે અને બીજા વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કર્યા છે. અપીલકર્તા પતિએ પણ તલાક બાદ બીજા લગ્ન કર્યા છે.
ટ્રાયલ કોર્ટનો ચુકાદો
પ્રિન્સિપલ જજ, ફેમિલી કોર્ટ, મધુબનીએ Shayara Bano વિરુદ્ધ Union of India (2017) 9 SCC 2 ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાને ધ્યાનમાં લીધો, જેમાં ત્રણ તલાક (Triple Talak) દ્વારા છૂટાછેડાની પ્રથા બંધારણીય રીતે અમાન્ય (unconstitutional) ઠેરવવામાં આવી હતી.
ટ્રાયલ કોર્ટે નિર્ણય આપ્યો કે અપીલકર્તાએ કાયદેસર રીતે પત્નીને તલાક આપ્યો નથી, અને તેથી M.M. Case No. 53 of 2021 નો દાવો ફગાવી દીધો.
હાઈકોર્ટમાં અપીલ
અપીલમાં પ્રતિવાદી પત્ની સમન્સ સેવા છતાં હાજર ન થઈ.
અપીલકર્તાના વકીલે દલીલ કરી કે:
- પતિએ ક્રૂરતા (cruelty) અને ત્યાગ (desertion) ના આધારે પણ છૂટાછેડાનો દાવો દાખલ કર્યો હતો.
- પત્નીએ 14 ઓક્ટોબર, 2008થી પતિનો ત્યાગ કર્યો હતો, અને દાવો 2021માં એટલે કે 13 વર્ષ પછી દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો.
મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ છૂટાછેડાની જોગવાઈઓ
કોર્ટે Principles of Mahomedan Law by Mulla (19મી આવૃત્તિ, પુનઃમુદ્રણ 2021) ના Chapter XVI નો સંદર્ભ આપ્યો, જે મુજબ મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ લગ્નનો કરાર નીચેની રીતે વિખૂટો પાડી શકાય:
- પતિ દ્વારા તેની ઇચ્છાથી, કોર્ટના હસ્તક્ષેપ વિના
- પતિ અને પત્નીની પરસ્પર સંમતિથી, કોર્ટના હસ્તક્ષેપ વિના
- પતિ કે પત્નીના દાવા પર ન્યાયિક ડિક્રી દ્વારા
મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો: પત્ની પતિની સંમતિ વિના તેને તલાક આપી શકતી નથી, સિવાય કે લગ્ન પહેલાં કે પછી કરેલા કરાર હેઠળ. મુસ્લિમ મહિલાના લગ્નવિચ્છેદના આધાર Dissolution of Muslim Marriages Act, 1939 ની Section 2માં દર્શાવ્યા છે.
મુલ્લા અનુસાર, પતિ દ્વારા છૂટાછેડા માટે કોઈ ચોક્કસ કારણની જરૂર નથી. તે મૌખિક તલાકના ઉચ્ચારણ દ્વારા અથવા તલાકનામા નામના લેખિત દસ્તાવેજ દ્વારા થઈ શકે છે.
તલાકના પ્રકારો
તલાક ત્રણ પ્રકારના છે:
- તલાક અહસન (Talak ahasan)
- તલાક હસન (Talak hasan)
- તલાક-ઉલ-બિદાત (Talak-ul-bidaat) અથવા તલાક-ઇ-બદાઈ — એટલે કે ત્રણ સતત ઉચ્ચારણો
કોર્ટના મુખ્ય નિર્ણયો
1. તલાક-ઇ-બદાઈ અમાન્ય
Shayara Bano (supra) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે તલાક-ઇ-બદાઈ (ત્રણ સતત તલાક) ને બંધારણીય રીતે અમાન્ય ઠેરવ્યો છે.
2. અપીલકર્તાનો દાવો
કોર્ટે નોંધ્યું કે અપીલકર્તાએ એવો દાવો કર્યો નથી કે તેણે તલાક અહસન અથવા તલાક હસન દ્વારા તલાકનું ઉચ્ચારણ કર્યું છે. તેથી, સતત તલાકના ઉચ્ચારણ દ્વારા છૂટાછેડાને અફર (irrevocable) ગણી શકાય નહીં.
3. તલાક અહસન અને તલાક હસનની અફરતા
- તલાક અહસન — ઇદ્દત (Iddat) ની સમાપ્તિ પર અફર અને પૂર્ણ બને છે.
- તલાક હસન — ત્રીજા ઉચ્ચારણ પર ઇદ્દતને ધ્યાનમાં લીધા વિના અફર અને પૂર્ણ બને છે.
4. છૂટાછેડા માટે કારણની જરૂર નથી
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મુસ્લિમ પુરુષ દ્વારા લગ્ન વિખૂટા પાડવા માટે કોઈ છૂટાછેડાનું કારણ જરૂરી નથી.
5. વકીલની ભૂલ
કોર્ટે જણાવ્યું કે અપીલકર્તાના વકીલની માન્યતા સંપૂર્ણપણે ખોટી છે કે પતિ/અપીલકર્તા ક્રૂરતા કે ત્યાગના આધારે છૂટાછેડાના ડિક્રી દ્વારા લગ્ન વિખૂટા પાડી શકે છે.
અંતિમ ચુકાદો : મુસ્લિમ પતિ કોઈ કારણ વગર છૂટાછેડા આપી શકે છે પણ તે કાયદેસર હોવા જોઈએ
હાઈકોર્ટે નિર્ણય આપ્યો કે:
“For the reasons stated above, we do not find any illegality in the impugned order passed in M.M. Case No. 53 of 2021 by the learned Principal Judge, Family Court, Madhubani. The appeal is, accordingly, dismissed.”
એટલે કે, ટ્રાયલ કોર્ટના ચુકાદામાં કોઈ ગેરકાયદેસરતા જણાઈ નથી, અને અપીલ ફગાવી દેવામાં આવી.
મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દાઓ
| મુદ્દો | સ્પષ્ટતા |
|---|---|
| ત્રણ તલાક (Triple Talak) | બંધારણીય રીતે અમાન્ય (Shayara Bano કેસ) |
| તલાક અહસન | ઇદ્દતની સમાપ્તિ પર અફર |
| તલાક હસન | ત્રીજા ઉચ્ચારણ પર અફર |
| પતિના છૂટાછેડાનો અધિકાર | કોઈ ચોક્કસ કારણની જરૂર નથી |
| પત્નીના છૂટાછેડાનો અધિકાર | પતિની સંમતિ વિના નહીં, સિવાય કે કરાર હેઠળ |
| ન્યાયિક ડિક્રી | ક્રૂરતા/ત્યાગના આધારે મુસ્લિમ પુરુષ માટે જરૂરી નથી |
નિષ્કર્ષ
આ ચુકાદો મુસ્લિમ વ્યક્તિગત કાયદા હેઠળ તલાકની પ્રક્રિયા અને તેની કાનૂની માન્યતા અંગે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા આપે છે. તે Shayara Bano ચુકાદાના સિદ્ધાંતોને પુનઃસ્થાપિત કરે છે અને સ્પષ્ટ કરે છે કે:
- ત્રણ સતત તલાક કાયદેસર નથી.
- તલાક અહસન અને તલાક હસન જ કાયદેસર રીતે અફર છૂટાછેડા ગણાય.
- મુસ્લિમ પુરુષને કોઈ કારણ વગર તલાક આપવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તે કાયદેસર રીતે થવો જોઈએ.
- ક્રૂરતા કે ત્યાગના આધારે ન્યાયિક ડિક્રી મેળવવાની જરૂર મુસ્લિમ પુરુષ માટે નથી.
આ ચુકાદો મુસ્લિમ કાયદાની જટિલતાઓને સમજવામાં અને તલાકની કાનૂની પ્રક્રિયાને સ્પષ્ટ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.
#MuslimLaw #Talaq #TripleTalaq #ShayaraBano #PatnaHighCourt #DivorceLaw #MuslimPersonalLaw #FamilyLaw #IndianLaw #LegalUpdate #TalakAhasan #TalakHasan #TalakBidaat #MullaPrinciples #DissolutionOfMuslimMarriagesAct #LegalBlog #CaseLaw #Judgment #HighCourt #IndiaLaw #LawBlog #LegalNews #MuslimMarriage #Divorce #Cruelty #Desertion #Maintenance #WomenRights #ConstitutionalLaw #SupremeCourt #LegalAwareness,