ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈમાં કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે રાજ્ય પોલીસને તપાસનો સંપૂર્ણ અધિકાર
ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈમાં કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે રાજ્ય પોલીસને તપાસનો સંપૂર્ણ અધિકાર.
ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈમાં કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે રાજ્ય પોલીસને તપાસનો સંપૂર્ણ અધિકાર.
ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક લાવતા Supreme Court of India એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ હેઠળ તપાસ કરવા માટે રાજ્ય પોલીસ અથવા રાજ્ય એન્ટી-કરપ્શન બ્યુરો (ACB) ને CBI ની પૂર્વ મંજૂરી લેવાની કોઈ જરૂર નથી.
ન્યાયમૂર્તિ શ્રી જે.બી. પારડી વાલા અને ન્યાયમૂર્તિ શ્રી સતીશ ચંદ્ર શર્માની ખંડપીઠે આપેલા આ ચુકાદામાં અદાલતે કહ્યું છે કે Prevention of Corruption Act (PC Act) હેઠળના ગુનાઓમાં રાજ્ય પોલીસને FIR નોંધવાની, તપાસ કરવાની તેમજ ચાર્જશીટ દાખલ કરવાની સંપૂર્ણ કાનૂની સત્તા છે, ભલે આરોપી કેન્દ્ર સરકારનો કર્મચારી કેમ ન હોય.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ તાજેતરનો આ નિર્ણય ખરેખર મહત્વપૂર્ણ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્ય પોલીસ/રાજ્ય ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી બ્યુરો (ACBs) ને ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાં ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ કાયદા હેઠળ કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે CBI ની પૂર્વ સંમતિ/પરવાનગી વિના તપાસ કરવા અને ચાર્જશીટ દાખલ કરવાની સત્તા આપી છે.
📌 સંપૂર્ણ કેસ શીર્ષક અને વિગતો : ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈમાં કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે રાજ્ય પોલીસને તપાસનો સંપૂર્ણ અધિકાર
📜 નવલ કિશોર મીના @ N.K. મીના વિરુદ્ધ રાજસ્થાન રાજ્ય, S.L.P. (Crl.) નં. 492/2026 —
સુપ્રીમ કોર્ટે 3 ઓક્ટોબર, 2025 ના રાજસ્થાન હાઇકોર્ટના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું, અને પોતાના 19 જાન્યુઆરી 2026 ના ઉપરોક્ત આદેશ માં સ્પષ્ટતા કરી કે
✔️ રાજ્ય પોલીસ/ACB ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાં કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે FIR નોંધી શકે છે,
✔️ CBI ની કોઈપણ પૂર્વ સંમતિ/પરવાનગી વિના,
✔️ અને ચાર્જશીટ પણ દાખલ કરી શકે છે.
બેન્ચ: ન્યાયાધીશ જે.બી. પારડીવાલા અને ન્યાયાધીશ સતીશ ચંદ્ર શર્મા
લાંબા સમયથી એવી માન્યતા ચાલી આવી હતી કે જો કોઈ કેન્દ્ર સરકારનો કર્મચારી ભ્રષ્ટાચારના ગુનામાં સંડોવાયેલો હોય, તો માત્ર CBI જ તેની તપાસ કરી શકે. આ માન્યતાના કારણે અનેક કેસોમાં રાજ્ય પોલીસ દ્વારા શરૂ કરાયેલી તપાસને ટેક્નિકલ કારણોસર પડકારવામાં આવતી હતી.
સર્વોચ્ચ અદાલતે આ મુદ્દે સ્પષ્ટતા કરતાં જણાવ્યું કે કાયદામાં ક્યાંય એવું બંધન નથી કે કેન્દ્ર સરકાર ના કર્મચારીઓના ભ્રષ્ટાચારના કેસમાં રાજ્ય એજન્સીઓ તપાસ કરી ન શકે.
ચુકાદામાં અદાલતે જણાવ્યું કે: ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈમાં કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે રાજ્ય પોલીસને તપાસનો સંપૂર્ણ અધિકાર
- PC Act હેઠળનો ગુનો સંજ્ઞેય ગુનો છે.
- ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતા (CrPC) મુજબ સંજ્ઞેય ગુનામાં રાજ્ય પોલીસને તપાસ કરવાનો અધિકાર છે.
- CBI વિશિષ્ટ એજન્સી છે, પરંતુ તે એકમાત્ર તપાસ એજન્સી નથી.
અદાલતે વધુમાં કહ્યું કે કાયદાની એવી વ્યાખ્યા કરવી યોગ્ય નથી જે ભ્રષ્ટાચાર સામેની કાર્યવાહી નબળી પાડે.
કાનૂની નિષ્ણાતોના મતે, આ ચુકાદો ભારતીય સંઘીય માળખાને મજબૂત બનાવે છે. રાજ્ય સરકારોની પોલીસ શક્તિઓને માન્યતા આપવાથી તપાસ પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી અને અસરકારક બનશે.
જો દરેક કેન્દ્ર કર્મચારીના કેસમાં માત્ર CBI પર આધાર રાખવામાં આવે, તો CBI પર અતિ ભાર પડે અને કેસોના નિકાલમાં વિલંબ થાય – એવું પણ અદાલતે સંકેતરૂપે નોંધ્યું છે.
ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ રાજ્ય પોલીસને બાકાત રાખતો નથી. કોર્ટે પીસી એક્ટ ( Prevention of Corruption Act ) ની કલમ 17 ની તપાસ કરી અને ઠરાવ્યું કે પીસી એક્ટ તપાસ માટે અલગ પ્રક્રિયાની જોગવાઈ કરતો નથી, કે તે રાજ્ય પોલીસને ગુનાઓ નોંધવા અને તપાસ કરવાથી બાકાત રાખતો નથી. એકમાત્ર શરત એ છે કે તપાસ પીસી એક્ટની કલમ 17 હેઠળ ઉલ્લેખિત રેન્કના અધિકારી દ્વારા હાથ ધરવામાં આવવી જોઈએ. પીસી એક્ટ ખાસ કરીને તપાસ કરવા માટે અલગ પ્રક્રિયાની જોગવાઈ કરતો નથી. પીસી એક્ટ હેઠળના ગુનાઓની તપાસ રાજ્ય એજન્સી અથવા કેન્દ્રીય એજન્સી દ્વારા અથવા કોઈપણ પોલીસ એજન્સી દ્વારા કરી શકાય છે. જેમ કે ઉપરોક્ત કાયદાની કલમ 17 માંથી જોઈ શકાય છે કે પોલીસ અધિકારી ચોક્કસ રેન્કનો હોવો જોઈએ. સીબીઆઈ અને રાજ્ય પોલીસ પૂરક રીતે કાર્ય કરે છે. જ્યારે કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે, પરંપરા અને વહીવટી વ્યવસ્થા દ્વારા, કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામેના ભ્રષ્ટાચારના કેસોની તપાસ સામાન્ય રીતે સીબીઆઈ દ્વારા કરવામાં આવે છે અને રાજ્ય કર્મચારીઓ સામેના કેસોની તપાસ એસીબી દ્વારા કરવામાં આવે છે, કોર્ટે ઠરાવ્યું કે આવી વ્યવસ્થા રાજ્ય પોલીસની વૈધાનિક સત્તાઓ છીનવી લેતી નથી. સગવડ માટે અને કામના પુનરાવર્તનને ટાળવા માટે, સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન ને કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે ભ્રષ્ટાચાર અને લાંચના કેસોની તપાસ કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે અને એન્ટી કરપ્શન બ્યુરોને રાજ્ય સરકારના કર્મચારીઓ સામે ભ્રષ્ટાચાર અને લાંચના કેસોની તપાસ કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે. પરંતુ કલમ 17 રાજ્ય પોલીસ અથવા રાજ્યની વિશેષ એજન્સીને કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ સામે લાંચ, ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરવર્તણૂક સંબંધિત ગુનો નોંધવા અથવા કેસોની તપાસ કરવાથી બાકાત રાખતી નથી અથવા અટકાવતી નથી. DSPE કાયદો ( Delhi Special Police Establishment Act, 1946 ) સક્ષમ અને પરવાનગી આપનારો છે. એ.સી. શર્મા વિરુદ્ધ દિલ્હી વહીવટ, (1973) 1 SCC 726 પર આધાર રાખીને, કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે DSPE કાયદો ફક્ત પરવાનગી આપનારો અને સશક્તિકરણ સ્વભાવનો છે અને નિયમિત પોલીસ અધિકારીઓને તેમના અધિકારક્ષેત્રમાંથી છીનવી લેતો નથી. DSPE કાયદાની યોજના સ્પષ્ટ રીતે અથવા જરૂરી સૂચિતાર્થ દ્વારા નિયમિત પોલીસ અધિકારીઓને તેમના અધિકારક્ષેત્ર, સત્તા અને અન્ય કોઈપણ સક્ષમ કાયદા હેઠળ ગુનાઓની તપાસ કરવાની ક્ષમતાથી વંચિત કરતી નથી.
રાજ્ય એન્ટી-કરપ્શન બ્યુરો હવે કેન્દ્ર કર્મચારીઓ સામે નિર્ભયતાથી તપાસ શરૂ કરી શકશે.
- કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ માટે “CBI ની મંજૂરી નથી” જેવી દલીલ હવે બચાવ રૂપે ઉપયોગી નહીં રહે.
- સામાન્ય નાગરિકોની ફરિયાદો પર ઝડપથી કાર્યવાહી થવાની શક્યતા વધશે.
કાનૂની ક્ષેત્રે મહત્વ
વકીલો અને કાનૂની વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં ભ્રષ્ટાચાર સંબંધિત કેસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાશે. ખાસ કરીને અધિકારક્ષેત્ર (jurisdiction) અંગે થતા વિવાદોમાં આ નિર્ણય માર્ગદર્શક બનશે.
નિષ્કર્ષ
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય માત્ર કાનૂની સ્પષ્ટતા પૂરતો નથી, પરંતુ તે ભ્રષ્ટાચાર સામે “શૂન્ય સહનશીલતા” ( Zero Tolerance) નો મજબૂત સંદેશ આપે છે. રાજ્ય અને કેન્દ્ર – બંને સ્તરે જવાબદારી વધે તે દિશામાં આ ચુકાદો મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાઈ રહ્યું છે.
बहुत अच्छा है लेकिन निष्पक्ष जांच होनी चाहिए कोई राजकिय दखल नहीं होनीचाहिऐ