દબાણ હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન ખાનગી મકાન તોડી પાડવામાં આવે તો સરકાર જવાબદાર છે.
નીચેનો લેખ આપેલ ચુકાદાની વિગતોના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. ચુકાદો કલકત્તા હાઈકોર્ટના માનનીય ન્યાયમૂર્તિ પાર્થ સારથી સેન દ્વારા 8 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આપવામાં આવ્યો હતો.
***Special U R VKIL AI UPDATE – U R VAKIL – AI દ્વારા વિસ્તૃત સમજૂતી***
સરકારી જમીન પરથી દબાણ હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન ખાનગી મિલકતનું મકાન પણ તોડી પાડવામાં આવે તો સરકારી સત્તાધિકારીઓ પોતાની કાર્યવાહી માટે જવાબદાર બની શકે છે. કલકત્તા હાઈકોર્ટે તાજેતરના એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સરકારી તંત્ર દ્વારા ખાનગી માલિકીના મકાનને કાયદેસર સત્તા વિના તોડી પાડવામાં આવ્યું હોવાનું ઠરાવીને અસરગ્રસ્ત અરજદારોને નવું મકાન બનાવી આપવાનો તેમજ રૂ.10 લાખનું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે.
કેસનું નામ અને પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસ Kabita Manna & Anr. v. State of West Bengal & Ors. તરીકે નોંધાયેલો હતો અને WPA/22289/2025 હેઠળ કલકત્તા હાઈકોર્ટની બંધારણીય રિટ જ્યુરિસ્ડિક્શનની એપેલેટ સાઇડ પર તેની સુનાવણી થઈ હતી. ચુકાદો 8 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ માનનીય જસ્ટિસ પાર્થ સારથી સેન દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
અરજદારોની મુખ્ય ફરિયાદ એવી હતી કે તેમના LR Plot No.650 પર આવેલું સમગ્ર મકાન સરકારી સત્તાધિકારીઓ દ્વારા તોડી પાડવામાં આવ્યું હતું. અરજદારોએ આ ડિમોલિશનને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવા, મકાનનું પુનઃનિર્માણ કરાવવા તથા થયેલા નુકસાન બદલ વળતર આપવા માટે હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો.
વિવાદની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?
આ સમગ્ર મામલો PWD રોડ પર થયેલા કથિત ગેરકાયદેસર બાંધકામ અને દબાણના આક્ષેપોથી શરૂ થયો હતો. અગાઉના એક રિટ કેસમાં કલકત્તા હાઈકોર્ટે સત્તાધિકારીઓને કાયદેસર પ્રક્રિયા અનુસરીને તપાસ કરવા અને જો સરકારી જમીન પર ગેરકાયદેસર દબાણ જણાય તો યોગ્ય કાર્યવાહી કરવા જણાવ્યું હતું.
ત્યારબાદ West Bengal Highways Act, 1964ની Section 10(2) હેઠળ કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી. અધિકારીઓ દ્વારા સરકારી જમીનની તાજી ડિમાર્કેશન રિપોર્ટ મેળવવાની જરૂરિયાત પણ નોંધવામાં આવી હતી. બાદમાં અન્ય એક રિટ પિટિશનમાં પણ સરકારી જમીન પર કથિત દબાણ અંગે તપાસ અને કારણસભર આદેશ કરવાની દિશા આપવામાં આવી હતી.
Section 10(3) હેઠળ કાર્યવાહી
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર અરજદારો દ્વારા સરકારી જમીન પરથી કથિત દબાણ દૂર કરવામાં આવ્યું ન હોવાથી West Bengal Highways Act, 1964ની Section 10(3) હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ કાર્યવાહી સામે અરજદારોએ અલગ રિટ પિટિશન દાખલ કરી હતી અને 24 માર્ચ 2025ના રોજ હાઈકોર્ટે આગળની કાર્યવાહી પર વચગાળાનો સ્ટે આપ્યો હતો.
ત્યારબાદ આ મામલો Division Bench સમક્ષ પણ ગયો. 19 મે 2025ના આદેશમાં રાજ્યને રસ્તા અને તેની બાજુની Nayanajuli પર રહેલું દબાણ દૂર કર્યાનો રિપોર્ટ રજૂ કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. રાજ્ય દ્વારા જણાવાયું કે Plot No.1 પરનું અનધિકૃત બાંધકામ તોડી પાડવામાં આવ્યું છે. જોકે અરજદારોની ફરિયાદ હતી કે સત્તાધિકારીઓએ માત્ર સરકારી જમીન પરનું દબાણ દૂર કરવાને બદલે તેમની પોતાની જમીન પર આવેલું બાંધકામ પણ તોડી પાડ્યું હતું.
LR Plot No.650 કેમ મહત્વપૂર્ણ બન્યો?
અરજદારોનો દાવો હતો કે LR Plot No.650 તેમની માલિકીની રૈયતી જમીન હતી અને તેના પર સ્થાનિક ગ્રામ પંચાયત પાસેથી મંજૂર થયેલા પ્લાન મુજબ બે માળનું કોમર્શિયલ બિલ્ડિંગ બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ મકાનમાં અરજદાર નં.2 M/s. Sreedhar Engineering Companyના નામે વ્યવસાય પણ ચલાવતા હતા.
Revenue Inspector દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા 10 સપ્ટેમ્બર 2024 અને 17 માર્ચ 2025ના ડિમાર્કેશન રિપોર્ટ તથા સ્કેચ મેપમાં LR Plot Nos.649, 650, 1 અને 12 પરસ્પર જોડાયેલા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. રિપોર્ટ મુજબ Plot Nos.1 અને 12 પર દબાણ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.
અરજદારોનું કહેવું હતું કે Division Benchના આદેશ મુજબ સરકારી જમીન પરથી દબાણ દૂર કરવાની કાર્યવાહી કરતી વખતે સત્તાધિકારીઓએ પોતાની મર્યાદા વટાવી અને LR Plot No.650 પર આવેલું તેમનું બાંધકામ પણ તોડી પાડ્યું.
હાઈકોર્ટે પુરાવાઓનું કેવી રીતે મૂલ્યાંકન કર્યું?
રાજ્ય તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે અરજદારો પોતાની ફરિયાદ સાબિત કરવા માટે પૂરતા દસ્તાવેજો રજૂ કરી શક્યા નથી અને આ કેસમાં disputed questions of facts હોવાથી રિટ જ્યુરિસ્ડિક્શન હેઠળ તેનો નિર્ણય કરી શકાય નહીં. રાજ્યએ તો આ હકીકત જાણવા માટે સ્વતંત્ર વ્યક્તિની નિમણૂક કરવાની પણ રજૂઆત કરી હતી.
પરંતુ હાઈકોર્ટે મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કર્યો કે સામાન્ય રીતે ગંભીર disputed questions of fact ધરાવતા કેસમાં રિટ કોર્ટ પુરાવાની વિગતવાર તપાસ માટે યોગ્ય મંચ નથી. તેમ છતાં, જો આવા વિવાદિત તથ્યો પૂરતા દસ્તાવેજી પુરાવાથી સમર્થિત હોય, તો રિટ કોર્ટ તે મુદ્દો નક્કી કરી શકે છે. કોર્ટને કેસના pleadings અને ઉપલબ્ધ evidenceના આધારે નિર્ણય કરવાનો અધિકાર છે.
ડિમોલિશન મર્યાદા બહાર થયું હોવાનું કોર્ટનું તારણ : દબાણ હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન ખાનગી મકાન તોડી પાડવામાં આવે તો સરકાર જવાબદાર છે.
હાઈકોર્ટે Revenue Inspectorના બંને ડિમાર્કેશન રિપોર્ટ અને સ્કેચ મેપનો અભ્યાસ કર્યો. બંને રિપોર્ટમાં LR Plot Nos.650, 1 અને 12 પરસ્પર જોડાયેલા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું અને Plot Nos.1 તથા 12 પર દબાણ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.
કોર્ટ માટે ખાસ મહત્વની બાબત હતી 17 મે 2025ની attendance sheet. તેમાં સરકારી જમીન Plot No.1 પરના દબાણને દૂર કરવાની કાર્યવાહી અંગે નોંધ હતી અને કાર્યવાહી RS Plot No.613 તથા LR Plot No.649ની સામેની રૈયતી જમીન સુધી કરવામાં આવી હોવાનું દર્શાવાયું હતું.
આ attendance sheetને બંને demarcation reports સાથે વાંચતાં હાઈકોર્ટ આ નિષ્કર્ષે પહોંચી કે ડિમોલિશનની કાર્યવાહી માત્ર સરકારી Plot Nos.1 અને 12 પરના દબાણ સુધી મર્યાદિત રહી નહોતી, પરંતુ અરજદારોની રૈયતી જમીન LR Plot No.650 પર આવેલું બાંધકામ પણ તેમાં આવી ગયું હતું.
હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિષ્કર્ષ : દબાણ હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન ખાનગી મકાન તોડી પાડવામાં આવે તો સરકાર જવાબદાર છે.
કોર્ટના મતે ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો અને પુરાવાઓ પરથી સ્પષ્ટ થયું કે સત્તાધિકારીઓએ પોતાની સત્તાની મર્યાદા વટાવીને અરજદારોના LR Plot No.650 પર આવેલું બાંધકામ તોડી પાડ્યું હતું. કોર્ટએ ખાસ નોંધ્યું કે આ જમીન પર અરજદારોનું બે માળનું મકાન મંજૂર પ્લાન મુજબ બનાવવામાં આવ્યું હતું.
આથી હાઈકોર્ટે રિટ પિટિશન મંજૂર કરી.
નવું મકાન બાંધી આપવાનો આદેશ
હાઈકોર્ટે respondent no.2ને અરજદારો માટે નવું મકાન બાંધવાનો સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો છે. આ મકાન supplementary affidavitમાં Annexure P-19 તરીકે જોડાયેલા sanctioned plan અનુસાર બનાવવાનું રહેશે.
કોર્ટે respondent authorityને સર્વર કૉપી ઓફ જજમેન્ટની જાણ થયાની તારીખથી બે વર્ષની અંદર મકાનનું બાંધકામ પૂર્ણ કરીને ત્યારબાદ અરજદારોને તેનો કબજો સોંપવાનો આદેશ કર્યો છે.
સરકારી જમીન પરથી દબાણ હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન ખાનગી મિલકતનું મકાન પણ તોડી પાડવામાં આવે તો સરકારી સત્તાધિકારીઓ પોતાની કાર્યવાહી માટે જવાબદાર બની શકે છે. કલકત્તા હાઈકોર્ટે તાજેતરના એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સરકારી તંત્ર દ્વારા ખાનગી માલિકીના મકાનને કાયદેસર સત્તા વિના તોડી પાડવામાં આવ્યું હોવાનું ઠરાવીને અસરગ્રસ્ત અરજદારોને નવું મકાન બનાવી આપવાનો તેમજ રૂ.10 લાખનું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે.
સમયમર્યાદા ફરજિયાત
ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે મકાનનું બાંધકામ પૂર્ણ કરવાની અને તેનો કબજો આપવાની સમયમર્યાદા peremptory અને mandatory છે. એટલે કે આ સમયમર્યાદાને સામાન્ય અથવા માત્ર માર્ગદર્શક સમયમર્યાદા તરીકે જોવાની નથી.
વૈકલ્પિક રહેઠાણ પણ આપવું પડશે
મકાન ગેરકાયદેસર રીતે તોડી પાડવામાં આવ્યું હોવાથી અરજદારોને તાત્કાલિક મુશ્કેલી ન પડે તે માટે કોર્ટએ respondent no.2ને મફતમાં alternative accommodation આપવાનો પણ આદેશ કર્યો છે.
કોર્ટે શક્ય હોય ત્યાં સુધી આ વૈકલ્પિક રહેઠાણ એ જ વિસ્તારમાં આપવાનું જણાવ્યું છે અને નવું મકાન પૂર્ણ કરીને તેનો કબજો અરજદારોને આપવામાં આવે ત્યાં સુધી આ વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવાની રહેશે.
રૂ.10 લાખનું વળતર
મકાનના ગેરકાયદેસર ડિમોલિશન માટે compensatory measure તરીકે કલકત્તા હાઈકોર્ટે અરજદારોને કુલ રૂ.10,00,000નું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે.
આ રકમ બે સમાન હપ્તામાં ચૂકવવાની રહેશે. પ્રથમ હપ્તો ઓક્ટોબર 2026ના અંતિમ દિવસ સુધીમાં અને બીજો તથા અંતિમ હપ્તો ફેબ્રુઆરી 2027ના અંતિમ દિવસ સુધીમાં ચૂકવવાનો રહેશે.
ચુકાદાનો કાનૂની સંદેશ : દબાણ હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન ખાનગી મકાન તોડી પાડવામાં આવે તો સરકાર જવાબદાર છે.
આ ચુકાદો સરકારી જમીન પરથી દબાણ દૂર કરવાની સત્તા અને ખાનગી મિલકતના અધિકાર વચ્ચેની મહત્વપૂર્ણ રેખા દર્શાવે છે. સરકારી સત્તાધિકારીઓને ગેરકાયદેસર દબાણ દૂર કરવાની કાયદેસર સત્તા હોય તો પણ કાર્યવાહી નિર્ધારિત જમીન અને કાયદેસરની મર્યાદામાં જ થવી જોઈએ.
આ કેસમાં કોર્ટએ ઉપલબ્ધ ડિમાર્કેશન રિપોર્ટ, સ્કેચ મેપ અને attendance sheet જેવા દસ્તાવેજી પુરાવાઓને સાથે વાંચીને નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે સત્તાધિકારીઓએ માત્ર દબાણ દૂર કરવાની કાર્યવાહી કરતાં આગળ વધીને અરજદારોની રૈયતી જમીન પરનું બાંધકામ પણ તોડી પાડ્યું હતું.
પરિણામે, કોર્ટએ માત્ર વળતર આપવાનો આદેશ જ કર્યો નથી, પરંતુ નવું મકાન બાંધી આપવું, ત્યાં સુધી મફત વૈકલ્પિક રહેઠાણ આપવું અને રૂ.10 લાખનું વળતર ચૂકવવું—આ ત્રણેય પ્રકારની રાહત આપી છે.
નિષ્કર્ષ: દબાણ હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન ખાનગી મકાન તોડી પાડવામાં આવે તો સરકાર જવાબદાર છે.
Kabita Manna કેસમાં કલકત્તા હાઈકોર્ટનો ચુકાદો એ વાતને રેખાંકિત કરે છે કે સરકારી સત્તાનો ઉપયોગ પણ કાયદાની મર્યાદામાં જ થવો જોઈએ. ગેરકાયદેસર દબાણ દૂર કરવાની કાર્યવાહી દરમિયાન જો સત્તાધિકારીઓ ખાનગી મિલકતને પણ નુકસાન પહોંચાડે અને તે બાબત પૂરતા દસ્તાવેજી પુરાવાથી સાબિત થાય, તો રિટ કોર્ટ અસરકારક restitutory અને compensatory રાહત આપી શકે છે.
આ કેસમાં હાઈકોર્ટે અરજદારોને નવું મકાન બનાવી આપવાનો, બાંધકામ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી મફત વૈકલ્પિક રહેઠાણ આપવાનો અને કુલ રૂ.10 લાખનું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપીને અસરકારક ન્યાયિક રાહતનું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે.
કેસ: Kabita Manna & Anr. v. State of West Bengal & Ors.
કેસ નંબર: WPA/22289/2025
કોર્ટ: High Court at Calcutta
માનનીય ન્યાયમૂર્તિ: Justice Partha Sarathi Sen
ચુકાદાની તારીખ: 8 સપ્ટેમ્બર 2026
મુખ્ય મુદ્દો: સરકારી તંત્ર દ્વારા મર્યાદા બહારનું ડિમોલિશન, પુનઃનિર્માણ અને વળતર
ચુકાદાનો પરિણામ: રિટ પિટિશન મંજૂર
Kabita Manna Case, Calcutta High Court, કલકત્તા હાઈકોર્ટ, West Bengal High Court, Demolition Case, Illegal Demolition, ગેરકાયદેસર ડિમોલિશન, Private Property, ખાનગી મિલકત, Compensation, વળતર, Rs 10 Lakh Compensation, Property Rights, મિલકતનો અધિકાર, Writ Petition, Constitutional Writ Jurisdiction, West Bengal Highways Act, Section 10(2), Section 10(3), Encroachment, સરકારી જમીન, દબાણ હટાવવાની કાર્યવાહી, Restitution, Alternative Accommodation, Justice Partha Sarathi Sen, Indian Judiciary, Legal News, Court Judgment, Law Updates, Indian Law, Legal Update,