AIBE – IPC કલમ 120A–120B: ગુનાહિત કાવતરું — સમજૂતી અને MCQ
Click the Language Button below to read in your language.
ભારતીય દંડ સંહિતા (Indian Penal Code, 1860) હેઠળ ગુનાહિત કાવતરું એટલે બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ દ્વારા કોઈ ગેરકાયદેસર કાર્ય કરવા અથવા કાયદેસર કાર્ય ગેરકાયદેસર રીતથી કરવા માટે કરવામાં આવતી સમજૂતી. AIBE પરીક્ષામાં આ વિષયની વ્યાખ્યા, જરૂરી તત્ત્વો, સજાની જોગવાઈ અને કલમ 120A તથા 120B વચ્ચેનો તફાવત ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. IPCની આ કલમોનો અભ્યાસ ઐતિહાસિક કાયદા તરીકે કરવો જરૂરી છે. ભારતમાં 1 જુલાઈ, 2024થી ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita — BNS) અમલમાં આવી છે. જોકે, અગાઉના ગુનાઓ અને લાગુ પડતી જોગવાઈઓ માટે IPCની જોગવાઈઓ હજુ સંબંધિત છે.
1. IPC કલમ 120A — ગુનાહિત કાવતરાની વ્યાખ્યા (Definition of Criminal Conspiracy)
IPCની કલમ 120A મુજબ, જ્યારે બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ કોઈ ગેરકાયદેસર કાર્ય (Illegal Act) કરવા અથવા કાયદેસર કાર્ય ગેરકાયદેસર સાધનો દ્વારા કરવા માટે સંમત થાય છે, ત્યારે આવી સમજૂતીને ગુનાહિત કાવતરું કહેવામાં આવે છે.
ગુનાહિત કાવતરું સાબિત કરવા માટે સામાન્ય રીતે નીચેના તત્ત્વો જરૂરી છે.
- બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ હોવી જોઈએ.
- તેમની વચ્ચે કોઈ કાર્ય કરવા અંગે સમજૂતી હોવી જોઈએ.
- સમજૂતીનો હેતુ ગેરકાયદેસર કાર્ય કરવાનો અથવા કાયદેસર કાર્ય ગેરકાયદેસર સાધનો દ્વારા કરવાનો હોવો જોઈએ.
- જ્યાં કાવતરું પોતે ગુનો ન હોય એવા કિસ્સામાં, સમજૂતી ઉપરાંત ઓછામાં ઓછું એક કાર્ય પણ કરવામાં આવ્યું હોવું જરૂરી છે.
મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત: જો સમજૂતી પોતે જ કોઈ ગુનો કરવા માટે હોય, તો માત્ર કાવતરાના ગુના માટે કોઈ અલગ overt act એટલે કે આગળનું કાર્ય કરવું જરૂરી નથી. જોકે, કાવતરું સાબિત કરવા માટે જરૂરી સમજૂતી અને ગુનાહિત ઇરાદાના પુરાવા હોવા જરૂરી છે.
2. IPC કલમ 120B — ગુનાહિત કાવતરાની સજા (Punishment for Criminal Conspiracy)
કલમ 120B ગુનાહિત કાવતરાની સજા નક્કી કરે છે. તેમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની જોગવાઈ છે.
પ્રથમ પ્રકાર: ગંભીર ગુનો કરવાનું કાવતરું
જો કોઈ વ્યક્તિ એવા ગુનાનું કાવતરું કરે છે, જે મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા બે વર્ષ કે તેથી વધુ સમયની કેદથી સજાપાત્ર હોય, અને તે કાવતરાની સજા માટે અલગથી કોઈ સ્પષ્ટ જોગવાઈ ન હોય, તો તેને સંબંધિત ગુનાના દુષ્પ્રેરક (Abettor) તરીકે જે રીતે સજા થઈ શકે તેવી જ રીતે સજા થઈ શકે છે.
બીજો પ્રકાર: અન્ય ગુનાહિત કાવતરું
અન્ય પ્રકારના ગુનાહિત કાવતરામાં છ મહિના સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.
પરીક્ષા માટે યાદ રાખો: કલમ 120A વ્યાખ્યા આપે છે, જ્યારે કલમ 120B સજાની જોગવાઈ કરે છે.
3. ઉદાહરણ દ્વારા સમજૂતી (Illustrations)
ઉદાહરણ 1: બે વ્યક્તિઓ બેંકમાં લૂંટ કરવાનો પ્લાન બનાવે છે અને તે માટે સંમત થાય છે. આ સમજૂતી ગુનાહિત કાવતરું બની શકે છે, ભલે લૂંટનો પ્રયાસ હજી કરવામાં આવ્યો ન હોય.
ઉદાહરણ 2: ત્રણ વ્યક્તિઓ કોઈ વ્યક્તિને ગેરકાયદેસર રીતે નુકસાન પહોંચાડવા માટે ભેગા થઈ યોજના બનાવે છે અને તે યોજના અમલમાં મૂકવા માટે સંમત થાય છે. હકીકતો અને પુરાવા પ્રમાણે આ ગુનાહિત કાવતરું બની શકે છે.
ઉદાહરણ 3: બે મિત્રો કોઈ કાયદેસર વ્યવસાય શરૂ કરવાની ચર્ચા કરે છે. માત્ર ચર્ચા કે સાથે કામ કરવાની ઇચ્છા હોવાને કારણે ગુનાહિત કાવતરું બનતું નથી. ગેરકાયદેસર હેતુ અથવા ગેરકાયદેસર સાધનો દ્વારા કાર્ય કરવાની સમજૂતી સાબિત થવી જોઈએ.
4. ગુનાહિત કાવતરું અને દુષ્પ્રેરણ વચ્ચેનો તફાવત
| મુદ્દો | ગુનાહિત કાવતરું | દુષ્પ્રેરણ |
|---|---|---|
| અંગ્રેજી નામ | Criminal Conspiracy | Abetment |
| સંબંધિત IPC કલમો | 120A–120B | 107–120 |
| મુખ્ય આધાર | ગેરકાયદેસર કાર્ય માટે સમજૂતી | ઉશ્કેરણી, કાવતરામાં ભાગીદારી અથવા ઇરાદાપૂર્વક મદદ |
| મુખ્ય બાબત | પક્ષકારો વચ્ચેની સમજૂતી | ગુનો કરાવવા કે તેમાં મદદ કરવા માટેની કાયદામાં નિર્ધારિત ભૂમિકા |
નોંધ: IPCની કલમ 107માં કાવતરું દ્વારા દુષ્પ્રેરણ માટે સમજૂતી ઉપરાંત કોઈ કાર્ય અથવા ગેરકાયદેસર ચૂક (illegal omission) જરૂરી છે. તેથી કલમ 107 હેઠળનું દુષ્પ્રેરણ અને કલમ 120A હેઠળનો ગુનાહિત કાવતરું એકસરખાં નથી.
5. AIBE પરીક્ષા માટે અગત્યના મુદ્દા
- કલમ 120A — Criminal Conspiracyની વ્યાખ્યા.
- કલમ 120B — Criminal Conspiracy માટેની સજા.
- બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ વચ્ચે સમજૂતી હોવી જરૂરી છે.
- ગુનો કરવાના કાવતરામાં અલગ overt act હંમેશાં જરૂરી નથી.
- અન્ય ગેરકાયદેસર કાર્ય માટેના કાવતરામાં સમજૂતી ઉપરાંત કાર્ય જરૂરી છે.
- માત્ર શંકા અથવા સાથે હાજર હોવું કાવતરું સાબિત કરવા માટે પૂરતું નથી; સંજોગો અને પુરાવાથી સમજૂતી સાબિત થવી જોઈએ.
- IPCની કલમ 120A–120B અને BNSની કલમ 61 વચ્ચેનો સંબંધ પણ વર્તમાન કાયદાના અભ્યાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
6. વર્તમાન કાયદો: BNS કલમ 61
ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023ની કલમ 61માં Criminal Conspiracy અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવેલા નવા કાયદાનો અભ્યાસ કરતી વખતે વિદ્યાર્થીઓએ IPCની જૂની કલમો અને BNSની સંબંધિત જોગવાઈઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જોઈએ.
AIBE માટે ખાસ ધ્યાન રાખો કે પ્રશ્નમાં IPCનો ઉલ્લેખ છે કે BNSનો, તે પહેલાં તપાસો. જૂના કાયદા હેઠળના ગુનાઓ, ટ્રાન્ઝિશનલ જોગવાઈઓ અને પરીક્ષાના સિલેબસ પ્રમાણે લાગુ પડતી જોગવાઈ નક્કી કરવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
IPCની કલમ 120A ગુનાહિત કાવતરાની વ્યાખ્યા આપે છે અને કલમ 120B તેની સજા નક્કી કરે છે. આ વિષયમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ગુનાહિત કાવતરાનો આધાર ગેરકાયદેસર હેતુ માટેની સમજૂતી છે. AIBE પરીક્ષામાં વ્યાખ્યા, જરૂરી તત્ત્વો, સજા અને BNS કલમ 61 સાથેની સરખામણી ખાસ ઉપયોગી છે.
IPC 120A, IPC 120B, Criminal Conspiracy, ગુનાહિત કાવતરું, IPC in Gujarati, AIBE Exam, AIBE Gujarati Notes, Indian Penal Code, ભારતીય દંડ સંહિતા, BNS Section 61, Criminal Law, ગુનાહિત કાયદો, AIBE Important Topics, Gujarati Law Notes,