AIBE – CPC – Order VI અને Order VIII : ફરિયાદ – દલીલો અને લેખિત નિવેદન

Click the Language Button below to read in your language.

સિવિલ કેસમાં માત્ર કોઈ વ્યક્તિ સાથે અન્યાય થયો છે એટલું પૂરતું નથી. અદાલત સમક્ષ પોતાનો હક સાબિત કરવા માટે પક્ષકારોએ પોતાના દાવા, હકીકતો અને બચાવને કાયદાકીય રીતે યોગ્ય સ્વરૂપમાં રજૂ કરવા પડે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં Plaint (વાદપત્ર) અને Written Statement (લેખિત જવાબ) ખૂબ જ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (Code of Civil Procedure, 1908) માં Order VI અને Order VIII આ વિષયને સમજવા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. AIBE પરીક્ષામાં Pleadings, Amendment of Pleadings, Verification, Written Statement, Set-off અને Counter-claim જેવા મુદ્દાઓમાંથી પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.સૌપ્રથમ એક મહત્ત્વની કાયદાકીય સ્પષ્ટતા સમજવી જરૂરી છે. Order VI માં Pleadings અંગેના સામાન્ય નિયમો આપવામાં આવ્યા છે, જ્યારે Plaint ની રચના અને તેમાં સમાવિષ્ટ વિગતો મુખ્યત્વે Order VII માં આપવામાં આવી છે. બીજી તરફ, Written Statement અને તેમાં કરવામાં આવતા બચાવ અંગેની જોગવાઈઓ Order VIII માં છે.

Order VI – Pleadings – ફરિયાદ અને દલીલો

Pleadings એટલે શું? – Order VI

CPC ના Order VI Rule 1 મુજબ Pleading નો અર્થ Plaint અથવા Written Statement થાય છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, વાદી (Plaintiff) અદાલત સમક્ષ જે વાદપત્ર રજૂ કરે છે તેને Plaint કહેવામાં આવે છે અને પ્રતિવાદી (Defendant) તેના જવાબમાં જે લેખિત બચાવ રજૂ કરે છે તેને Written Statement કહેવામાં આવે છે.

Pleadings નો મુખ્ય હેતુ એ છે કે બંને પક્ષકારો વચ્ચે વાસ્તવિક વિવાદ કયા મુદ્દાઓ પર છે તે સ્પષ્ટ થાય. જેથી અદાલત યોગ્ય મુદ્દાઓ નક્કી કરી શકે અને કેસની સુનાવણી બિનજરૂરી વિવાદો વિના આગળ વધી શકે.

Order VI Rule 2 – Material Facts રજૂ કરવાનો નિયમ

Order VI Rule 2 CPC મુજબ દરેક Pleading માં તે તમામ Material Facts એટલે કે મહત્ત્વપૂર્ણ હકીકતો સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપમાં રજૂ કરવી જરૂરી છે, જેના આધારે પક્ષકાર પોતાનો દાવો અથવા બચાવ ઊભો કરે છે.

પરંતુ Pleading માં પુરાવા (Evidence) રજૂ કરવાની જરૂર નથી.

આ નિયમને સમજવા માટે એક ઉદાહરણ લઈએ.

ધારો કે A એ B ને રૂ. 5 લાખ ઉધાર આપ્યા છે અને B એ નક્કી કરેલી મુદતમાં પૈસા પરત કર્યા નથી. આવી સ્થિતિમાં A પોતાના Plaint માં લોન આપવામાં આવી હતી, કેટલી રકમ આપવામાં આવી હતી, ક્યારે આપવામાં આવી હતી અને ચુકવણીની મુદત પૂરી થઈ હોવા છતાં રકમ પરત કરવામાં આવી નથી જેવી મહત્ત્વપૂર્ણ હકીકતો રજૂ કરશે.

પરંતુ A એ લોન આપતી વખતે ત્યાં હાજર રહેલા સાક્ષીઓનાં નિવેદનો અથવા અન્ય પુરાવાની સંપૂર્ણ વિગતો Pleading માં આપવી જરૂરી નથી. તે બાબતો પુરાવા રજૂ કરતી વખતે સાબિત કરવામાં આવશે.

આથી યાદ રાખવું કે Pleadings માં Facts લખવાના હોય છે, Evidence નહીં.

Order VI Rule 3 – Forms of Pleadings

Order VI Rule 3 મુજબ Pleadings માટે CPC ના Appendix A માં આપવામાં આવેલા Forms નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, જ્યાં સુધી સંજોગો અનુસાર અન્ય યોગ્ય Form અપનાવવાની જરૂર ન હોય.

આ જોગવાઈનો હેતુ Pleadings માં એકરૂપતા અને વ્યવસ્થિતતા જાળવવાનો છે.

Order VI Rule 4 – Particulars to be given where necessary

કેટલાક કિસ્સાઓમાં માત્ર સામાન્ય હકીકતો રજૂ કરવી પૂરતી નથી. છેતરપિંડી (Fraud), ખોટી રજૂઆત (Misrepresentation), વિશ્વાસઘાત (Breach of Trust), ઇરાદાપૂર્વકની અવગણના (Wilful Default) અથવા Undue Influence જેવા આક્ષેપો કરવામાં આવે ત્યારે તેની જરૂરી વિગતો સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવી પડે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ પક્ષકાર એવો આક્ષેપ કરે કે સામેના પક્ષે છેતરપિંડી કરીને મિલકતના દસ્તાવેજો તૈયાર કરાવ્યા છે, તો માત્ર છેતરપિંડી થઈ હોવાનું લખવાથી ચાલશે નહીં. છેતરપિંડી ક્યારે થઈ, કેવી રીતે થઈ અને તેમાં કઈ બાબતો સામેલ હતી તેની જરૂરી વિગતો આપવી પડશે.

Order VI Rule 14 – Pleading પર સહી

દરેક Pleading પર સંબંધિત પક્ષકાર અને તેના વકીલ દ્વારા સહી થવી જોઈએ, જો પક્ષકાર વકીલ મારફતે રજૂ થયો હોય.

જો પક્ષકાર કોઈ યોગ્ય કારણસર સહી કરી શકતો ન હોય, તો તેના દ્વારા અધિકૃત વ્યક્તિ Pleading પર સહી કરી શકે છે.

Order VI Rule 15 – Verification of Pleadings

આ નિયમ પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખાસ મહત્ત્વનો છે.

દરેક Pleading નું Verification વાદી અથવા પ્રતિવાદી દ્વારા અથવા તેના વતી આ બાબતથી પરિચિત વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવવું જોઈએ.Verification માં સ્પષ્ટ કરવું પડે છે કે કયા ફકરાની હકીકતો વ્યક્તિગત જાણકારીના આધારે સાચી છે અને કઈ હકીકતો પ્રાપ્ત થયેલી માહિતીના આધારે સાચી હોવાનું માનવામાં આવે છે.Verification માં સહી કરનાર વ્યક્તિએ Verification ની તારીખ અને સ્થળ પણ દર્શાવવાના હોય છે.

Order VI Rule 15(4) મુજબ Pleading સાથે Affidavit પણ રજૂ કરવાનું રહે છે.

Order VI Rule 16 – Striking out Pleadings

અદાલત કોઈપણ તબક્કે Pleading માંથી બિનજરૂરી અથવા અયોગ્ય બાબતો દૂર કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

જ્યારે કોઈ Pleading માં અનાવશ્યક, અપમાનજનક અથવા ત્રાસદાયક બાબતો હોય, અથવા જે બાબતો કેસની ન્યાયસંગત સુનાવણીમાં અવરોધ ઊભો કરતી હોય, ત્યારે અદાલત આવી બાબતો દૂર કરી શકે છે.આ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને અદાલત કેસની કાર્યવાહી વધુ વ્યવસ્થિત અને અસરકારક બનાવી શકે છે.

Order VI Rule 17 – Amendment of Pleadings

આ નિયમ ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે અને AIBE પરીક્ષામાંથી પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે.Order VI Rule 17 મુજબ અદાલત કોઈપણ તબક્કે પક્ષકારને તેની Pleading માં ફેરફાર (Amendment) કરવાની અથવા જરૂરી સુધારા ઉમેરવાની મંજૂરી આપી શકે છે, જો તે વિવાદના વાસ્તવિક પ્રશ્નો નક્કી કરવા માટે જરૂરી હોય.પરંતુ 2002 ના સુધારા પછી તેમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ મર્યાદા ઉમેરવામાં આવી છે.જો ટ્રાયલ શરૂ થઈ ગઈ હોય, તો અદાલત સામાન્ય રીતે Pleading માં સુધારો કરવાની મંજૂરી આપશે નહીં, સિવાય કે અદાલત એ બાબતે સંતુષ્ટ થાય કે યોગ્ય કાળજી (Due Diligence) રાખવા છતાં સંબંધિત પક્ષકાર ટ્રાયલ શરૂ થાય તે પહેલાં આ મુદ્દો ઉઠાવી શક્યો નહોતો.અર્થાત્, ટ્રાયલ શરૂ થયા પછી Amendment મેળવવું સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત નથી, પરંતુ તેના માટે Due Diligence ની શરત પૂરી કરવી જરૂરી છે.

Order VI Rule 18 – Failure to Amend after Order

જ્યારે અદાલત કોઈ પક્ષકારને Pleading માં સુધારો કરવાની મંજૂરી આપે અને તે પક્ષકાર અદાલતે નક્કી કરેલી મુદતમાં સુધારો ન કરે, તો સામાન્ય રીતે તે સુધારો કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવશે નહીં, સિવાય કે અદાલત મુદત વધારવાનો આદેશ આપે.

Order VII – Plaint ની રચના અંગે ખાસ નોંધ

જોકે આ લેખનો મુખ્ય વિષય Order VI અને Order VIII છે, તેમ છતાં Plaint સમજવા માટે Order VII નો ઉલ્લેખ જરૂરી છે.

Order VII Rule 1 મુજબ Plaint માં અદાલતનું નામ, વાદી અને પ્રતિવાદીની વિગતો, દાવાનું કારણ (Cause of Action), અદાલતનું અધિકારક્ષેત્ર, માંગવામાં આવેલી રાહત (Relief Claimed) અને દાવાની કિંમત જેવી વિગતો દર્શાવવી જરૂરી છે.

Order VII Rule 14 મુજબ વાદીએ જે દસ્તાવેજો પર પોતાનો દાવો આધારિત રાખ્યો હોય અથવા જેના આધારે તે પોતાનો કેસ સાબિત કરવા માગતો હોય, તે દસ્તાવેજોની યાદી રજૂ કરવાની હોય છે.Order VII Rule 11 મુજબ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં અદાલત Plaint નામંજૂર (Rejection of Plaint) કરી શકે છે. જેમ કે, Plaint માં Cause of Action દર્શાવવામાં ન આવ્યું હોય, દાવો કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધિત હોય અથવા અન્ય નિર્ધારિત કાનૂની ખામીઓ હોય.

Order VIII – Written Statement, Set-off and Counter-claim

Order VIII CPC મુખ્યત્વે પ્રતિવાદીના લેખિત જવાબ અને તેના બચાવ અંગેની જોગવાઈઓ ધરાવે છે.

જ્યારે વાદી Plaint રજૂ કરે છે, ત્યારે પ્રતિવાદીને પોતાનો બચાવ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે. આ બચાવ Written Statement દ્વારા રજૂ કરવામાં આવે છે.

Order VIII Rule 1 – Written Statement રજૂ કરવાની સમયમર્યાદા

આ નિયમ AIBE પરીક્ષા માટે ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે.

સામાન્ય સિવિલ દાવામાં પ્રતિવાદીએ સમન્સ (Summons) ની બજવણી થયાની તારીખથી 30 દિવસની અંદર Written Statement રજૂ કરવાનું હોય છે. જો પ્રતિવાદી 30 દિવસમાં Written Statement રજૂ ન કરી શકે, તો અદાલત કારણો લેખિતમાં નોંધીને તેને વધુ સમય આપી શકે છે. સામાન્ય સિવિલ દાવામાં આ સમયમર્યાદા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ અનુસાર 90 દિવસની મર્યાદા Directory Nature ની છે, એટલે કે યોગ્ય અને અસાધારણ સંજોગોમાં અદાલત વધુ સમય પણ આપી શકે છે. જોકે આવી છૂટ નિયમિત રીતે મળતી નથી. પરંતુ Commercial Disputes of Specified Value માટે નિયમ અલગ છે. Commercial Courts Act, 2015 દ્વારા કરવામાં આવેલા સુધારા મુજબ 120 દિવસની અંદર Written Statement રજૂ કરવું ફરજિયાત છે. 120 દિવસ પૂરા થયા પછી પ્રતિવાદી Written Statement રજૂ કરવાનો અધિકાર ગુમાવે છે અને અદાલત તેને રેકોર્ડ પર લઈ શકતી નથી.આથી સામાન્ય સિવિલ દાવા અને Commercial Suit વચ્ચેની સમયમર્યાદાનો તફાવત ખાસ યાદ રાખવો.

Order VIII Rule 1A – Defendant દ્વારા દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની ફરજ

જો પ્રતિવાદી પોતાના બચાવ, Set-off અથવા Counter-claim માટે કોઈ દસ્તાવેજ પર આધાર રાખતો હોય અને તે દસ્તાવેજ તેના કબજામાં અથવા નિયંત્રણમાં હોય, તો તેણે Written Statement રજૂ કરતી વખતે તે દસ્તાવેજોની યાદી સાથે દસ્તાવેજો અદાલતમાં રજૂ કરવાના રહે છે.જો દસ્તાવેજ પ્રતિવાદીના કબજામાં ન હોય, તો શક્ય હોય ત્યાં સુધી તે કોના કબજામાં છે તેની વિગતો આપવી જોઈએ.જે દસ્તાવેજ રજૂ કરવો જરૂરી હતો પરંતુ રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી, તેને અદાલતની મંજૂરી વિના પાછળથી પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.

Order VIII Rule 2 – New Facts must be specially pleaded

પ્રતિવાદી જો પોતાના બચાવમાં કોઈ નવી હકીકત રજૂ કરવા માગતો હોય, જેનાથી વાદીના દાવાને નકારી શકાય અથવા દાવો કાયદેસર રીતે સ્વીકાર્ય ન રહે, તો આવી હકીકત Written Statement માં ખાસ રીતે રજૂ કરવી જરૂરી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, પ્રતિવાદી એવો બચાવ લે કે વાદીનો દાવો Limitation Act હેઠળ સમયમર્યાદા બહાર છે, તો તેણે આ બાબત પોતાના Written Statement માં સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવી જોઈએ.

Order VIII Rule 3 – Denial to be Specific

પ્રતિવાદીએ વાદી દ્વારા Plaint માં રજૂ કરવામાં આવેલી હકીકતોનો ઇનકાર સામાન્ય અથવા અસ્પષ્ટ રીતે ન કરવો જોઈએ. દરેક મહત્ત્વપૂર્ણ આક્ષેપનો સ્પષ્ટ જવાબ આપવો જરૂરી છે.

Order VIII Rule 4 – Evasive Denial

આ નિયમ મુજબ પ્રતિવાદીએ કોઈ આક્ષેપનો જવાબ ટાળવા માટે અસ્પષ્ટ અથવા ગોળગોળ જવાબ આપવો જોઈએ નહીં.

ઉદાહરણ તરીકે, વાદી કહે કે પ્રતિવાદીએ તેની પાસેથી રૂ. 2 લાખ ઉધાર લીધા હતા, તો પ્રતિવાદી માત્ર એટલું કહી શકે નહીં કે Plaint માં કરવામાં આવેલી વાતો ખોટી છે. તેણે સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે તેણે રૂ. 2 લાખ લીધા હતા કે નહીં અને જો લીધા હોય તો તેની ચુકવણી કરી છે કે નહીં.

Order VIII Rule 5 – Specific Denial અને Deemed Admission

આ નિયમ ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે.

જો પ્રતિવાદી Plaint માં કરવામાં આવેલી કોઈ હકીકતનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરતો નથી અથવા તેનો ઇનકાર યોગ્ય રીતે કરતો નથી, તો તે હકીકત સ્વીકારવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવી શકે છે.આને Deemed Admission કહેવામાં આવે છે.પરંતુ અદાલત પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી આવી સ્વીકારેલી હકીકતનો પુરાવો માગી શકે છે.

અર્થાત્, Written Statement માં યોગ્ય અને સ્પષ્ટ Denial કરવું અત્યંત જરૂરી છે.

Order VIII Rule 6 – Set-off

Set-off એટલે પ્રતિવાદી દ્વારા વાદી સામે પોતાના નાણાકીય દાવાની રકમ વાદીના દાવા સામે સરભર કરવાની માંગણી.

ધારો કે A એ B સામે રૂ. 5 લાખ વસૂલવા માટે દાવો કર્યો છે. બીજી તરફ, B નો પણ A પાસેથી રૂ. 2 લાખનો કાયદેસર અને વસૂલપાત્ર નાણાકીય દાવો છે.આવી સ્થિતિમાં B પોતાના Written Statement માં રૂ. 2 લાખના Set-off નો દાવો કરી શકે છે.

જો Set-off કાયદાની શરતો પૂર્ણ કરે અને અદાલત તેને માન્ય રાખે, તો બંને પક્ષકારોના દાવાની સરભર કરીને બાકી રહેતી રકમ અંગે નિર્ણય લઈ શકાય છે.

Order VIII Rule 6A – Counter-claim by Defendant

Counter-claim એટલે પ્રતિવાદી દ્વારા વાદી સામે કરવામાં આવતો પોતાનો સ્વતંત્ર દાવો.

આ Set-off કરતાં વધુ વ્યાપક ખ્યાલ છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એ B સામે રૂ. 5 લાખની વસૂલાત માટે દાવો કર્યો છે. B એવો આક્ષેપ કરે છે કે A એ તેના મકાનને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે અને તે નુકસાન બદલ B ને રૂ. 3 લાખ મળવા જોઈએ.આવી સ્થિતિમાં B પોતાના Written Statement માં Counter-claim રજૂ કરી શકે છે.Order VIII Rule 6A મુજબ પ્રતિવાદી વાદી સામે Counter-claim કરી શકે છે, જો તે દાવો અદાલતના અધિકારક્ષેત્રની અંદર આવતો હોય અને કાયદામાં નક્કી કરેલી શરતો પૂર્ણ કરતો હોય.

Counter-claim નો દાવો Cause of Action ઊભો થયાની તારીખથી લઈને પ્રતિવાદીએ પોતાનો બચાવ રજૂ કર્યો હોય અથવા Written Statement રજૂ કરવાની સમયમર્યાદા પૂરી થઈ હોય તે પહેલાંનો હોવો જોઈએ.

Counter-claim ને Plaint સમાન અસર આપવામાં આવે છે અને અદાલત તેનો નિર્ણય મૂળ દાવા સાથે કરી શકે છે.

Order VIII Rule 6B – Counter-claim સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવો

જો પ્રતિવાદી Counter-claim કરવા માગતો હોય, તો તેણે પોતાના Written Statement માં સ્પષ્ટ રીતે જણાવવું જોઈએ કે તે વાદી સામે Counter-claim કરી રહ્યો છે.

Order VIII Rule 6C – Exclusion of Counter-claim

જો વાદીને લાગે કે પ્રતિવાદી દ્વારા કરવામાં આવેલ Counter-claim નો નિર્ણય મૂળ દાવાની સાથે થવો જોઈએ નહીં, તો તે Counter-claim ને અલગ દાવા તરીકે ચલાવવા માટે અદાલત સમક્ષ અરજી કરી શકે છે.

અદાલત પરિસ્થિતિ અને ન્યાયના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.

Order VIII Rule 6D – Effect of Discontinuance of Suit

જો વાદી પોતાનો મૂળ દાવો પાછો ખેંચી લે અથવા તેનો દાવો બંધ થઈ જાય, તો પણ પ્રતિવાદીનો Counter-claim આપમેળે સમાપ્ત થતો નથી. અદાલત કાયદા મુજબ Counter-claim અંગે કાર્યવાહી ચાલુ રાખી શકે છે.

Order VIII Rule 6E – Default of Plaintiff to Reply to Counter-claim

જો વાદી Counter-claim નો જવાબ રજૂ કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો અદાલત યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે અને જરૂરી સંજોગોમાં Counter-claim અંગે નિર્ણય લઈ શકે છે.

Order VIII Rule 6F – Relief to Defendant where Counter-claim succeeds

જો પ્રતિવાદીનો Counter-claim સફળ થાય, તો અદાલત પ્રતિવાદીને તેના હક મુજબ રાહત આપી શકે છે.

Order VIII Rule 7 – Defence or Set-off founded upon Separate Grounds

જો પ્રતિવાદી અલગ-અલગ હકીકતો અથવા કાયદાકીય આધાર પર બચાવ અથવા Set-off રજૂ કરતો હોય, તો તેણે તે તમામ આધાર સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવા જોઈએ.

Order VIII Rule 8 – New Ground of Defence

પ્રતિવાદી પોતાના Written Statement માં નવા બચાવનો આધાર રજૂ કરી શકે છે, પરંતુ તે કાયદાની જોગવાઈઓ અને અદાલતની પ્રક્રિયાને આધીન રહેશે.

Order VIII Rule 9 – Subsequent Pleadings

વાદી દ્વારા Plaint અને પ્રતિવાદી દ્વારા Written Statement રજૂ થયા પછી અન્ય કોઈ Subsequent Pleading રજૂ કરવા માટે સામાન્ય રીતે અદાલતની મંજૂરી જરૂરી છે.પરંતુ Written Statement ના જવાબમાં વાદી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવતો જવાબ (Reply) આ નિયમ હેઠળની મંજૂરીની જરૂરિયાતમાંથી અપવાદરૂપ છે.અદાલત જરૂરી હોય ત્યારે કોઈપણ પક્ષકારને વધારાની Pleading રજૂ કરવાની મંજૂરી આપી શકે છે.

Order VIII Rule 10 – Procedure when Party fails to present Written Statement

જો પ્રતિવાદી અદાલત દ્વારા નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં Written Statement રજૂ કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો અદાલત તેની સામે યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.અદાલત કેસની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે ચુકાદો આપી શકે છે અથવા અન્ય યોગ્ય આદેશ કરી શકે છે.પરંતુ માત્ર Written Statement રજૂ ન થયું હોય એટલા માટે વાદીનો દાવો આપમેળે સાબિત થઈ જાય છે એવું નથી. અદાલતે કેસના તથ્યો અને કાયદાકીય સ્થિતિ ધ્યાનમાં લેવાની રહે છે.

Pleadings અને Written Statement વચ્ચેનો તફાવત

મુદ્દો	Plaint	Written Statement
રજૂ કરનાર	વાદી (Plaintiff)	પ્રતિવાદી (Defendant)
હેતુ	પોતાનો દાવો રજૂ કરવો	દાવાનો બચાવ કરવો
સંબંધિત Order	Order VII	Order VIII
સામાન્ય વિષય	Cause of Action અને Relief	Admission, Denial અને Defence
મુખ્ય હેતુ	અદાલત પાસેથી રાહત મેળવવી	વાદીના દાવાનો જવાબ આપવો

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મહત્ત્વના મુદ્દાઓ

Order VI Rule 1 મુજબ Pleading એટલે Plaint અથવા Written Statement.

Order VI Rule 2 મુજબ Pleading માં Material Facts રજૂ કરવાના હોય છે, Evidence નહીં.

Order VI Rule 4 મુજબ Fraud, Misrepresentation અને Undue Influence જેવા આક્ષેપોની જરૂરી વિગતો આપવી પડે છે.

Order VI Rule 15 મુજબ Pleadings નું Verification અને Affidavit જરૂરી છે.

Order VI Rule 16 મુજબ અદાલત અનાવશ્યક અથવા અપમાનજનક Pleadings દૂર કરી શકે છે.

Order VI Rule 17 મુજબ Pleadings માં Amendment કરી શકાય છે, પરંતુ Trial શરૂ થયા પછી Due Diligence ની શરત લાગુ પડે છે.

Order VII Rule 1 Plaint માં જરૂરી વિગતો દર્શાવે છે.

Order VII Rule 11 Plaint Rejection અંગે છે.

Order VIII Rule 1 Written Statement રજૂ કરવાની સમયમર્યાદા અંગે છે.

Order VIII Rule 5 Specific Denial અને Deemed Admission અંગે છે.

Order VIII Rule 6 Set-off અંગે છે.

Order VIII Rule 6A Counter-claim અંગે છે.

Order VIII Rule 9 Subsequent Pleadings અંગે છે.

Order VIII Rule 10 Written Statement રજૂ ન કરવામાં આવે ત્યારે અદાલતની કાર્યવાહી અંગે છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ

Kailash v. Nanhku (2005) 4 SCC 480

આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સામાન્ય સિવિલ દાવાઓમાં Order VIII Rule 1 હેઠળ Written Statement રજૂ કરવાની 90 દિવસની સમયમર્યાદા Directory Nature ની છે. યોગ્ય અને અસાધારણ સંજોગોમાં અદાલત વધુ સમય આપી શકે છે. જોકે આ સત્તાનો ઉપયોગ નિયમિત રીતે થવો જોઈએ નહીં. Indian Kanoon+1

Salem Advocate Bar Association, Tamil Nadu v. Union of India (2005) 6 SCC 344

આ ચુકાદામાં CPC માં કરવામાં આવેલા 1999 અને 2002 ના સુધારાઓની બંધારણીય માન્યતા અને પ્રક્રિયાત્મક જોગવાઈઓ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્ત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન આપ્યું હતું.

સિવિલ કેસમાં Plaint અને Written Statement બંનેનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. Plaint દ્વારા વાદી પોતાનો દાવો અને માંગવામાં આવેલી રાહત રજૂ કરે છે, જ્યારે Written Statement દ્વારા પ્રતિવાદી પોતાનો બચાવ રજૂ કરે છે. Order VI Pleadings કેવી રીતે તૈયાર કરવી તે અંગેના સામાન્ય નિયમો આપે છે, જ્યારે Order VIII Written Statement, Denial, Set-off અને Counter-claim જેવી બાબતોને નિયંત્રિત કરે છે. AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા ઉમેદવારોએ ખાસ કરીને Order VI Rule 2, Rule 15, Rule 16, Rule 17 અને Order VIII Rule 1, Rule 5, Rule 6 તથા Rule 6A સારી રીતે તૈયાર કરવા જોઈએ.

આ જોગવાઈઓની સમજ માત્ર પરીક્ષામાં જ નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક સિવિલ પ્રેક્ટિસમાં પણ ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.

CPC – Order VI અને Order VIII : 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. CPC ના Order VI Rule 1 મુજબ Pleading નો અર્થ શું થાય છે?

(A) માત્ર Plaint
(B) માત્ર Written Statement
(C) Plaint અથવા Written Statement
(D) Plaint અને Evidence

સાચો જવાબ: (C) Plaint અથવા Written Statement

પ્રશ્ન 2. Order VI Rule 2 મુજબ Pleading માં શું રજૂ કરવાનું હોય છે?

(A) તમામ પુરાવા
(B) Material Facts
(C) માત્ર સાક્ષીઓનાં નામ
(D) માત્ર કાયદાકીય દલીલો

સાચો જવાબ: (B) Material Facts

પ્રશ્ન 3. Pleading માં શું રજૂ કરવાની જરૂર હોતી નથી?

(A) Material Facts
(B) Cause of Action
(C) Evidence
(D) જરૂરી હકીકતો

સાચો જવાબ: (C) Evidence

પ્રશ્ન 4. Fraud અને Misrepresentation જેવા આક્ષેપોની વિશિષ્ટ વિગતો કયા નિયમ હેઠળ આપવી જરૂરી છે?

(A) Order VI Rule 2
(B) Order VI Rule 4
(C) Order VI Rule 14
(D) Order VI Rule 17

સાચો જવાબ: (B) Order VI Rule 4

પ્રશ્ન 5. Pleading પર સહી કરવાની જોગવાઈ કયા નિયમમાં છે?

(A) Order VI Rule 10
(B) Order VI Rule 12
(C) Order VI Rule 14
(D) Order VI Rule 16

સાચો જવાબ: (C) Order VI Rule 14

પ્રશ્ન 6. Verification of Pleadings અંગે કઈ જોગવાઈ છે?

(A) Order VI Rule 14
(B) Order VI Rule 15
(C) Order VI Rule 16
(D) Order VI Rule 17

સાચો જવાબ: (B) Order VI Rule 15

પ્રશ્ન 7. Pleading સાથે Affidavit રજૂ કરવાની જોગવાઈ કયા નિયમમાં છે?

(A) Order VI Rule 15(4)
(B) Order VI Rule 16
(C) Order VIII Rule 1
(D) Order VII Rule 11

સાચો જવાબ: (A) Order VI Rule 15(4)

પ્રશ્ન 8. અનાવશ્યક અથવા અપમાનજનક Pleadings દૂર કરવાની સત્તા અદાલતને કયા નિયમ હેઠળ મળે છે?

(A) Order VI Rule 14
(B) Order VI Rule 15
(C) Order VI Rule 16
(D) Order VI Rule 18

સાચો જવાબ: (C) Order VI Rule 16

પ્રશ્ન 9. Amendment of Pleadings અંગે કઈ જોગવાઈ છે?

(A) Order VI Rule 4
(B) Order VI Rule 14
(C) Order VI Rule 16
(D) Order VI Rule 17

સાચો જવાબ: (D) Order VI Rule 17

પ્રશ્ન 10. Trial શરૂ થયા પછી Pleading માં Amendment માટે કઈ શરત જરૂરી છે?

(A) માત્ર વાદીની સંમતિ
(B) માત્ર પ્રતિવાદીની સંમતિ
(C) Due Diligence છતાં અગાઉ મુદ્દો ઉઠાવી ન શકાયો હોય
(D) કોઈ શરત જરૂરી નથી

સાચો જવાબ: (C) Due Diligence છતાં અગાઉ મુદ્દો ઉઠાવી ન શકાયો હોય

પ્રશ્ન 11. Plaint માં જરૂરી વિગતો દર્શાવવાની જોગવાઈ કયા Order માં છે?

(A) Order VI
(B) Order VII
(C) Order VIII
(D) Order IX

સાચો જવાબ: (B) Order VII

પ્રશ્ન 12. Rejection of Plaint અંગે કઈ જોગવાઈ છે?

(A) Order VII Rule 1
(B) Order VII Rule 5
(C) Order VII Rule 11
(D) Order VIII Rule 1

સાચો જવાબ: (C) Order VII Rule 11

પ્રશ્ન 13. સામાન્ય સિવિલ કેસમાં Written Statement રજૂ કરવાની પ્રારંભિક સમયમર્યાદા કેટલી છે?

(A) 15 દિવસ
(B) 30 દિવસ
(C) 60 દિવસ
(D) 120 દિવસ

સાચો જવાબ: (B) 30 દિવસ

પ્રશ્ન 14. સામાન્ય સિવિલ કેસમાં Order VIII Rule 1 હેઠળ Written Statement રજૂ કરવાની સામાન્ય વિસ્તૃત સમયમર્યાદા કેટલી છે?

(A) 45 દિવસ
(B) 60 દિવસ
(C) 90 દિવસ
(D) 120 દિવસ

સાચો જવાબ: (C) 90 દિવસ

પ્રશ્ન 15. Specified Value ના Commercial Suit માં Written Statement રજૂ કરવાની મહત્તમ સમયમર્યાદા કેટલી છે?

(A) 30 દિવસ
(B) 60 દિવસ
(C) 90 દિવસ
(D) 120 દિવસ

સાચો જવાબ: (D) 120 દિવસ

પ્રશ્ન 16. Specific Denial અને Deemed Admission અંગે કયો નિયમ છે?

(A) Order VIII Rule 1
(B) Order VIII Rule 3
(C) Order VIII Rule 5
(D) Order VIII Rule 10

સાચો જવાબ: (C) Order VIII Rule 5

પ્રશ્ન 17. Set-off અંગે કઈ જોગવાઈ છે?

(A) Order VIII Rule 4
(B) Order VIII Rule 5
(C) Order VIII Rule 6
(D) Order VIII Rule 9

સાચો જવાબ: (C) Order VIII Rule 6

પ્રશ્ન 18. Counter-claim અંગે કઈ જોગવાઈ છે?

(A) Order VIII Rule 2
(B) Order VIII Rule 5
(C) Order VIII Rule 6
(D) Order VIII Rule 6A

સાચો જવાબ: (D) Order VIII Rule 6A

પ્રશ્ન 19. Subsequent Pleadings અંગે કયો નિયમ છે?

(A) Order VIII Rule 5
(B) Order VIII Rule 6A
(C) Order VIII Rule 9
(D) Order VIII Rule 10

સાચો જવાબ: (C) Order VIII Rule 9

પ્રશ્ન 20. પ્રતિવાદી Written Statement રજૂ કરવામાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે અદાલતની સત્તા કયા નિયમમાં આપવામાં આવી છે?

(A) Order VIII Rule 5
(B) Order VIII Rule 6
(C) Order VIII Rule 9
(D) Order VIII Rule 10

સાચો જવાબ: (D) Order VIII Rule 10

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ નોંધ

Order VI એટલે Pleadings ના સામાન્ય નિયમો.

Order VII એટલે Plaint.

Order VIII એટલે Written Statement, Set-off અને Counter-claim.

ખાસ યાદ રાખો: Order VI Rule 17 – Amendment of Pleadings, Order VIII Rule 1 – Written Statement, Order VIII Rule 6 – Set-off અને Order VIII Rule 6A – Counter-claim.

આ ચાર જોગવાઈઓમાંથી પ્રશ્નો આવવાની સારી શક્યતા છે.