લાંબા સમયથી પૂજા કરતા હોવાથી પૂજારી મંદિરનો માલિક ના બની જાય
Click the Language Button below to read in your language.
મંદિરના પૂજારીને મંદિર ની મિલકતના માલિક તરીકેનો અધિકાર મળતો નથી અને માત્ર અનેક પેઢીઓથી પૂજાનું કાર્ય કરતા આવ્યા હોવાના આધારે તેઓ મંદિરના વ્યવસ્થાપક તરીકે વારસાગત હકનો દાવો કરી શકતા નથી. મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પૂજારીનું મુખ્ય કાર્ય દેવતાની સેવા, પૂજા અને મંદિરની મિલકતની જાળવણી કરવાનું છે. મંદિરની મિલકત પર વ્યક્તિગત માલિકીનો દાવો કરવો અને તેના હિતની વિરુદ્ધ કાર્ય કરવું કાયદેસર રીતે સ્વીકાર્ય નથી.
આ ચુકાદો મંદિરની મિલકત, પૂજારીના અધિકારો, દેવતાની કાનૂની વ્યક્તિત્વની માન્યતા અને ધાર્મિક મિલકતોના વ્યવસ્થાપનના પ્રશ્નો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
કેસની વિગતો
કોર્ટ: મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટ, ગ્વાલિયર બેન્ચ
ન્યાયમૂર્તિ: જસ્ટિસ જી. એસ. આહલુવાલિયા
ચુકાદાની તારીખ: 5 ફેબ્રુઆરી, 2026
કેસ નંબર: Second Appeal No. 194 of 2006
કેસનું નામ: State of M.P. Through Collector v. Mandir Shri Ganeshji Situated and Others
Neutral Citation: 2026:MPHC-GWL:5986
મુખ્ય મુદ્દો: શું મંદિરના પૂજારી અથવા વ્યવસ્થાપકને મંદિરની મિલકત પર માલિકીનો અધિકાર તથા વારસાગત ધોરણે પૂજારી અને વ્યવસ્થાપક તરીકે ચાલુ રહેવાનો હક મળે છે?
- કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસ શ્રી ગણેશજી મંદિર અને તેની સાથે જોડાયેલી ખેતીની જમીનના માલિકી હક તથા વ્યવસ્થાપનને લગતો હતો.
મંદિર તરફથી ભાલચંદ્ર રાવે દાવો કર્યો હતો કે તેઓ મંદિરના પૂજારી અને વ્યવસ્થાપક છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના પૂર્વજો લાંબા સમયથી મંદિરની પૂજા કરતા અને મંદિરની મિલકતોનું સંચાલન કરતા આવ્યા હતા. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે મંદિરના વ્યવસ્થાપન અને પૂજાનો અધિકાર તેમના પૂર્વજોને આપવામાં આવ્યો હતો અને આ અધિકાર પેઢી દર પેઢી તેમના પરિવારમાં ચાલુ રહ્યો હતો. મંદિર સાથે જોડાયેલી જમીન શાડોરા, પિપરૌલ અને નગૌખેડી ગામોમાં આવેલી હતી. વિવાદિત જમીનના રેકોર્ડમાં રાજ્ય સરકારનું નામ નોંધવામાં આવ્યું હતું અને જમીનની હરાજી કરવાની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હતી.
ભાલચંદ્ર રાવે રાજ્ય સરકારની આ કાર્યવાહીનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, વિવાદિત મિલકત મંદિરની હતી અને રાજ્ય સરકારને તેને સરકારી મિલકત ગણીને હરાજી કરવાની સત્તા નહોતી. બીજી તરફ, રાજ્ય સરકારે દલીલ કરી હતી કે વિવાદિત મિલકત રાજ્ય સરકારના ઔકાફ વિભાગની હતી અને પૂજારીને આ મિલકત પર વ્યક્તિગત માલિકીનો અધિકાર પ્રાપ્ત થતો નથી.
- નીચલી અદાલતોના ચુકાદા
ટ્રાયલ કોર્ટે ભાલચંદ્ર રાવનો દાવો મંજૂર કર્યો હતો.
ત્યારબાદ રાજ્ય સરકારે અપીલ કરી હતી, પરંતુ પ્રથમ અપીલ અદાલતે પણ ટ્રાયલ કોર્ટના ચુકાદાને યથાવત રાખ્યો હતો.
આ બંને ચુકાદાઓથી અસંતુષ્ટ થઈને રાજ્ય સરકારે સિવિલ પ્રોસિજર કોડની કલમ 100 હેઠળ મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટમાં બીજી અપીલ દાખલ કરી હતી. હાઈકોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે મંદિરની મિલકત દેવતાની હોવા છતાં પૂજારી અથવા વ્યવસ્થાપક તેના પર માલિકીનો દાવો કરી શકે કે નહીં. આ ઉપરાંત, શું પૂજારી તરીકેની નિમણૂક વારસાગત અધિકારના આધારે ચાલુ રહી શકે?
- હિંદુ દેવતા એક કાનૂની વ્યક્તિ તરીકે
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના M. Siddiq vs Suresh Das, (2020) 1 SCC 1 ના ચુકાદાનો આધાર લીધો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે હિંદુ દેવતાને કાનૂની વ્યક્તિ તરીકે માન્યતા આપી છે. તેનો અર્થ એ છે કે કાયદાની દૃષ્ટિએ દેવતાના નામે મિલકત ધારણ કરી શકાય છે અને દેવતાની મિલકતના રક્ષણ માટે કાનૂની કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે. દેવતાને અર્પણ કરવામાં આવેલી મિલકત પૂજારીની વ્યક્તિગત મિલકત બની જતી નથી. દેવતાની મિલકતનું સંચાલન કરવા માટે માનવીય પ્રતિનિધિની જરૂર પડે છે. આ હેતુ માટે કાયદા દ્વારા માન્ય વ્યવસ્થાપક ની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ બને છે.
અહીં એક મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
દેવતાની મિલકતનો માલિકી હક અને તે મિલકતનું સંચાલન કરવાની સત્તા બંને અલગ બાબતો છે. કોઈ વ્યક્તિ મંદિરની પૂજા કરતી હોય અથવા તેની મિલકતનું સંચાલન કરતી હોય, એટલા માત્રથી તે મિલકતની માલિક બની જતી નથી.
- પૂજારી અને વ્યવસ્થાપક વચ્ચેનો કાનૂની તફાવત
હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના ઉપરોક્ત ચુકાદામાં દર્શાવેલા સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લીધા હતા.
પૂજારી એ વ્યક્તિ છે જે મંદિરના દેવતાની પૂજા અને ધાર્મિક વિધિઓ કરે છે. વ્યવસ્થાપક એ દેવતાની મિલકતના સંચાલન અને દેવતાના હિતના રક્ષણની જવાબદારી ધરાવતી વ્યક્તિ છે.
બંનેની ભૂમિકા એકસરખી નથી.
માત્ર પૂજારી તરીકે કાર્ય કરવાથી કોઈ વ્યક્તિને વ્યવસ્થાપક નો દરજ્જો મળતો નથી. તેવી જ રીતે, લાંબા સમય સુધી પૂજાનું કાર્ય કરવાથી અથવા એક જ પરિવારમાં અનેક પેઢીઓ સુધી પૂજા થવાથી આપમેળે વારસાગત અધિકાર ઊભો થતો નથી.
જો કોઈ વ્યક્તિ વ્યવસ્થાપક હોવાનો દાવો કરે છે, તો તેને તે અધિકારનો કાનૂની આધાર દર્શાવવો પડે છે.
આથી, પૂજારી અને વ્યવસ્થાપક વચ્ચેનો તફાવત મંદિરની મિલકતના વિવાદોમાં અત્યંત મહત્ત્વનો છે.
- પૂજારી મંદિરની મિલકતનો માલિક બની શકે નહીં
હાઈકોર્ટે State of M.P. v. Pujari Utthan Avam Kalyan Samiti, (2021) 10 SCC 222 ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો પણ આધાર લીધો હતો. આ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે પૂજારીને મંદિરની મિલકતના સંચાલન માટે અધિકાર આપવામાં આવ્યો હોય તો પણ તે અધિકારના આધારે તેને જમીનનો માલિક ગણાવી શકાય નહીં. પૂજારીનું કાર્ય મંદિરની પૂજા કરવાનું અને સોંપવામાં આવેલી જવાબદારીઓ અનુસાર મિલકતનું સંચાલન કરવાનું છે. તેને માત્ર આ કારણસર સામાન્ય ભાડૂત, વારસાગત ખેડૂત અથવા ભૂમિસ્વામી સમાન અધિકારો પ્રાપ્ત થતા નથી.
પૂજારીને આપવામાં આવેલી વ્યવસ્થાપનની સત્તા અને મિલકતની માલિકી વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત છે.
મંદિરની જમીનનો ઉપયોગ કરવો, તેની દેખરેખ રાખવી અથવા તેની આવકનું સંચાલન કરવું એ બાબતો પોતે જ માલિકીનો પુરાવો બની શકતી નથી.
- વારસાગત પૂજારી તરીકેના અધિકાર અંગે કોર્ટનું વિશ્લેષણ
આ કેસમાં ભાલચંદ્ર રાવે દાવો કર્યો હતો કે તેમના પૂર્વજોને મંદિરની પૂજા અને વ્યવસ્થાપનનો અધિકાર વારસાગત ધોરણે મળ્યો હતો.
આ દાવાના સમર્થનમાં તેમણે Exhibit P-9 નામના દસ્તાવેજ પર આધાર રાખ્યો હતો. તેની હિન્દી ભાષામાં અનુવાદિત નકલ Exhibit P-9C તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. હાઈકોર્ટે આ દસ્તાવેજની તપાસ કરતાં નોંધ્યું કે તે મંદિરની મૂળ વ્યવસ્થાપન સત્તા વારસાગત ધોરણે આપવામાં આવી હોવાનો પૂરતો પુરાવો નહોતો. દસ્તાવેજમાં અગાઉની પરિસ્થિતિ મુજબ નવી મૂર્તિની સ્થાપના થયા પછીની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવાની વાત હતી. પરંતુ તેમાંથી ભાલચંદ્ર રાવના પૂર્વજોને વારસાગત રીતે પૂજારી અથવા વ્યવસ્થાપક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા એવો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય તેમ નહોતો. મૂળ લાઇસન્સ પણ અદાલતમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું નહોતું, જ્યારે અરજદારે દાવો કર્યો હતો કે મૂળ દસ્તાવેજો તેમની પાસે ઉપલબ્ધ છે. આથી, કોર્ટના મતે વારસાગત અધિકારનો દાવો સાબિત કરવા માટે રજૂ કરાયેલા પુરાવા પૂરતા નહોતા.
- લાંબા સમય સુધી પૂજા કરવાથી કાયમી અધિકાર ઊભો થતો નથી
આ ચુકાદાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ અથવા તેનો પરિવાર લાંબા સમયથી મંદિરની પૂજા કરતો હોય તો માત્ર એટલા આધારે તેને પૂજારીના પદ પર કાયમી અથવા વારસાગત અધિકાર મળતો નથી. પૂજારીની નિમણૂક કયા આધારે કરવામાં આવી હતી, નિમણૂક કરનાર વ્યક્તિને તે સત્તા હતી કે નહીં અને સંબંધિત દસ્તાવેજોમાં શું શરતો હતી, તે બાબતોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. જો પૂજારીની નિમણૂક વારસાગત અધિકાર સાથે કરવામાં આવી હતી એવો દાવો કરવામાં આવે, તો તે દાવાને સમર્થન આપતા યોગ્ય પુરાવા રજૂ કરવા પડે છે. માત્ર લાંબા સમયની પરંપરા અથવા પરિવારના સભ્યો દ્વારા સતત પૂજા કરવામાં આવી હોવી એ દરેક કેસમાં પૂરતું સાબિતીરૂપ નથી.
- મંદિરની આવકનો વ્યક્તિગત ઉપયોગ અને વ્યવસ્થાપનની જવાબદારી
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે ભાલચંદ્ર રાવે મંદિરની આસપાસની જમીનમાંથી કેટલી આવક પ્રાપ્ત થઈ અને તેમાંથી કેટલી રકમ મંદિરના સમારકામ, જાળવણી તથા પ્રસાદ માટે ખર્ચવામાં આવી તેનો હિસાબ દર્શાવતો કોઈ દસ્તાવેજ રજૂ કર્યો નહોતો.
આ ઉપરાંત, તેમણે મંદિરને પોતાના અને પોતાના પૂર્વજોની ખાનગી મિલકત ગણાવવાનો દાવો કર્યો હતો. કોર્ટના મતે, આવા સંજોગોમાં તેમના વ્યક્તિગત હિતો અને દેવતાના હિતો વચ્ચે વિરોધાભાસ ઊભો થતો હતો. દેવતાની મિલકતનું સંચાલન કરનાર વ્યક્તિએ મિલકત અને તેની આવકનો ઉપયોગ દેવતાના હિત માટે કરવો જોઈએ. વ્યવસ્થાપક અથવા પૂજારી પોતાના વ્યક્તિગત હિતને દેવતાના હિત કરતાં ઉપર રાખી શકે નહીં. મિલકતની આવકનો હિસાબ રાખવો અને તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો એ ધાર્મિક મિલકતના જવાબદાર સંચાલનનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
- મહેસૂલી રેકોર્ડમાં નામ નોંધાવવાથી માલિકી મળતી નથી
આ કેસમાં મહેસૂલી રેકોર્ડમાં મંદિર અને પૂજારીના નામ સંબંધિત નોંધો અંગે પણ વિવાદ હતો.
હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મહેસૂલી રેકોર્ડમાં પૂજારીનું નામ નોંધાયેલું હોય તો તે માત્રથી તેને મંદિરની મિલકત પર માલિકીનો અધિકાર પ્રાપ્ત થતો નથી. જો પૂજારીનું નામ વ્યવસ્થાપક તરીકે નોંધાયેલું હોય, તો તે નોંધનો અર્થ મિલકતની માલિકી પૂજારીને આપવામાં આવી છે એવો થતો નથી. મિલકતના વાસ્તવિક માલિકી હક અને વ્યવસ્થાપનના અધિકારનું મૂલ્યાંકન સંબંધિત દસ્તાવેજો, કાનૂની જોગવાઈઓ અને કેસના પુરાવાના આધારે કરવું પડે છે. આથી, માત્ર મહેસૂલી નોંધના આધારે માલિકીનો દાવો કરવામાં આવે ત્યારે તેની પાછળનો કાનૂની આધાર તપાસવો જરૂરી છે.
- મંદિર જાહેર છે કે ખાનગી, તે નક્કી કરવા માટે કયા મુદ્દા મહત્ત્વના છે?
હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કરીને મંદિર જાહેર છે કે ખાનગી તે નક્કી કરવા માટે કેટલાક સંબંધિત પરિબળો ધ્યાનમાં લીધા હતા.
તેમાં મંદિરની સ્થાપના કેવી રીતે થઈ હતી, મંદિરની વ્યવસ્થા કઈ રીતે ચાલતી હતી, મંદિરને કયા પ્રકારનાં દાન મળ્યાં હતાં અને ભક્તો મંદિરની પૂજામાં કયા પ્રકારના અધિકારોનો ઉપયોગ કરતા હતા તે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. મંદિરમાં સામાન્ય જનતાને દર્શન કરવાની છૂટ છે કે નહીં, દૈનિક પૂજામાં લોકો ભાગ લે છે કે નહીં અને ધાર્મિક ઉત્સવોમાં જાહેર જનતાની ભાગીદારી કેટલી છે તે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. આ કેસમાં ભાલચંદ્ર રાવ તરફથી મંદિરને ખાનગી મિલકત ગણાવવા માટે જરૂરી તથ્યો અને પુરાવા પૂરતા પ્રમાણમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા.
તેથી, મંદિરની ખાનગી માલિકી અંગેનો તેમનો દાવો સ્વીકારવામાં આવ્યો નહોતો.
- કલેક્ટરની વ્યવસ્થાપક તરીકેની ભૂમિકા
હાઈકોર્ટે મહેસૂલી રેકોર્ડ અને સંબંધિત કાનૂની સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લીધા હતા.
કોર્ટના તારણ મુજબ, વિવાદિત મંદિર અને તેની મિલકતો રાજ્ય સરકારના ઔકાફ વિભાગ સાથે સંબંધિત હતી. તેથી આ વિશિષ્ટ કેસમાં કલેક્ટરને મંદિરના વ્યવસ્થાપક તરીકે જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલેક્ટર મંદિરના વ્યવસ્થાપક તરીકે પૂજારીની નિમણૂક કરી શકે છે, પરંતુ તે નિમણૂક માત્ર વારસાગત ધોરણે કરવાની રહેશે નહીં. દેવતાની મિલકતના વ્યવસ્થાપનની સત્તા રાજ્ય સરકાર દ્વારા કલેક્ટર મારફતે વાપરવાની રહેશે, એમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું.
અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે આ નિર્દેશ સંબંધિત મંદિરની મિલકતના રેકોર્ડ અને કેસના વિશિષ્ટ તથ્યોના આધારે આપવામાં આવ્યો હતો. આથી દરેક મંદિરના કિસ્સામાં કલેક્ટર જ વ્યવસ્થાપક બને એવો સામાન્ય નિયમ આ ચુકાદાથી સ્થાપિત થતો નથી.
- મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટનો અંતિમ ચુકાદો
તમામ દલીલો અને પુરાવાઓની તપાસ કર્યા પછી મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટે રાજ્ય સરકારની બીજી અપીલ મંજૂર કરી હતી.
કોર્ટે અગાઉની અદાલતોના 31 માર્ચ, 2000 અને 31 માર્ચ, 2005ના ચુકાદાઓ રદ કર્યા હતા અને ભાલચંદ્ર રાવ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલો દાવો ફગાવી દીધો હતો.
કોર્ટે નીચેના મહત્ત્વપૂર્ણ તારણો આપ્યાં હતાં.
પ્રથમ, મંદિરની મિલકત દેવતાની મિલકત છે અને પૂજારી અથવા વ્યવસ્થાપકને માત્ર તેમના પદના આધારે તેની વ્યક્તિગત માલિકી પ્રાપ્ત થતી નથી.
બીજું, પૂજારી તરીકે લાંબા સમય સુધી કાર્ય કરવાથી અથવા પૂર્વજો પૂજારી હતા એટલા માત્રથી વારસાગત વ્યવસ્થાપનનો અધિકાર સાબિત થતો નથી.
ત્રીજું, પૂજારી અથવા વ્યવસ્થાપક તરીકેના અધિકારનો દાવો કરવા માટે યોગ્ય દસ્તાવેજો અને કાનૂની આધાર જરૂરી છે.
ચોથું, આ કેસમાં મંદિર ઔકાફ વિભાગની મિલકત હોવાનું માનીને કલેક્ટરને મંદિરના વ્યવસ્થાપક તરીકે નિયુક્ત કરવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી.
પાંચમું, આ કેસના તથ્યો અનુસાર ભાલચંદ્ર રાવ અથવા તેમના અનુગામીઓ મંદિરના વ્યવસ્થાપક કે પૂજારી તરીકે વારસાગત અધિકારનો દાવો કરી શકતા નહોતા.
- વકીલો અને કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ માટે આ ચુકાદાનું મહત્ત્વ
આ ચુકાદો ધાર્મિક મિલકતોને લગતા વિવાદોમાં નીચેના કાનૂની મુદ્દાઓ સમજવા માટે ઉપયોગી છે.
દેવતાની કાનૂની વ્યક્તિત્વની માન્યતા અને દેવતાના નામે મિલકત ધારણ કરવાની ક્ષમતા.
મંદિરની મિલકતનું સંચાલન અને મિલકતની માલિકી વચ્ચેનો તફાવત.
વારસાગત પૂજારી અથવા વ્યવસ્થાપક તરીકેના અધિકારને સાબિત કરવા માટે જરૂરી પુરાવા.
મહેસૂલી રેકોર્ડમાં નામ નોંધાવવાથી માલિકીનો અધિકાર આપમેળે પ્રાપ્ત થતો નથી તે સિદ્ધાંત.
મંદિરની આવક અને મિલકતનું સંચાલન દેવતાના હિતમાં કરવાની જવાબદારી.
મંદિર જાહેર છે કે ખાનગી તે નક્કી કરવા માટે સંબંધિત તથ્યો અને પુરાવાઓનું મહત્ત્વ.
આ મુદ્દાઓ ખાસ કરીને મિલકત કાયદો, હિંદુ ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને સિવિલ પ્રક્રિયાના અભ્યાસ માટે ઉપયોગી છે.
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે પૂજારીનું પદ અને મંદિરની મિલકતની માલિકી બે અલગ બાબતો છે. પૂજારીનું કાર્ય દેવતાની પૂજા કરવાનું અને સોંપવામાં આવેલી જવાબદારીઓ અનુસાર મંદિરની વ્યવસ્થામાં સહાય કરવાનું છે. તે પદના આધારે દેવતાની મિલકત પર વ્યક્તિગત માલિકીનો દાવો કરી શકાય નહીં.
તેવી જ રીતે, માત્ર લાંબા સમયથી પૂજા કરવી અથવા એક જ પરિવારમાં અનેક પેઢીઓ સુધી પૂજાનું કાર્ય ચાલુ રહેવું એ વારસાગત અધિકારનો નિર્ણાયક પુરાવો નથી. સંબંધિત નિમણૂક, દસ્તાવેજો અને કાનૂની જોગવાઈઓના આધારે અધિકાર સાબિત કરવો જરૂરી છે. આ ચુકાદાનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે મંદિરની મિલકતનું રક્ષણ અને સંચાલન દેવતાના હિતને કેન્દ્રમાં રાખીને થવું જોઈએ, નહીં કે કોઈ વ્યક્તિના ખાનગી હિતને ધ્યાનમાં રાખીને.
મંદિરની મિલકત, પૂજારીના અધિકારો, મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટ, સુપ્રીમ કોર્ટ, ધાર્મિક મિલકત કાયદો, દેવતાની મિલકત, હિંદુ કાયદો, વારસાગત પૂજારી, મંદિર વ્યવસ્થાપન, શેબાયત અધિકાર, મહેસૂલી રેકોર્ડ, મિલકત કાયદો, ઔકાફ વિભાગ, કાનૂની સમાચાર, Gujarat Legal News, LawStreetDaily,
મંદિરના પૂજારીને મિલકત પર માલિકી કે વારસાગત અધિકાર નથી: મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટ
mandir-pujari-property-ownership-hereditary-rights-madhya-pradesh-high-court