AIBE – CrPC કલમ 125 થી 128 – ભરણપોષણનો અધિકાર

Click the Language Button below to read in your language.

પરિવારમાં કોઈ વ્યક્તિ આર્થિક રીતે સક્ષમ હોવા છતાં પોતાની પત્ની, બાળકો અથવા વૃદ્ધ માતા-પિતાનું ભરણપોષણ કરવાની જવાબદારી નિભાવતી ન હોય, ત્યારે તેમની સામે આર્થિક મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કાયદો જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિઓને રક્ષણ આપે છે અને ભરણપોષણ મેળવવા માટે કોર્ટનો સંપર્ક કરવાની સગવડ પૂરી પાડે છે.

AIBE પરીક્ષામાં ભરણપોષણનો આ વિષય ખૂબ જ ઉપયોગી છે. તેમાં ખાસ કરીને CrPCની કલમ 125થી 128 અને Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 (BNSS)ની કલમ 144થી 147 વચ્ચેનો સંબંધ, ભરણપોષણ મેળવવા માટેની શરતો, કોર્ટની પ્રક્રિયા અને હુકમના અમલીકરણ અંગે પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. એક વાત શરૂઆતમાં જ યાદ રાખવી જરૂરી છે: CrPCની કલમ 125થી 128ની સમકક્ષ જોગવાઈઓ હવે BNSSની કલમ 144થી 147માં આપવામાં આવી છે. BNSS 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી છે. જૂના કાયદા હેઠળના કેસોમાં લાગુ પડતી બચત જોગવાઈઓ પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

CrPC અને BNSSની કલમો વચ્ચેનો સંબંધ

વિષય	જૂની CrPC	નવી BNSS
પત્ની, બાળકો અને માતા-પિતાનું ભરણપોષણ	કલમ 125	કલમ 144
ભરણપોષણની અરજીની પ્રક્રિયા	કલમ 126	કલમ 145
ભરણપોષણની રકમમાં ફેરફાર	કલમ 127	કલમ 146
ભરણપોષણના હુકમનો અમલ	કલમ 128	કલમ 147

આ ચાર કલમોનો ક્રમ AIBE માટે ખાસ યાદ રાખવો. BNSSમાં સંબંધિત જોગવાઈઓનું સ્થાન બદલાયું છે, પરંતુ ભરણપોષણની મૂળભૂત વ્યવસ્થા મોટા ભાગે સમાન રાખવામાં આવી છે.

CrPC કલમ 125 અને BNSS કલમ 144 – ભરણપોષણનો હુકમ

આ સમગ્ર વિષયની સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ કલમ 125 છે. BNSSમાં તેની સમકક્ષ જોગવાઈ કલમ 144 છે.

જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે પૂરતાં સાધનો અથવા આવક હોય, છતાં તે કાયદા હેઠળ પાત્ર વ્યક્તિનું ભરણપોષણ કરવાની અવગણના કરે અથવા ઇનકાર કરે, તો પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં માસિક ભરણપોષણ ચૂકવવાનો હુકમ કરી શકે છે.

ભરણપોષણ કોણ મેળવી શકે?

પત્ની: જે પત્ની પોતાનું ભરણપોષણ કરવા સક્ષમ ન હોય, તે કાયદાની શરતોને આધીન રહી ભરણપોષણ માગી શકે છે. છૂટાછેડા લીધેલી અને ફરીથી લગ્ન ન કરેલી સ્ત્રીનો પણ આ જોગવાઈ હેઠળ સમાવેશ થાય છે.

બાળકો: કાયદેસર અથવા ગેરકાયદેસર જન્મેલા સગીર બાળકને, તે પોતાનું ભરણપોષણ કરવા અસમર્થ હોય તો, ભરણપોષણ મળી શકે છે. બાળક પરિણીત હોય કે અપરિણીત, તે બાબતથી સગીર બાળકનો મૂળભૂત અધિકાર આપમેળે દૂર થતો નથી. પુખ્ત વયના બાળકને પણ જો શારીરિક અથવા માનસિક અસામાન્યતા કે ઈજાના કારણે પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થતા હોય, તો કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો હેઠળ ભરણપોષણ મળી શકે છે. આ ખાસ જોગવાઈમાં પરિણીત પુત્રીનો સમાવેશ થતો નથી.

માતા-પિતા: પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ પિતા અથવા માતા, પોતાના પુત્ર કે પુત્રી સામે નહીં પરંતુ કાયદા હેઠળ જવાબદાર સંતાન સામે યોગ્ય સંજોગોમાં ભરણપોષણ માગી શકે છે. આ જોગવાઈ વૃદ્ધ માતા-પિતાને આર્થિક સહારો આપવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. BNSS કલમ 144માં વચગાળાના ભરણપોષણ (Interim Maintenance) અને અરજીના ખર્ચ માટે પણ હુકમ કરવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ છે. આવી અરજીનો શક્ય હોય ત્યાં સુધી નોટિસની બજવણીની તારીખથી 60 દિવસમાં નિકાલ કરવાનો પ્રયાસ થવો જોઈએ.

ભરણપોષણ માટે જરૂરી શરતો

કોર્ટ સામાન્ય રીતે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં લે છે.

1. ભરણપોષણ માગનાર વ્યક્તિ કાયદા હેઠળ પાત્ર હોવી જોઈએ.
2. અરજદાર પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ હોવો જોઈએ, જ્યાં કાયદો આવી શરત મૂકે છે.
3. સામેની વ્યક્તિ પાસે પૂરતાં સાધનો હોવા જોઈએ.
4. તે ભરણપોષણ કરવામાં અવગણના કરતી હોય અથવા ઇનકાર કરતી હોય.

ભરણપોષણની રકમ નક્કી કરતી વખતે આવક, જરૂરિયાતો, જીવનનિર્વાહનો ખર્ચ અને કેસના અન્ય સંબંધિત સંજોગો ધ્યાનમાં લેવામાં આવી શકે છે. BNSS કલમ 144 હેઠળ કોઈ એક નિશ્ચિત મહત્તમ માસિક રકમ નક્કી કરવામાં આવી નથી; યોગ્ય રકમ કેસની હકીકતો અનુસાર કોર્ટ નક્કી કરે છે.

વચગાળાનું ભરણપોષણ શું છે?

કોર્ટમાં મુખ્ય અરજીનો અંતિમ નિર્ણય આવે તે પહેલાં પણ અરજદારને રોજિંદા જીવનનો ખર્ચ ચલાવવાની જરૂર પડી શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કોર્ટ વચગાળાનું ભરણપોષણ અને કાર્યવાહીના વાજબી ખર્ચ માટે હુકમ કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ પત્ની પાસે પોતાની આવક ન હોય અને પતિ સાથેના વિવાદને કારણે તેને રહેવા તથા જીવનનિર્વાહના ખર્ચમાં મુશ્કેલી પડતી હોય, તો મુખ્ય કેસ ચાલે તે દરમિયાન તે વચગાળાના ભરણપોષણ માટે અરજી કરી શકે છે. જોકે, હુકમ આપવો કે નહીં અને કેટલી રકમ આપવી તે કોર્ટ પુરાવા અને સંજોગો પરથી નક્કી કરે છે.

પત્નીને ભરણપોષણ ન મળવાની સંભવિત પરિસ્થિતિઓ

CrPC કલમ 125(4) અને BNSS કલમ 144(4) મુજબ, જો પત્ની વ્યભિચારમાં રહેતી હોય, પૂરતા કારણ વિના પતિ સાથે રહેવાનો ઇનકાર કરતી હોય અથવા બંને પરસ્પર સંમતિથી અલગ રહેતા હોય, તો કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો હેઠળ ભરણપોષણનો અધિકાર મર્યાદિત થઈ શકે છે. પરંતુ દરેક અલગ રહેતી પત્નીને આપમેળે ભરણપોષણથી વંચિત કરી શકાય એવું નથી. જો પતિએ બીજી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કર્યા હોય અથવા ઉપપત્ની રાખી હોય, તો પત્ની પાસે તેની સાથે ન રહેવાનું યોગ્ય કારણ હોઈ શકે છે. કોર્ટ સમગ્ર પરિસ્થિતિ તપાસીને નિર્ણય કરે છે.

CrPC કલમ 126 અને BNSS કલમ 145 – અરજીની પ્રક્રિયા

ભરણપોષણ મેળવવા માટે માત્ર અધિકાર હોવો પૂરતો નથી; તે અધિકાર મેળવવા માટે કાયદેસરની પ્રક્રિયા પણ અનુસરવી પડે છે.

અરજી ક્યાં કરી શકાય?

CrPC કલમ 126 તથા BNSS કલમ 145 મુજબ, કાયદામાં દર્શાવેલી શરતોને આધીન રહી કાર્યવાહી એવા જિલ્લામાં થઈ શકે છે જ્યાં સામેની વ્યક્તિ રહેતી હોય, જ્યાં તે અથવા તેની પત્ની રહેતી હોય, અથવા જ્યાં તે છેલ્લે પોતાની પત્ની સાથે રહેતી હતી. ગેરકાયદેસર જન્મેલા બાળકના કિસ્સામાં તેની માતા સાથે છેલ્લે જ્યાં રહેતી હતી તે સ્થળ પણ સંબંધિત બની શકે છે.

કોર્ટમાં પુરાવા

સામાન્ય રીતે પુરાવા સામેની વ્યક્તિની હાજરીમાં લેવામાં આવે છે. જો તેની વ્યક્તિગત હાજરીમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી હોય, તો તેના વકીલની હાજરીમાં કાર્યવાહી થઈ શકે છે. જો કોર્ટને લાગે કે સામેની વ્યક્તિ જાણબૂઝીને નોટિસથી બચી રહી છે અથવા હાજર રહેવાનું ટાળી રહી છે, તો કાયદાની શરતો અનુસાર એકતરફી કાર્યવાહી (Ex Parte Proceedings) થઈ શકે છે. યોગ્ય કારણ દર્શાવવામાં આવે તો કાયદામાં નિર્ધારિત સમયમર્યાદા અને શરતોને આધીન રહી એવો હુકમ રદ કરવાની અરજી પણ થઈ શકે છે. આ કાર્યવાહીમાં કોર્ટ ન્યાયસંગત ખર્ચ અંગે પણ હુકમ કરી શકે છે.

CrPC કલમ 127 અને BNSS કલમ 146 – ભરણપોષણની રકમમાં ફેરફાર

સમય જતાં વ્યક્તિની આવક, ખર્ચ અને પારિવારિક જવાબદારીઓ બદલાઈ શકે છે. તેથી એક વખત નક્કી થયેલી ભરણપોષણની રકમ દરેક પરિસ્થિતિમાં કાયમી રહે તે જરૂરી નથી. CrPC કલમ 127 તથા BNSS કલમ 146 મુજબ, સંબંધિત સંજોગોમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો હોવાનું સાબિત થાય તો મેજિસ્ટ્રેટ ભરણપોષણની રકમમાં વધારો, ઘટાડો અથવા યોગ્ય ફેરફાર કરી શકે છે. સક્ષમ સિવિલ કોર્ટના નિર્ણયને કારણે અગાઉનો હુકમ બદલવો કે રદ કરવો જરૂરી બને, તો કોર્ટ તે મુજબ કાર્યવાહી કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભરણપોષણ ચૂકવતી વ્યક્તિની આવકમાં મોટો વધારો થયો હોય અથવા ભરણપોષણ મેળવનારની પરિસ્થિતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો હોય, તો કાયદા મુજબ નવી અરજી કરીને રકમમાં ફેરફાર માગી શકાય છે. જોકે, આવકમાં ફેરફાર થયો એટલે રકમ આપમેળે બદલાઈ જાય એવું નથી; કોર્ટનો હુકમ જરૂરી છે.

CrPC કલમ 128 અને BNSS કલમ 147 – ભરણપોષણના હુકમનો અમલ

કોર્ટ ભરણપોષણ ચૂકવવાનો હુકમ કરે અને છતાં જવાબદાર વ્યક્તિ રકમ ન ચૂકવે, તો તે હુકમનો અમલ કરાવવા માટે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરી શકાય છે. CrPC કલમ 128 અને BNSS કલમ 147 મુજબ, ભરણપોષણનો હુકમ જ્યાં જવાબદાર વ્યક્તિ મળે ત્યાંના મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા પણ અમલમાં મૂકી શકાય છે, જો પક્ષકારોની ઓળખ અને બાકી રકમ અંગે સંતોષ થાય.BNSS કલમ 144(3)માં બાકી રકમ વસૂલ કરવા માટે વોરન્ટ જારી કરવાની અને કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો હેઠળ ચૂકવણી ન કરનાર વ્યક્તિને કેદની સજા આપવાની જોગવાઈ છે. બાકી રકમ વસૂલ કરવા માટે અરજી સામાન્ય રીતે તે રકમ બાકી થયાની તારીખથી એક વર્ષની અંદર કરવી જરૂરી છે.અહીં એક મહત્વનો તફાવત યાદ રાખવો: કલમ 147 હુકમના અમલીકરણ સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે બાકી રકમની વસૂલાત અને ચુકવણીમાં નિષ્ફળતા બદલની કાર્યવાહી માટે કલમ 144(3) ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા

CrPC કલમ 125 એટલે ભરણપોષણનો હુકમ; BNSS કલમ 144 તેની સમકક્ષ જોગવાઈ છે.

CrPC કલમ 126 એટલે પ્રક્રિયા; BNSS કલમ 145 તેની સમકક્ષ જોગવાઈ છે.

CrPC કલમ 127 એટલે ભરણપોષણની રકમમાં ફેરફાર; BNSS કલમ 146 તેની સમકક્ષ જોગવાઈ છે.

CrPC કલમ 128 એટલે ભરણપોષણના હુકમનો અમલ; BNSS કલમ 147 તેની સમકક્ષ જોગવાઈ છે.

BNSS કલમ 144 હેઠળ વચગાળાનું ભરણપોષણ અને કાર્યવાહીના ખર્ચનો હુકમ થઈ શકે છે. આવી અરજીનો શક્ય હોય ત્યાં સુધી નોટિસની બજવણીથી 60 દિવસમાં નિકાલ કરવાનો પ્રયાસ થવો જોઈએ.પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ પત્ની, પાત્ર બાળકો તથા માતા-પિતા કાયદાની શરતો અનુસાર ભરણપોષણ માગી શકે છે.ભરણપોષણનો હુકમ કાયદાની પ્રક્રિયા દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય છે. ચુકવણી ન થવાના દરેક કેસમાં આપમેળે કેદ થતી નથી; કાયદાની શરતો અને કોર્ટની કાર્યવાહી લાગુ પડે છે.

CrPCની કલમ 125થી 128 અને BNSSની કલમ 144થી 147નો મુખ્ય હેતુ જરૂરિયાતમંદ પત્ની, બાળકો અને માતા-પિતાને આર્થિક સુરક્ષા આપવાનો છે. ભરણપોષણનો અધિકાર માત્ર કાયદાની કલમ યાદ રાખવાનો વિષય નથી; તે વ્યક્તિને સન્માનપૂર્વક જીવન જીવવામાં મદદ કરતી વ્યવસ્થા પણ છે. AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતી વખતે ચારેય કલમોનો ક્રમ, BNSSની સમકક્ષ જોગવાઈઓ, ભરણપોષણ માટેની શરતો, વચગાળાનું ભરણપોષણ, રકમમાં ફેરફાર અને હુકમના અમલીકરણની જોગવાઈઓ ખાસ યાદ રાખવી. આ લેખ AIBE પરીક્ષાની શૈક્ષણિક તૈયારી માટે છે. વાસ્તવિક કેસમાં લાગુ પડતી કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને તાજેતરના ન્યાયિક નિર્ણયો અલગથી તપાસવા જોઈએ. આ લેખમાં CrPC અને BNSSની સમકક્ષ કલમો તથા ભરણપોષણ સંબંધિત જોગવાઈઓ માટે ભારત સરકારના કાયદાકીય સ્રોતો અને BNSSના અધિકૃત લખાણનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે.

AIBE પરીક્ષા માટે CrPC કલમ 125 થી 128 અને BNSS કલમ 144 થી 147 વિષય પર નીચે 20 MCQ ગુજરાતીમાં આપેલા છે. દરેક પ્રશ્નમાં ચાર વિકલ્પો, સાચો જવાબ અને ટૂંકી સમજૂતી છે. આ સામગ્રી તમે તમારા બ્લોગમાં સીધી ઉપયોગ કરી શકો છો.

AIBE પરીક્ષા – 20 MCQ – CrPC કલમ 125 થી 128 અને BNSS કલમ 144 થી 147

પ્રશ્ન 1. CrPCની કલમ 125ની સમકક્ષ BNSSની કઈ કલમ છે?

(A) BNSS કલમ 145
(B) BNSS કલમ 144
(C) BNSS કલમ 146
(D) BNSS કલમ 147

સાચો જવાબ: (B) BNSS કલમ 144

સમજૂતી: CrPCની કલમ 125 હેઠળ પત્ની, પાત્ર બાળકો અને માતા-પિતાના ભરણપોષણની જોગવાઈ હતી. BNSSમાં તેની સમકક્ષ જોગવાઈ કલમ 144 છે.

પ્રશ્ન 2. CrPCની કલમ 126ની સમકક્ષ BNSSની કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 144
(B) કલમ 146
(C) કલમ 145
(D) કલમ 147

સાચો જવાબ: (C) કલમ 145

સમજૂતી: CrPCની કલમ 126 અને BNSSની કલમ 145 ભરણપોષણની કાર્યવાહી અને તેની પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 3. CrPCની કલમ 127ની સમકક્ષ BNSSની કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 146
(B) કલમ 144
(C) કલમ 145
(D) કલમ 147

સાચો જવાબ: (A) કલમ 146

સમજૂતી: CrPCની કલમ 127 અને BNSSની કલમ 146 હેઠળ સંજોગોમાં ફેરફાર થાય ત્યારે ભરણપોષણની રકમમાં ફેરફાર કરવાની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 4. CrPCની કલમ 128ની સમકક્ષ BNSSની કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 145
(B) કલમ 144
(C) કલમ 146
(D) કલમ 147

સાચો જવાબ: (D) કલમ 147

સમજૂતી: CrPCની કલમ 128 અને BNSSની કલમ 147 ભરણપોષણના હુકમના અમલીકરણ સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 5. CrPCની કલમ 125 હેઠળ કઈ વ્યક્તિ ભરણપોષણ મેળવવા માટે પાત્ર બની શકે છે?

(A) પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ પત્ની
(B) કાયદાની શરતો પૂર્ણ કરતું બાળક
(C) પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ માતા-પિતા
(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ

સમજૂતી: કલમ 125 હેઠળ નિર્ધારિત કાનૂની શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો પત્ની, પાત્ર બાળકો અને માતા-પિતા ભરણપોષણ માગી શકે છે.

પ્રશ્ન 6. BNSSની કલમ 144 હેઠળ ભરણપોષણનો હુકમ કોણ કરી શકે છે?

(A) માત્ર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર
(B) પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ
(C) માત્ર જિલ્લા કલેક્ટર
(D) માત્ર ગ્રામ પંચાયત

સાચો જવાબ: (B) પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ

સમજૂતી: BNSSની કલમ 144 હેઠળ કાયદાની શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ ભરણપોષણનો હુકમ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 7. છૂટાછેડા લીધેલી પત્ની કઈ પરિસ્થિતિમાં CrPC કલમ 125 હેઠળ ભરણપોષણ માગી શકે છે?

(A) તે ફરીથી લગ્ન કરી ચૂકી હોય
(B) તે ફરીથી લગ્ન ન કર્યાં હોય અને અન્ય કાનૂની શરતો પૂર્ણ કરતી હોય
(C) તે હંમેશાં પોતાની આવકથી સંપૂર્ણ ભરણપોષણ કરી શકતી હોય
(D) કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં નહીં

સાચો જવાબ: (B) તે ફરીથી લગ્ન ન કર્યાં હોય અને અન્ય કાનૂની શરતો પૂર્ણ કરતી હોય

સમજૂતી: કાયદામાં નિર્ધારિત શરતોને આધીન રહી છૂટાછેડા લીધેલી અને ફરીથી લગ્ન ન કરેલી પત્ની ભરણપોષણ મેળવી શકે છે.

પ્રશ્ન 8. કાયદેસર અથવા ગેરકાયદેસર જન્મેલા સગીર બાળકને ભરણપોષણ મળી શકે છે?

(A) માત્ર કાયદેસર જન્મેલા બાળકને
(B) માત્ર પુત્રને
(C) કાયદાની શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો બંને પ્રકારના બાળકને
(D) કોઈને નહીં

સાચો જવાબ: (C) કાયદાની શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો બંને પ્રકારના બાળકને

સમજૂતી: CrPC કલમ 125 અને BNSS કલમ 144માં કાયદેસર અને ગેરકાયદેસર જન્મેલા બાળકો માટે પણ નિર્ધારિત શરતો હેઠળ ભરણપોષણની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 9. પુખ્ત વયના બાળકને ભરણપોષણ કઈ પરિસ્થિતિમાં મળી શકે છે?

(A) દરેક પુખ્ત બાળકને કોઈ પણ શરત વિના
(B) શારીરિક અથવા માનસિક અસામાન્યતા કે ઈજાને કારણે પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ હોય અને કાયદાની શરતો પૂર્ણ કરતું હોય
(C) માત્ર તે નોકરી ન કરવા માગતું હોય ત્યારે
(D) માત્ર તે અભ્યાસ કરતું હોય ત્યારે

સાચો જવાબ: (B) શારીરિક અથવા માનસિક અસામાન્યતા કે ઈજાને કારણે પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ હોય અને કાયદાની શરતો પૂર્ણ કરતું હોય

સમજૂતી: પુખ્ત વયના બાળક માટે વિશેષ જોગવાઈ લાગુ પડે છે, પરંતુ તેમાં પરિણીત પુત્રીનો સમાવેશ થતો નથી.

પ્રશ્ન 10. વૃદ્ધ માતા-પિતા ભરણપોષણની માગણી ક્યારે કરી શકે છે?

(A) તેઓ પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ હોય અને કાયદાની શરતો પૂર્ણ થતી હોય
(B) માત્ર તેઓ 60 વર્ષના થાય ત્યારે જ
(C) માત્ર પિતા ભરણપોષણ માગી શકે
(D) માત્ર માતા ભરણપોષણ માગી શકે

સાચો જવાબ: (A) તેઓ પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ હોય અને કાયદાની શરતો પૂર્ણ થતી હોય

સમજૂતી: ભરણપોષણની જોગવાઈ પિતા અને માતા બંનેને લાગુ પડી શકે છે. ઉંમર એકલી જ નિર્ણાયક શરત નથી.

પ્રશ્ન 11. વચગાળાનું ભરણપોષણ (Interim Maintenance) શું છે?

(A) અંતિમ હુકમ પછી જ મળતી રકમ
(B) મુખ્ય કાર્યવાહી ચાલુ હોય ત્યારે કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવતું ભરણપોષણ
(C) પોલીસ દ્વારા આપવામાં આવતી સહાય
(D) માત્ર છૂટાછેડા પછી મળતી એકમુષ્ટ રકમ

સાચો જવાબ: (B) મુખ્ય કાર્યવાહી ચાલુ હોય ત્યારે કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવતું ભરણપોષણ

સમજૂતી: કેસનો અંતિમ નિર્ણય આવે તે પહેલાં જરૂરિયાતમંદ અરજદારને રાહત આપવા કોર્ટ વચગાળાના ભરણપોષણનો હુકમ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 12. BNSS કલમ 144 હેઠળ વચગાળાના ભરણપોષણની અરજીનો શક્ય હોય ત્યાં સુધી કેટલા સમયમાં નિકાલ કરવાનો પ્રયાસ થવો જોઈએ?

(A) 30 દિવસ
(B) 45 દિવસ
(C) 60 દિવસ
(D) 90 દિવસ

સાચો જવાબ: (C) 60 દિવસ

સમજૂતી: BNSS કલમ 144ની જોગવાઈ મુજબ, વચગાળાના ભરણપોષણ અને કાર્યવાહીના ખર્ચ માટેની અરજીનો શક્ય હોય ત્યાં સુધી નોટિસની બજવણીની તારીખથી 60 દિવસમાં નિકાલ કરવાનો પ્રયાસ થવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 13. પત્ની પૂરતા કારણ વિના પતિ સાથે રહેવાનો ઇનકાર કરે તો શું થઈ શકે?

(A) દરેક કિસ્સામાં ભરણપોષણ આપવું જ પડે
(B) કાયદાની શરતો મુજબ ભરણપોષણ મેળવવાનો અધિકાર મર્યાદિત થઈ શકે
(C) પતિને આપમેળે જેલ થાય
(D) લગ્ન આપમેળે રદ થાય

સાચો જવાબ: (B) કાયદાની શરતો મુજબ ભરણપોષણ મેળવવાનો અધિકાર મર્યાદિત થઈ શકે

સમજૂતી: CrPC કલમ 125(4) અને BNSS કલમ 144(4)માં કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં પત્ની ભરણપોષણ મેળવવા પાત્ર ન રહે તેવી જોગવાઈ છે. યોગ્ય કારણ હોય કે ન હોય તે હકીકતોના આધારે કોર્ટ નક્કી કરે છે.

પ્રશ્ન 14. પતિએ બીજી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કર્યા હોય અથવા ઉપપત્ની રાખી હોય તો પત્ની અલગ રહેવાનું યોગ્ય કારણ રજૂ કરી શકે છે?

(A) હા
(B) ના
(C) માત્ર પોલીસની મંજૂરીથી
(D) માત્ર જિલ્લા કલેક્ટરની મંજૂરીથી

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: આવી પરિસ્થિતિ પત્ની માટે પતિ સાથે ન રહેવાનું યોગ્ય કારણ બની શકે છે. અંતિમ નિર્ણય કેસની હકીકતોને આધારે કોર્ટ કરે છે.

પ્રશ્ન 15. ભરણપોષણની રકમમાં ફેરફાર કરવા માટે કઈ જોગવાઈ સંબંધિત છે?

(A) CrPC કલમ 125
(B) CrPC કલમ 126
(C) CrPC કલમ 127
(D) CrPC કલમ 128

સાચો જવાબ: (C) CrPC કલમ 127

સમજૂતી: CrPC કલમ 127 અને BNSS કલમ 146 હેઠળ સંબંધિત સંજોગોમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થાય ત્યારે ભરણપોષણની રકમમાં ફેરફાર કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 16. ભરણપોષણ ચૂકવવાની વ્યક્તિની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય તો શું થઈ શકે?

(A) ભરણપોષણની રકમમાં કોર્ટ યોગ્ય ફેરફાર કરી શકે
(B) ભરણપોષણનો હુકમ આપમેળે રદ થાય
(C) અરજદારનો અધિકાર હંમેશાં સમાપ્ત થાય
(D) કોર્ટને કોઈ સત્તા નથી

સાચો જવાબ: (A) ભરણપોષણની રકમમાં કોર્ટ યોગ્ય ફેરફાર કરી શકે

સમજૂતી: આવક સહિતના સંબંધિત સંજોગોમાં ફેરફાર થાય તો કોર્ટ પુરાવા અને હકીકતોને ધ્યાનમાં રાખીને રકમમાં ફેરફાર કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 17. ભરણપોષણનો હુકમ થયા પછી જવાબદાર વ્યક્તિ રકમ ચૂકવતી ન હોય તો શું થઈ શકે?

(A) કોઈ કાર્યવાહી થઈ શકે નહીં
(B) કાયદા મુજબ વસૂલાત માટે વોરન્ટ સહિતની કાર્યવાહી થઈ શકે
(C) હુકમ આપમેળે રદ થાય
(D) અરજદારે હંમેશાં નવો લગ્ન કેસ દાખલ કરવો પડે

સાચો જવાબ: (B) કાયદા મુજબ વસૂલાત માટે વોરન્ટ સહિતની કાર્યવાહી થઈ શકે

સમજૂતી: BNSS કલમ 144(3) હેઠળ નિર્ધારિત શરતો અનુસાર બાકી ભરણપોષણની વસૂલાત માટે વોરન્ટ અને ચુકવણીમાં નિષ્ફળતા બદલ કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 18. બાકી ભરણપોષણની વસૂલાત માટે વોરન્ટ જારી કરવાની અરજી સામાન્ય રીતે કઈ સમયમર્યાદામાં કરવી જરૂરી છે?

(A) બાકી રકમની તારીખથી એક મહિનામાં
(B) બાકી રકમની તારીખથી છ મહિનામાં
(C) બાકી રકમ બાકી થયાની તારીખથી એક વર્ષની અંદર
(D) કોઈ સમયમર્યાદા નથી

સાચો જવાબ: (C) બાકી રકમ બાકી થયાની તારીખથી એક વર્ષની અંદર

સમજૂતી: CrPC કલમ 125(3) અને BNSS કલમ 144(3) મુજબ, બાકી રકમ વસૂલ કરવા માટેની અરજી સંબંધિત રકમ બાકી થયાની તારીખથી એક વર્ષની અંદર કરવાની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 19. CrPC કલમ 128 અને BNSS કલમ 147નો મુખ્ય વિષય શું છે?

(A) ધરપકડ
(B) ભરણપોષણના હુકમનો અમલ
(C) જામીન
(D) FIR નોંધવાની પ્રક્રિયા

સાચો જવાબ: (B) ભરણપોષણના હુકમનો અમલ

સમજૂતી: આ કલમો ભરણપોષણનો હુકમ કાયદેસર રીતે અમલમાં મૂકવા સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 20. BNSS કઈ તારીખથી અમલમાં આવી?

(A) 26 જાન્યુઆરી, 2024
(B) 1 એપ્રિલ, 2024
(C) 1 જુલાઈ, 2024
(D) 15 ઑગસ્ટ, 2024

સાચો જવાબ: (C) 1 જુલાઈ, 2024

સમજૂતી: Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 (BNSS) મોટાભાગની જોગવાઈઓ સાથે 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી. જૂના કાયદા હેઠળ અગાઉથી ચાલુ રહેલી કેટલીક કાર્યવાહી માટે બચત જોગવાઈઓ લાગુ પડી શકે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ઝડપી પુનરાવર્તન

CrPC 125 = BNSS 144 — ભરણપોષણનો હુકમ

CrPC 126 = BNSS 145 — પ્રક્રિયા

CrPC 127 = BNSS 146 — ભરણપોષણની રકમમાં ફેરફાર

CrPC 128 = BNSS 147 — હુકમનો અમલ

આ ચાર કલમોનો ક્રમ યાદ રાખવો AIBE પરીક્ષામાં ખૂબ ઉપયોગી છે.