સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય: અમાન્ય વેચાણ દસ્તાવેજ ને રદ કરાવવાની જરૂર નહીં, કબજો મેળવવા માટે ૧૨ વર્ષની મર્યાદા લાગુ

છેતરપિંડી થી બનાવેલ વેચાણ દસ્તાવેજ શરૂઆત થી જ અમાન્ય, દસ્તાવેજમાં 12 વરસ ની મર્યાદા લાગુ પડે : સુપ્રિમ કોર્ટ

---

કોઈપણ પ્રકારની છેતરપિંડી કે દગા થી બનાવેલ દસ્તાવેજ શરૂઆત થી અમાન્ય ગણાય અને તે રદ્દ કરવા માટે 3 વરસ ને બદલે 12 વરસ ની મર્યાદા લાગુ પડે : સુપ્રિમ કોર્ટ

Shanti Devi (since deceased) through LRs. Goran v. Jagan Devi & Ors. Civil Appeal Number: 11795/2025

સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય: અમાન્ય વેચાણ દસ્તાવેજ પર કબજો મેળવવાના મુકદ્દમામાં ૧૨ વર્ષની મર્યાદા લાગુ, કેન્સલેશન જરૂરી નહીં

નવી દિલ્હી, ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬: સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઇન્ડિયાએ એક મહત્વના નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ વેચાણ પત્ર (સેલ ડીડ) શૂન્ય (વોઇડ અબ ઇનિશિયો) હોય – એટલે કે તેનો અમલ ક્યારેય થયો જ ના હોય અથવા તેમાં વેચાણની કિંમત ચૂકવાઈ નથી – તો તેને રદ કરાવવા માટે કાનૂની કાર્યવાહી (કેન્સલેશન) કરવાની જરૂર નથી. આવા કેસમાં માલિકીના આધારે કબજો મેળવવાના મુકદ્દમા પર લિમિટેશન એક્ટ, ૧૯૬૩ના અનુચ્છેદ ૬૫ (૧૨ વર્ષની મર્યાદા) લાગુ પડે છે, નહીં કે અનુચ્છેદ ૫૯ (૩ વર્ષની મર્યાદા).

આ નિર્ણય શાંતિ દેવી (મૃત્યુ પામેલ) તરફથી કાનૂની પ્રતિનિધિ ગોરન વિ. જગન દેવી અને અન્ય (સિવિલ અપીલ નં. ૧૧૭૯૫ ઓફ ૨૦૨૫, ૨૦૨૫ INSC 1105)માં ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ના રોજ જસ્ટિસ જે.બી. પારડી વાલા અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની બેન્ચે આપ્યો છે.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
હરિયાણાના ગુડગાંવ (હવે ગુરુગ્રામ) જિલ્લાના ગામ બિસર અકબરપુરમાં ૩૧ વીઘા ૪ ગુંઠા જમીનમાં મૂળ વાદી (રસાલી/જગન દેવી)નો ૧/૩ હિસ્સો હતો. ૧૪ જૂન ૧૯૭૩ના રજિસ્ટર્ડ વેચાણ પત્ર દ્વારા શાંતિ દેવીએ (અરજદાર) આ જમીન ખરીદી હોવાનો દાવો કર્યો હતો. ૧૪ જૂન ૧૯૭૩ના રોજ એક રજિસ્ટર્ડ વેચાણ પત્ર દ્વારા શાંતિ દેવીએ (અરજદાર/ખરીદનાર) આ જમીન ખરીદી હોવાનો દાવો કર્યો.

પરંતુ વાદીએ ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૪માં મુકદ્દમો દાખલ કરીને આ વેચાણ પત્રને ફ્રોડથી બનાવાયેલો ગણાવ્યો. તેણીનો આક્ષેપ હતો કે:

• તેણીએ આ દસ્તાવેજ પર ક્યારેય સહી કે અંગૂઠો માર્યો જ નથી (ઇમ્પર્સોનેશન/નોન-એક્ઝિક્યુશન),
• કોઈ વેચાણ કિંમત ચૂકવાઈ જ નથી,
• તેથી આ દસ્તાવેજ તેના હિસ્સા માટે શૂન્ય છે.

તેણીએ કબજાની રક્ષા માટે પર્મનન્ટ ઇન્જંક્શન અને વૈકલ્પિક રીતે જોઈન્ટ પોઝેશન તથા દસ્તાવેજને ફ્રોડ/શૂન્ય ગણાવવાની ઘોષણા માંગી.

ટ્રાયલ કોર્ટે મુકદ્દમો નકાર્યો, પરંતુ પ્રથમ અપીલ કોર્ટે વાદીને રાહત આપી અને અનુચ્છેદ ૬૫ લાગુ કરી. હાઈ કોર્ટે પણ ડિક્રી જાળવી રાખી, પરંતુ અનુચ્છેદ ૫૯ લાગુ ગણાવ્યું. સુપ્રીમ કોર્ટે અંતિમ નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે શૂન્ય વેચાણ પત્રમાં કેન્સલેશન જરૂરી નથી અને અનુચ્છેદ ૬૫ જ લાગુ પડે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય તારણો

• જો વેચાણ પત્રમાં વાદીએ સહી/અંગૂઠો માર્યો જ નથી (ઇમ્પર્સોનેશન અથવા નોન-એક્ઝિક્યુશન) અથવા કિંમત ચૂકવાઈ નથી (સેક્શન ૫૪ ટ્રાન્સફર ઓફ પ્રોપર્ટી એક્ટ મુજબ), તો તે શૂન્ય છે.
• શૂન્ય દસ્તાવેજને અવગણી શકાય છે; તેને રદ કરાવવાની જરૂર નથી.
• નોન-એક્ઝિક્યુટન્ટ (જે વ્યક્તિ દસ્તાવેજ પર સહી કરનાર નથી)ને કેન્સલેશનની અરજી કરવાની જરૂર નથી; તે સીધું માલિકીના આધારે કબજો મેળવી શકે છે.
• જો ડિક્લેરેટરી પ્રાર્થના (ઘોષણા) હોય તો પણ મુખ્ય રાહત કબજાની હોય તો અનુચ્છેદ ૬૫ જ લાગુ.
• આ કેસમાં ૧૯૭૩ના દસ્તાવેજ પર ૧૯૮૪માં દાખલ મુકદ્દમો ૧૨ વર્ષની અંદર હતો, તેથી તે સમયબદ્ધ હતો.

પૂર્વ નિર્ણયો પર આધાર
કોર્ટે પ્રેમ સિંહ વિ. બીરબલ (૨૦૦૬), સ્ટેટ ઓફ મહારાષ્ટ્ર વિ. પ્રવીણ જેઠાલાલ (૨૦૦૦), કેવલ કૃષ્ણન વિ. રાજેશ કુમાર (૨૦૨૨) અને હુસૈન અહમદ ચૌધરી વિ. હબીબુર રહમાન (૨૦૨૫) જેવા નિર્ણયોનો હવાલો આપીને આ સિદ્ધાંતને મજબૂત કર્યો છે.

1. શૂન્ય vs વોઇડેબલ દસ્તાવેજનો તફાવત
   • શૂન્ય (વોઇડ): જો કોઈ વ્યક્તિએ દસ્તાવેજ પર સહી જ કરી ન હોય, અથવા કિંમત ચૂકવાઈ જ ન હોય (સેક્શન ૫૪ TPA મુજબ), તો તે શરૂઆતથી જ અમાન્ય છે. તેને અવગણી શકાય છે – રદ કરાવવાની જરૂર નથી.
   • વોઇડેબલ: જો દસ્તાવેજ પર સહી તો થઈ હોય પણ ફ્રોડ, દબાણ કે ગેરસમજથી (જેમ કે કિંમત અથવા શરતોમાં દગો ), તો તે પ્રથમ દેખતાં માન્ય છે અને તેને રદ કરાવવું પડે છે – અનુચ્છેદ ૫૯ લાગુ.
2. નોન-એક્ઝિક્યુટન્ટનો નિયમ જે વ્યક્તિ દસ્તાવેજ પર સહી કરનાર નથી (નોન-એક્ઝિક્યુટન્ટ), તેને તે દસ્તાવેજને સંપૂર્ણ રદ કરાવવાની જરૂર નથી. તે સીધું પોતાની માલિકી પર આધારિત કબજો મેળવી શકે છે અને કોર્ટમાં કહી શકે છે કે આ દસ્તાવેજ મારા માટે બંધનકર્તા નથી.
3. લિમિટેશનની ગણતરી આ કેસમાં ફોરેન્સિક રિપોર્ટથી સાબિત થયું કે અંગૂઠાની છાપ વાદીની નહોતી અને કિંમત ચૂકવાઈ હોવાનો કોઈ પુરાવો નહોતો. તેથી દસ્તાવેજ શૂન્ય હતો. ૧૯૭૩ના દસ્તાવેજ પર ૧૯૮૪માં દાખલ મુકદ્દમો ૧૧ વર્ષમાં હતો – ૧૨ વર્ષની મર્યાદામાં આવે છે. સહ-માલિકીના કેસમાં એડવર્સ પોઝેશન ત્યારે શરૂ થાય જ્યારે સ્પષ્ટ રીતે અન્ય પક્ષકારને હક્ક નકારવામાં આવે (ઔટર).
4. પુરાવા અને પ્રમાણ રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજને માન્યતા હોય છે, પરંતુ તેને રદ કરી શકાય છે. અહીં ઓરિજિનલ દસ્તાવેજ રજૂ ન કરવો, નિષ્પક્ષ સાક્ષીઓની ગેરહાજરી અને કિંમત ચૂકવનારની ગવાહી ન આવવી – આ બધું વિરુદ્ધ પુરાવા તરીકે ગણાયા.

આ નિર્ણયનું મહત્વ અને લોકો માટે ફાયદો

• ઘણા લોકોને લાગે છે કે રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજને ચેલેન્જ કરવા માટે માત્ર ૩ વર્ષ છે – આ નિર્ણય તે ભ્રમ દૂર કરે છે.
• ખાસ કરીને સહ-માલિકો, વારસદારો અને બિન-સહી કરનારા લોકો માટે રાહતદાયક છે.
• જો દસ્તાવેજ શરૂઆત થી જ અમાન્ય હોય તો તમે સીધું કબજાનો મુકદ્દમો કરી શકો છો અને ૧૨ વર્ષ સુધીનો સમય મળે છે.
• આ નિર્ણય પહેલાના અનેક કેસો (જેમ કે પ્રેમ સિંહ વિ. બીરબલ, કેવલ કૃષ્ણન વિ. રાજેશ કુમાર)ને મજબૂત બનાવે છે અને કોર્ટોમાં સુસંગતતા લાવે છે.

આ પણ વાંચો : ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ ની ફરિયાદ પતિ પણ કરી શકે છે – દિલ્હી હાઇ કોર્ટજો પત્નીના ખરાબ વર્તન ના લીધે પતિ કમાવા અસમર્થ બની જાય તો પત્ની ભરણ પોષણ માટે દાવો ના કરી શકે – અલાહાબાદ હાઇ કોર્ટઆ પણ વાંચો : ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ ની ફરિયાદ પતિ પણ કરી શકે છે – દિલ્હી હાઇ કોર્ટ

આ નિર્ણય જમીન વિવાદોમાં કાનૂની સ્પષ્ટતા લાવીને ન્યાય પ્રક્રિયાને વધુ સરળ અને ન્યાયી બનાવશે. જો તમારી પાસે આવો કોઈ જૂનો વિવાદ હોય તો વકીલની સલાહ લઈને આ નિર્ણયનો લાભ લઈ શકાય છે.

કોઈપણ પ્રકારની છેતરપિંડી કે દગા થી બનાવેલ દસ્તાવેજ શરૂઆત થી અમાન્ય ગણાય અને તે રદ્દ કરવા માટે 3 વરસ ને બદલે 12 વરસ ની મર્યાદા લાગુ પડે : સુપ્રિમ કોર્ટ

Shanti Devi (since deceased) through LRs. Goran v. Jagan Devi & Ors. Civil Appeal Number: 11795/2025

જજમેન્ટ ડાઉનલોડ : છેતરપિંડી થી બનાવેલ વેચાણ દસ્તાવેજ શરૂઆત થી જ અમાન્ય, દસ્તાવેજમાં 12 વરસ ની મર્યાદા લાગુ પડે : સુપ્રિમ કોર્ટ

void sale deed, void sale deed judgment, void sale deed supreme court, void vs voidable sale deed, sale deed void supreme court ruling, void sale deed supreme court verdict, sale deed, sale deed validity, sale deed delhi, sale deed india, sale deed cancel, sale deed format, what is sale deed, registered sale deed, sale deed meaning, sale deed supreme court, sale deed execution, sale deed explained, execution of sale deed, sale deed maharashtra, sale deed cancellation, sale deed registration, sale deed legal process,Shanti Devi vs Jagan Devi,Article 65 Limitation Act,સુપ્રીમ કોર્ટ નિર્ણય 2025,void sale deed,Article 65 vs Article 59,non-executant sale deed,લિમિટેશન એક્ટ અનુચ્છેદ 65,અનુચ્છેદ 59 કેન્સલેશન,વેચાણ પત્ર ફ્રોડ,Section 54 Transfer of Property Act,સહ-માલિકી વિવાદ,adverse possession co-owner,2025 INSC 1105,void ab initio sale deed.