ડ્રગ્સની જથ્થો નિર્ધારિત કોમર્શિયલ ક્વોન્ટિટી કરતાં 10 ગણાથી વધુ હોય, ત્યારે ટ્રાયલને ઝડપી બનાવો.
ડ્રગ્સની જથ્થો કાયદામાં નિર્ધારિત કોમર્શિયલ ક્વોન્ટિટી કરતાં 10 ગણાથી વધુ હોય, ત્યારે ટ્રાયલને ઝડપી બનાવો.
પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ જામીન ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે જ્યારે ડ્રગ્સની જથ્થો નિર્ધારિત કોમર્શિયલ ક્વોન્ટિટી કરતાં 10 ગણાથી વધુ હોય, ત્યારે ટ્રાયલને ઝડપી બનાવો.
જોકે, લાંબી પ્રી-ટ્રાયલ કસ્ટડી હોવા છતાં, કેસની ગંભીરતા, ડ્રગ્સનો વિશાળ જથ્થો અને આરોપીની ભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટે જામીન આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
આ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચના જસ્ટિસ અનૂપ ચિતકારા અને જસ્ટિસ હરમીત સિંહ દેઓલ દ્વારા 10 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ CRM-M-37738-2026, Sarabjit Singh v. State of Punjab કેસમાં આપવામાં આવ્યો હતો. અરજદાર સરબજીત સિંહે NDPS Act હેઠળ નોંધાયેલા કેસમાં નિયમિત જામીનની માંગ કરી હતી.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસમાં FIR વર્ષ 2013માં Banur Police Station ખાતે નોંધવામાં આવી હતી. આરોપો IPCની વિવિધ કલમો ઉપરાંત NDPS Actની Sections 21, 22, 25, 25-A અને 29 તથા Arms Actની જોગવાઈઓ હેઠળ હતા. અરજદાર તે સમયે પંજાબ પોલીસમાં Sub-Inspector તરીકે ફરજ બજાવતો હતો અને બાદમાં તેને સેવામાંથી બરતરફ કરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રોસિક્યુશનના જણાવ્યા મુજબ, એક સંગઠિત ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ સિન્ડિકેટ દ્વારા વાહનોમાં નશીલા પદાર્થોનું પરિવહન કરવામાં આવતું હતું. તપાસ દરમિયાન Methamphetamine એટલે કે “Ice” તથા Pseudoephedrine સહિતના પદાર્થો મોટા પ્રમાણમાં મળી આવ્યા હતા. એક પ્રસંગે વાહનમાંથી 500 ગ્રામ Methamphetamine મળી આવ્યું હતું, જ્યારે અન્ય આરોપીઓ પાસેથી 20 કિલોગ્રામ Pseudoephedrine સહિતના પદાર્થો મળી આવ્યા હતા.
તપાસ દરમિયાન વિવિધ સ્થળોએથી પણ મોટા પ્રમાણમાં નિયંત્રિત પદાર્થો અને precursor chemicals મળ્યા હોવાનું રેકોર્ડમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં 225 કિલોગ્રામ અને 175 કિલોગ્રામ Pseudoephedrine સહિતના જથ્થાનો સમાવેશ થાય છે.
પોલીસ અધિકારી તરીકે પદનો દુરુપયોગ કરવાનો આરોપ
અરજદાર સામે એવો ગંભીર આરોપ હતો કે તેણે પોલીસ અધિકારી તરીકેની પોતાની સત્તા અને યુનિફોર્મનો ઉપયોગ કરીને ડ્રગ્સ લઈ જતા વાહનોને પોલીસ નાકા અને ચેકપોસ્ટ પરથી તપાસ વિના પસાર થવામાં મદદ કરી હતી.
કોર્ટના રેકોર્ડ મુજબ, તપાસમાં એવો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે અરજદાર પોલીસ યુનિફોર્મ પહેરીને નશીલા પદાર્થો લઈ જતા વાહનોને રોકવામાં ન આવે તેની ખાતરી કરતો હતો અને સિન્ડિકેટને સુરક્ષા પૂરી પાડતો હતો.
હાઈકોર્ટે આ ભૂમિકાને અત્યંત ગંભીર ગણાવી હતી.
Commercial Quantity હોય ત્યારે Section 37ની કડક શરતો
આ કેસમાં આરોપિત ડ્રગ્સની માત્રા Commercial Quantityમાં આવતી હોવાથી NDPS Actની Section 37ની કડક જોગવાઈઓ લાગુ પડી હતી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે Commercial Quantity સંબંધિત NDPS કેસમાં જામીન માટે માત્ર સામાન્ય Bail Principles પૂરતા નથી. Section 37 હેઠળની બંને શરતો પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે. પ્રથમ, Public Prosecutorને જામીન અરજીનો વિરોધ કરવાની તક મળવી જોઈએ. બીજી અને વધુ મહત્વપૂર્ણ શરત એ છે કે કોર્ટને એવી Reasonable Grounds હોવી જોઈએ કે આરોપી સંબંધિત ગુનામાં દોષિત નથી અને જામીન પર બહાર આવ્યા બાદ ફરી આવો ગુનો કરશે નહીં.
કોર્ટે નોંધ્યું કે “Reasonable Grounds” માત્ર Prima Facie Grounds કરતાં કંઈક વધુ મજબૂત કસોટી છે. બંને શરતોમાંથી કોઈ એક પૂર્ણ ન થાય તો Section 37 હેઠળ જામીન પર પ્રતિબંધ ચાલુ રહે છે.
સહઆરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં Parityનો લાભ નહીં
અરજદારે એક સહઆરોપી Deep Singh સાથે Parityના આધારે જામીનની માંગ કરી હતી, જેને અલગ ટ્રાયલ બાદ નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.
પરંતુ હાઈકોર્ટે કહ્યું કે Parityનો સિદ્ધાંત ત્યારે જ લાગુ પડે જ્યારે બંને આરોપીઓની ભૂમિકા અને કેસના તથ્યો સમાન અથવા સમાન પ્રકારના હોય. અહીં અરજદાર સામે પોલીસ અધિકારી તરીકે પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરીને ડ્રગ્સના પરિવહનમાં મદદ કરવાનો અલગ અને ગંભીર આરોપ હતો. તેથી સહઆરોપીની acquittalના આધારે તેને Parityનો લાભ આપી શકાય નહીં.
4 વર્ષથી વધુ કસ્ટડી છતાં જામીન કેમ નહીં?
અરજદાર 31 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં આ કેસમાં 4 વર્ષ, 6 મહિના અને 13 દિવસથી કસ્ટડીમાં હતો. અરજદાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી કે આટલી લાંબી Pre-Trial Custody અને ધીમી ગતિએ ચાલતી ટ્રાયલના કારણે તેને જામીન મળવા જોઈએ.
હાઈકોર્ટે સ્વીકાર્યું કે 4 વર્ષ 6 મહિના કરતાં વધુ કસ્ટડી ચોક્કસપણે ટૂંકી નથી. પરંતુ માત્ર લાંબી કસ્ટડીના આધારે જામીન આપવાનો નિર્ણય કરી શકાય નહીં. કોર્ટએ ગુનાની ગંભીરતા, સામેલ ડ્રગ્સનો જથ્થો, આરોપીની ભૂમિકા, મહત્તમ સજાની જોગવાઈ અને અરજદારના Proclaimed Person હોવાના તથ્યોને ધ્યાનમાં લીધા.
કોર્ટે નોંધ્યું કે આ કેસમાં મહત્તમ સજા 20 વર્ષ સુધી થઈ શકે છે અને આરોપી પર ડ્રગ્સની હેરાફેરી તથા વિતરણમાં પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરવાનો ગંભીર આરોપ છે.
Article 21 અને લાંબી કસ્ટડી અંગે મહત્વપૂર્ણ અવલોકન
પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ જામીન ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે જ્યારે ડ્રગ્સની જથ્થો કાયદામાં નિર્ધારિત કોમર્શિયલ ક્વોન્ટિટી કરતાં 10 ગણાથી વધુ હોય, ત્યારે ટ્રાયલને ઝડપી બનાવો. : હાઈકોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે Bail Law માં Trial Delay એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. કોઈ વ્યક્તિને અંતિમ ચુકાદા પહેલાં લાંબા સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવે અને અંતે તે નિર્દોષ જાહેર થાય તો કસ્ટડીમાં ગુમાવેલા વર્ષો પરત આપી શકાય નહીં.
કોર્ટે Article 21 હેઠળ Personal Libertyના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો અને નોંધ્યું કે અનિશ્ચિત સમય સુધી Undertrial Prisonerને કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવે તો Article 21નો પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે. જોકે, Prolonged Custody એ દરેક કેસમાં આપમેળે જામીન આપવાનો આધાર નથી; ગુનાની ગંભીરતા, સજા, આરોપીની ભૂમિકા અને અન્ય સંજોગો પણ જોવાના રહે છે.
આ જ કારણસર વર્તમાન કેસમાં લાંબી કસ્ટડી હોવા છતાં અરજદારને જામીન આપવામાં આવ્યા નહોતા.
પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ જામીન ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે ડ્રગ્સની જથ્થો નિર્ધારિત કોમર્શિયલ ક્વોન્ટિટી કરતાં 10 ગણાથી વધુ હોય, ત્યારે ટ્રાયલને ઝડપી બનાવો..
આ ચુકાદાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ નોંધ અંતમાં જોવા મળે છે.
હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યારે ડ્રગ્સનો જથ્થો કાયદા હેઠળની Commercial Quantity કરતાં 10 ગણાથી વધુ હોય, ત્યારે કોર્ટોએ ટ્રાયલને ઝડપી બનાવવી જોઈએ. જો જામીન પર રહેલો કોઈ સહઆરોપી ટ્રાયલમાં વિલંબનું કારણ બને, તો ન્યાયના હિતમાં તેના જામીન રદ કરવાની કાર્યવાહી પણ વિચારવામાં આવી શકે છે.
કોર્ટે અગાઉના Supreme Courtના નિર્ણયોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં ગંભીર NDPS કેસોમાં ટ્રાયલ વહેલી પૂર્ણ કરવાની દિશામાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
વર્તમાન કેસમાં પણ હાઈકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટને વિલંબને ધ્યાનમાં રાખીને ટ્રાયલને “one of the top priorities” તરીકે ઝડપી આગળ વધારવા વિનંતી કરી હતી.
અંતિમ નિર્ણય : પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ જામીન ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે જ્યારે ડ્રગ્સની જથ્થો નિર્ધારિત કોમર્શિયલ ક્વોન્ટિટી કરતાં 10 ગણાથી વધુ હોય, ત્યારે ટ્રાયલને ઝડપી બનાવો.
તમામ પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે સરબજીત સિંહની Bail Petition ફગાવી દીધી. જોકે, ચુકાદામાં કરવામાં આવેલી તમામ ટિપ્પણીઓ Tentative હોવાનું અને કેસના Merits પર અંતિમ અભિપ્રાય ન હોવાનું પણ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે. આ અવલોકનો ટ્રાયલ અથવા સહઆરોપીઓના કેસને પ્રભાવિત નહીં કરે.
ચુકાદાનો કાનૂની સાર
આ ચુકાદો ખાસ કરીને NDPS Act હેઠળના Commercial Quantity કેસોમાં Bail માટે મહત્વપૂર્ણ છે. Section 37ની Twin Conditions પૂર્ણ કરવી ફરજિયાત છે અને માત્ર લાંબી કસ્ટડી, સહઆરોપીની acquittal અથવા Parityનો દાવો હંમેશા જામીન મેળવવા માટે પૂરતો નથી.
સાથે જ, કોર્ટએ એક મહત્વપૂર્ણ સંતુલન સ્થાપિત કર્યું છે: ગંભીર અને મોટા ડ્રગ્સ કેસોમાં Section 37ની કડક શરતોનું પાલન જરૂરી છે, પરંતુ આવા કેસોમાં પણ આરોપીને અનિશ્ચિત સમય સુધી Undertrial તરીકે જેલમાં રાખી શકાય નહીં. ખાસ કરીને Commercial Quantity કરતાં 10 ગણાથી વધુ ડ્રગ્સ ધરાવતા કેસોમાં ટ્રાયલને ઝડપી ગતિએ પૂર્ણ કરવાનું મહત્વ કોર્ટએ રેખાંકિત કર્યું છે.
Sarabjit Singh, State of Punjab, Punjab and Haryana High Court, Punjab Haryana High Court, NDPS Act, Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act, Section 37 NDPS Act, NDPS Bail, Commercial Quantity, Drug Quantity, 10 Times Commercial Quantity, Drug Trafficking, Methamphetamine, Ice Drug, Pseudoephedrine, Prolonged Custody, Pre Trial Custody, Bail, Regular Bail, Article 21, Right to Personal Liberty, Trial Delay, Speedy Trial, Parity in Bail, Drug Cases, Narcotics Law, Criminal Law, Bail Jurisprudence, High Court Judgment, Indian Criminal Law, BNSS 2023.