વ્યભિચારના એક બનાવના આધારે પત્નીને ભરણપોષણથી વંચિત કરી શકાય નહીં

ફસીલા વિ. શફીક: વ્યભિચારના એક બનાવના આધારે પત્નીને ભરણપોષણથી વંચિત કરી શકાય નહીં

Click the Language Button below to read in your language.

કેરળ હાઈકોર્ટે 23 મે, 2019ના રોજ Faseela v. Shafeek કેસમાં ભરણપોષણના હક સાથે જોડાયેલા એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા પર વિચાર કર્યો હતો. આ કેસમાં પત્નીએ Cr.P.C.ની કલમ 125 હેઠળ પોતાના પતિ પાસેથી ભરણપોષણની માંગણી કરી હતી. ફેમિલી કોર્ટે તેની અરજી એ આધાર પર ફગાવી હતી કે પત્ની વ્યભિચારમાં રહેતી હતી અને તેથી Cr.P.C.ની કલમ 125(4) મુજબ તે ભરણપોષણ મેળવવા હકદાર નથી. સાથે જ, પત્ની Akshaya Centreમાં કામ કરતી હોવાનો મુદ્દો પણ ભરણપોષણ નકારવા માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો હતો.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

ફસીલાએ Family Court, Kalpetta સમક્ષ M.C. No.124/2016 દાખલ કરીને પતિ શફીક પાસેથી ભરણપોષણની માંગણી કરી હતી. Family Court દ્વારા 8 જાન્યુઆરી, 2019ના રોજ અરજી ફગાવી દેવામાં આવી હતી. પત્નીએ આ નિર્ણયને પડકારતાં કેરળ હાઈકોર્ટમાં Revision Petition દાખલ કરી હતી. પત્ની તરફથી મુખ્ય દલીલ કરવામાં આવી હતી કે પતિ દ્વારા વ્યભિચારના આક્ષેપને સમર્થન આપવા માટે કોઈ યોગ્ય મૌખિક કે દસ્તાવેજી પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા. વધુમાં, જો પતિના આક્ષેપને સ્વીકારવામાં આવે તો પણ તે માત્ર એક ઘટના સાથે સંબંધિત હતો.

‘Living in adultery’ નો અર્થ શું?

આ કેસમાં સૌથી મહત્વનો કાનૂની મુદ્દો એ હતો કે માત્ર એક વખતનો કથિત અનૈતિક સંબંધ અથવા થોડા સમયની આવી ઘટના પત્નીને Cr.P.C.ની કલમ 125 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવાથી આપમેળે વંચિત કરે છે કે નહીં. કેરળ હાઈકોર્ટે અગાઉના Sandha v. Narayanan કેસના સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તે મુજબ “living in adultery”નો અર્થ માત્ર એક કૃત્યથી પૂર્ણ થતો નથી. તેના માટે સતત વર્તન અથવા વ્યભિચારી વ્યક્તિ સાથે quasi-permanent union જેવી સ્થિતિ દર્શાવવી જરૂરી છે. માત્ર એક બનાવ અથવા થોડા કથિત lapsesના આધારે પત્નીને ભરણપોષણથી વંચિત કરી શકાય નહીં. આ સિદ્ધાંતને Sheela and another v. Albert Hemson @ James કેસમાં પણ અનુસરવામાં આવ્યો હતો.

હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે પત્ની પોતાના માતા-પિતા સાથે રહેતી હોવાનો રેકોર્ડ પર ઉલ્લેખ હતો. તેથી તે સતત રીતે કોઈ અન્ય પુરુષ સાથે વ્યભિચારપૂર્ણ સહજીવનમાં રહેતી હતી તે દર્શાવતું કોઈ પુરાવું છે કે નહીં, તે મુદ્દો Family Court દ્વારા યોગ્ય રીતે તપાસવામાં આવ્યો નહોતો. માત્ર નોકરી કરતી હોવાના કારણે ભરણપોષણનો હક સમાપ્ત થતો નથી

આ કેસમાં બીજો મહત્વનો મુદ્દો પત્નીની રોજગારી સાથે સંબંધિત હતો.

પત્નીએ જણાવ્યું હતું કે તે Akshaya Centre માં કાયમી કર્મચારી નહોતી પરંતુ trainee data entry operator તરીકે કામ કરતી હતી અને તેને માત્ર બસ ભાડા વગેરે જેવા ખર્ચ માટે રકમ મળતી હતી.

હાઈકોર્ટે Chaturbhuj v. Sitabhai કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમાં “unable to maintain herself”નો અર્થ એવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પત્ની પતિ સાથે રહેતી વખતે જે સ્તરની જીવનશૈલી જાળવી શકતી હતી તે રીતે પોતાનું ભરણપોષણ કરવામાં અસમર્થ હોય. માત્ર કોઈ રીતે જીવિત રહેવા માટે પત્ની દ્વારા કરવામાં આવતા પ્રયાસોને તેની આર્થિક સ્વતંત્રતા તરીકે જોવાના નથી. અહીં પત્નીની આવક એટલી હતી કે તે પતિ સાથે રહેતી વખતે જે સ્તરની જીવનશૈલી ધરાવતી હતી તે જાળવી શકે, તેવું દર્શાવતો કોઈ પુરાવો પતિ તરફથી રજૂ કરવામાં આવ્યો નહોતો. આ મુદ્દો પણ Family Court દ્વારા યોગ્ય રીતે વિચારવામાં આવ્યો નહોતો.

વ્યભિચારના આરોપ અંગે પોલીસ તપાસ

કેસમાં એક અન્ય મહત્વપૂર્ણ પાસું પોલીસ તપાસ સાથે સંબંધિત હતું. પતિની ફરિયાદના આધારે Ambalavayal Police Stationમાં Crime No.707/2016 નોંધવામાં આવ્યો હતો. તેમાં વિવિધ ગુનાઓના આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં IPCની કલમ 497 હેઠળ વ્યભિચારનો આક્ષેપ પણ સામેલ હતો. પરંતુ તપાસ બાદ વ્યભિચાર અને criminal intimidation સંબંધિત આરોપોને સમર્થન આપતો પૂરતો પુરાવો ન હોવાના કારણે અંતિમ રિપોર્ટમાં મુખ્યત્વે IPCની કલમ 341 અને 323 તથા અન્ય સંબંધિત જોગવાઈઓ હેઠળ કાર્યવાહી રાખવામાં આવી હતી. રેકોર્ડ મુજબ પત્ની દ્વારા વ્યભિચાર કરવામાં આવ્યો હોવાનો પુરાવો અંતિમ તપાસમાં સામે આવ્યો નહોતો.

છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ મેળવવાનો પત્નીનો અધિકાર.

કેરળ હાઈકોર્ટનો નિર્ણય : વ્યભિચારના એક બનાવના આધારે પત્નીને ભરણપોષણથી વંચિત કરી શકાય નહીં

કેરળ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે Family Courtએ વ્યભિચારના આરોપ, “living in adultery”ના કાનૂની અર્થ અને પત્નીની રોજગારી અંગેના મહત્વપૂર્ણ પાસાઓને યોગ્ય રીતે ધ્યાનમાં લીધા નહોતા. આથી હાઈકોર્ટે Family Courtનો 8 જાન્યુઆરી, 2019નો ચુકાદો રદ કર્યો અને મામલો ફરીથી Family Court, Kalpettaને મોકલી આપ્યો. Family Courtને બંને પક્ષોને સાંભળીને કેસનો નવેસરથી નિર્ણય કરવા તથા જરૂરી હોય તો પક્ષકારોને વધારાના પુરાવા રજૂ કરવાની તક આપવા નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો.

હાઈકોર્ટે ખાસ કરીને જણાવ્યું કે Sandha v. Narayanan, Sheela v. Albert Hemson @ James અને Chaturbhuj v. Sitabhai જેવા અગાઉના ચુકાદાઓમાં દર્શાવાયેલા સિદ્ધાંતોને Family Courtએ વિગતવાર ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ.

ચુકાદામાંથી મળતો મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત

આ ચુકાદાનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે Cr.P.C.ની કલમ 125 હેઠળ પત્નીને ભરણપોષણથી વંચિત કરવા માટે માત્ર વ્યભિચારનો સામાન્ય અથવા એકલદોકલ આક્ષેપ પૂરતો નથી. “Living in adultery” દર્શાવવા માટે સતત પ્રકારનું વર્તન અથવા વ્યભિચારી વ્યક્તિ સાથે સ્થાયી પ્રકારનું સહજીવન દર્શાવતું પુરાવું મહત્વપૂર્ણ બને છે. તે જ રીતે, પત્ની કોઈ કામ કરતી હોય અથવા થોડી આવક મેળવતી હોય એટલા માત્રથી તેનો ભરણપોષણનો દાવો આપમેળે સમાપ્ત થતો નથી. તેની આવક ખરેખર એટલી છે કે તે પતિ સાથે રહેતી વખતે ઉપલબ્ધ જીવનધોરણ મુજબ પોતાનું ભરણપોષણ કરી શકે છે કે નહીં, તે પણ તપાસવાનો મુદ્દો બને છે.

Faseela v. Shafeek કેસમાં નીચેના મુદ્દાઓ ખાસ યાદ રાખવા જેવા છે.

Cr.P.C.ની કલમ 125 ભરણપોષણ સાથે સંબંધિત છે.

Cr.P.C.ની કલમ 125(4)માં દર્શાવેલી “living in adultery” સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે.

માત્ર એક વખતનો કથિત વ્યભિચારનો બનાવ “living in adultery” સાબિત કરવા માટે પૂરતો નથી.

સતત વર્તન અથવા quasi-permanent union જેવા તથ્યો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

પત્ની કામ કરતી હોય તે હકીકત એકલી ભરણપોષણનો હક સમાપ્ત કરતી નથી.

Chaturbhuj vs Sitabhai નો સિદ્ધાંત પત્નીની પોતાની આવક અને “unable to maintain herself”ના અર્થને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

કોર્ટનો મુખ્ય અભિગમ પુરાવા અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિના આધારે હોવો જોઈએ.

Faseela v. Shafeekનો નિર્ણય ભરણપોષણના કેસોમાં માત્ર આરોપો અને અનુમાનના આધારે નિર્ણય ન લેવાની મહત્વપૂર્ણ યાદ અપાવે છે. પત્ની “living in adultery”માં છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે સતત અને વિશ્વસનીય પુરાવાની જરૂરિયાત છે. એ જ રીતે, પત્ની કોઈ પ્રકારનું કામ કરે છે એટલા માટે તે પોતાનું ભરણપોષણ કરવા સક્ષમ છે એવું આપમેળે માની શકાય નહીં.

આ કેસમાં કેરળ હાઈકોર્ટે Family Courtના અગાઉના નિર્ણયને રદ કરીને સમગ્ર મુદ્દાની નવેસરથી તપાસ કરવાનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.

કેસનું નામ: Faseela v. Shafeek

કોર્ટ: Kerala High Court, Ernakulam

જજ: Justice Alexander Thomas

કેસ નંબર: R.P.(F.C.) No.115 of 2019

ચુકાદાની તારીખ: 23 મે, 2019

મુખ્ય જોગવાઈ: Section 125, Cr.P.C.

મુખ્ય મુદ્દો: “Living in adultery” અને પત્નીના ભરણપોષણનો હક

પત્નીની ભરણપોષણની રકમ વધારવાની માંગ ગુજરાત હાઈકોર્ટે ફગાવી

Faseela vs Shafeek, Kerala High Court, ભરણપોષણ, પત્નીનું ભરણપોષણ, Section 125 CrPC, CrPC Section 125, Living in Adultery, વ્યભિચાર, Maintenance Case, Family Court, Chaturbhuj vs Sitabhai, Sandha vs Narayanan, Hindu Law, Family Law, Matrimonial Dispute, Maintenance Rights, પત્નીના કાનૂની અધિકારો, કાનૂની ચુકાદો, High Court Judgment,

સિનિયર સીટીઝન પોતાની વિધવા પુત્રવધૂ પાસે ભરણપોષણ માંગી શકે નહીં.

ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સના કેસમાં પત્ની સાથે સમાધાન કેવી રીતે કરવું ?

*જો પત્નીના ખરાબ વર્તન ના લીધે પતિ કમાવા અસમર્થ બની જાય તો પત્ની ભરણ પોષણ માટે દાવો ના કરી શકે*