AIBE - જાહેર હિતની અરજી - Public Interest Litigation

Number of Share: 15

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

જાહેર હિતની અરજી એટલે સમાજના એવા લોકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે અદાલતમાં કરવામાં આવતી અરજી, જેઓ પોતાની આર્થિક, સામાજિક અથવા અન્ય મર્યાદાઓને કારણે પોતે ન્યાય મેળવી શકતા નથી.

AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ PIL એક નાનો વિષય છે, પરંતુ તેમાંથી બંધારણની કલમો, સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટની સત્તા, લોકસ સ્ટેન્ડી (Locus Standi), ન્યાયિક સક્રિયતા (Judicial Activism) અને મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ અંગે પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. આ બાબતે મહત્વના 100 પ્રશ્નો રાજન સર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે, જે નીચે આપેલ છે. આમાં થી લગભગ ચાર થી પાંચ માર્કસ નું પૂછાય છે.

Prepared By Rajan Sir

ભાગ 1 : PILનો પરિચય અને મૂળભૂત સિદ્ધાંતો

પ્રશ્ન 1. Public Interest Litigation (PIL) નો ગુજરાતી અર્થ શું થાય છે?

(A) વ્યક્તિગત હિતની અરજી

(B) જાહેર હિતની અરજી

(D) વહીવટી અપીલ

સાચો જવાબ: (B) જાહેર હિતની અરજી

સમજૂતી: PIL એટલે જાહેર હિતની અરજી. તેનો હેતુ સમાજના મોટા વર્ગ અથવા નબળા અને વંચિત લોકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

પ્રશ્ન 2. ભારતમાં PIL નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) વ્યક્તિગત મિલકતનો વિવાદ ઉકેલવો

(B) રાજકીય પક્ષોને મદદ કરવી

(D) ખાનગી કરારનો અમલ કરાવવો

સાચો જવાબ: (C) જાહેર હિત અને મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવું

સમજૂતી: PIL દ્વારા જાહેર નુકસાન, માનવ અધિકારોના ભંગ અને સામાજિક અન્યાય સામે ન્યાય મેળવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 3. ભારતમાં PIL ના વિકાસમાં કયા બે ન્યાયાધીશોએ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી?

(A) જસ્ટિસ એચ.આર. ખન્ના અને જસ્ટિસ વાય.વી. ચંદ્રચૂડ

(B) જસ્ટિસ વી.આર. કૃષ્ણ ઐયર અને જસ્ટિસ પી.એન. ભગવતી

(D) જસ્ટિસ રંજન ગોગોઈ અને જસ્ટિસ દીપક મિશ્રા

સાચો જવાબ: (B) જસ્ટિસ વી.આર. કૃષ્ણ ઐયર અને જસ્ટિસ પી.એન. ભગવતી

સમજૂતી: ભારતમાં PIL ના વિકાસ અને લોકસ સ્ટેન્ડી (Locus Standi) ના નિયમોમાં ઉદારતા લાવવામાં આ બંને ન્યાયાધીશોએ મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું હતું.

પ્રશ્ન 4. ભારતમાં PIL નો વિકાસ મુખ્યત્વે કયા સમયગાળામાં થયો હતો?

(A) 1950ના દાયકામાં

(B) 1960ના દાયકામાં

(D) 2000 પછી

સમજૂતી: 1970ના અંતિમ વર્ષોથી સુપ્રીમ કોર્ટે સામાજિક ન્યાય માટે PIL ના ક્ષેત્રમાં ઉદાર અભિગમ અપનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.

પ્રશ્ન 5. PIL માં Locus Standi નો અર્થ શું થાય છે?

(A) અદાલતનું સ્થાન

(B) અરજી કરવાનો કાનૂની અધિકાર અથવા પાત્રતા

(D) અદાલતની સજા કરવાની સત્તા

સાચો જવાબ: (B) અરજી કરવાનો કાનૂની અધિકાર અથવા પાત્રતા

સમજૂતી: સામાન્ય રીતે જે વ્યક્તિનો અધિકાર ભંગ થયો હોય તે અદાલતમાં જાય છે. PIL માં જાહેર હિત માટે યોગ્ય અને સદ્ભાવનાપૂર્વક કાર્ય કરતી ત્રીજી વ્યક્તિ પણ અરજી કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 6. PIL માં અરજી કોણ કરી શકે છે?

(A) માત્ર અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ

(B) માત્ર સરકારી અધિકારી

(D) માત્ર વકીલ

સાચો જવાબ: (C) જાહેર હિતમાં કાર્ય કરતી યોગ્ય વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા

સમજૂતી: PIL માં સીધી અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ સિવાય જાહેર હિત માટે કાર્ય કરતી વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા પણ અરજી કરી શકે છે, જો અરજી સદ્ભાવનાપૂર્વક કરવામાં આવી હોય.

પ્રશ્ન 7. PIL કયા સિદ્ધાંતને ઉદાર બનાવે છે?

(A) Res Judicata

(B) Locus Standi

(D) Estoppel

સાચો જવાબ: (B) Locus Standi

સમજૂતી: PIL માં લોકસ સ્ટેન્ડીના પરંપરાગત નિયમો હળવા કરવામાં આવ્યા છે, જેથી વંચિત લોકો માટે અન્ય વ્યક્તિ પણ ન્યાયની માગ કરી શકે.

પ્રશ્ન 8. PIL મુખ્યત્વે કયા પ્રકારના હિતનું રક્ષણ કરે છે?

(A) ખાનગી હિત

(B) વ્યક્તિગત વેપારી હિત

(D) માત્ર સરકારી હિત

સાચો જવાબ: (C) સામૂહિક અને જાહેર હિત

સમજૂતી: PIL નો સંબંધ વ્યક્તિગત લાભ કરતાં જાહેર જનતા અથવા સમાજના મોટા વર્ગના હિત સાથે હોય છે.

પ્રશ્ન 9. PIL માં Epistolary Jurisdiction નો અર્થ શું થાય છે?

(A) માત્ર લેખિત દલીલો સાંભળવી

(B) પત્ર અથવા પોસ્ટકાર્ડને અરજી તરીકે સ્વીકારવાની અદાલતી પદ્ધતિ

(D) અપીલ કરવાનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) પત્ર અથવા પોસ્ટકાર્ડને અરજી તરીકે સ્વીકારવાની અદાલતી પદ્ધતિ

સમજૂતી: ગરીબ અને વંચિત લોકો માટે અદાલત સુધી પહોંચ સરળ બનાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં પત્રો અને પોસ્ટકાર્ડને પણ PIL તરીકે સ્વીકાર્યા છે.

પ્રશ્ન 10. PIL ને કયા પ્રકારના ન્યાયિક અભિગમ સાથે જોડવામાં આવે છે?

(A) ન્યાયિક સક્રિયતા (Judicial Activism)

(B) ન્યાયિક નિષ્ક્રિયતા

(D) ધારાસભાકીય વિશેષાધિકાર

સાચો જવાબ: (A) ન્યાયિક સક્રિયતા (Judicial Activism)

સમજૂતી: ન્યાયિક સક્રિયતા દ્વારા અદાલતો જાહેર હિત અને નાગરિકોના અધિકારોના રક્ષણ માટે સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે.

ભાગ 2 : બંધારણીય જોગવાઈઓ અને PIL – Prepared By Rajan Sir

પ્રશ્ન 11. સુપ્રીમ કોર્ટમાં મૂળભૂત અધિકારોના અમલીકરણ માટે PIL કઈ કલમ હેઠળ દાખલ કરી શકાય છે?

(A) કલમ 14

(B) કલમ 21

(D) કલમ 368

સાચો જવાબ: (C) કલમ 32

સમજૂતી: બંધારણની કલમ 32 હેઠળ મૂળભૂત અધિકારોના અમલીકરણ માટે સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકાય છે.

પ્રશ્ન 12. હાઈકોર્ટમાં PIL દાખલ કરવાની મુખ્ય બંધારણીય જોગવાઈ કઈ છે?

(A) કલમ 124

(B) કલમ 136

(D) કલમ 280

સાચો જવાબ: (C) કલમ 226

સમજૂતી: કલમ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત અન્ય કાનૂની હેતુઓ માટે પણ રિટ, આદેશ અથવા દિશાનિર્દેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 13. કલમ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ કયા હેતુ માટે રિટ જારી કરી શકે છે?

(A) માત્ર મિલકતના વિવાદ માટે

(B) માત્ર ફોજદારી કેસ માટે

(D) માત્ર ચૂંટણીના વિવાદ માટે

સાચો જવાબ: (C) મૂળભૂત અધિકારોના અમલીકરણ માટે

સમજૂતી: કલમ 32 એ પોતે જ મૂળભૂત અધિકાર છે અને તેના દ્વારા ભાગ-3માં આપવામાં આવેલા અધિકારોનું રક્ષણ મેળવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 14. કલમ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ કયા અધિકારોના અમલીકરણ માટે રિટ જારી કરી શકે છે?

(A) માત્ર મૂળભૂત અધિકારો

(B) માત્ર કાનૂની અધિકારો

(D) માત્ર સંપત્તિના અધિકારો

સાચો જવાબ: (C) મૂળભૂત અધિકારો તથા અન્ય હેતુઓ માટે

સમજૂતી: કલમ 226 નો વ્યાપ કલમ 32 કરતાં વિશાળ છે, કારણ કે તે મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત અન્ય કાનૂની હેતુઓ માટે પણ લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 15. કલમ 21 કયા અધિકાર સાથે સંબંધિત છે?

(A) સમાનતાનો અધિકાર

(B) જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર

(D) શિક્ષણનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર

સમજૂતી: કલમ 21 મુજબ કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા સિવાય કોઈ વ્યક્તિને તેના જીવન અથવા વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. PIL દ્વારા આ અધિકારનું રક્ષણ કરાવવામાં આવ્યું છે.

પ્રશ્ન 16. સમાનતાનો અધિકાર કઈ કલમમાં આપવામાં આવ્યો છે?

(A) કલમ 12

(B) કલમ 14

(D) કલમ 25

સાચો જવાબ: (B) કલમ 14

સમજૂતી: કલમ 14 કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ આપે છે. જાહેર હિતની અરજીઓમાં આ કલમનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.

પ્રશ્ન 17. મફત કાનૂની સહાય અને સમાન ન્યાયનો સિદ્ધાંત કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 38

(B) કલમ 39

(D) કલમ 40

સાચો જવાબ: (C) કલમ 39A

સમજૂતી: કલમ 39A રાજ્યને આર્થિક અથવા અન્ય અસમર્થતાના કારણે કોઈ નાગરિક ન્યાય મેળવવાની તકથી વંચિત ન રહે તે માટે મફત કાનૂની સહાય પૂરી પાડવાની જવાબદારી સોંપે છે.

પ્રશ્ન 18. રાજ્ય દ્વારા લોકકલ્યાણકારી સામાજિક વ્યવસ્થા સ્થાપવાનો સિદ્ધાંત કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 36

(B) કલમ 38

(D) કલમ 50

સાચો જવાબ: (B) કલમ 38

સમજૂતી: કલમ 38 રાજ્યને સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય આધારિત વ્યવસ્થા સ્થાપવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

પ્રશ્ન 19. પર્યાવરણનું રક્ષણ અને સુધારણા કરવાની રાજ્યની ફરજ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 32

(B) કલમ 39A

(D) કલમ 51

સાચો જવાબ: (C) કલમ 48A

સમજૂતી: કલમ 48A રાજ્યને પર્યાવરણનું રક્ષણ અને સુધારણા તથા વનો અને વન્યજીવનનું રક્ષણ કરવાની ફરજ સોંપે છે.

પ્રશ્ન 20. કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની નાગરિકોની મૂળભૂત ફરજ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 51A(a)

(B) કલમ 51A(g)

(D) કલમ 51A(k)

સાચો જવાબ: (B) કલમ 51A(g)

સમજૂતી: કલમ 51A(g) મુજબ દરેક નાગરિકની ફરજ છે કે તે કુદરતી પર્યાવરણ, જંગલો, સરોવરો, નદીઓ અને વન્યજીવનનું રક્ષણ કરે.

પ્રશ્ન 21. બાળમજૂરી અને નબળા વર્ગોના શોષણ સામે રક્ષણ માટે કઈ કલમો વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે?

(A) કલમ 39(e) અને 39(f)

(B) કલમ 44 અને 45

(D) કલમ 300 અને 301

સાચો જવાબ: (A) કલમ 39(e) અને 39(f)

સમજૂતી: આ કલમો કામદારોના સ્વાસ્થ્ય અને બાળકોના વિકાસ તથા શોષણથી રક્ષણ માટે રાજ્યને માર્ગદર્શન આપે છે.

પ્રશ્ન 22. બંધારણની કઈ કલમ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ પાંચ પ્રકારની રિટ જારી કરી શકે છે?

(A) કલમ 32

(B) કલમ 44

(D) કલમ 143

સાચો જવાબ: (A) કલમ 32

સમજૂતી: કલમ 32 હેઠળ Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari અને Quo Warranto જેવી રિટ જારી કરી શકાય છે. કલમ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટને પણ આ સત્તા છે.

પ્રશ્ન 23. PIL માં જીવનના અધિકાર સાથે કઈ કલમનો સૌથી વધુ સંબંધ છે?

(A) કલમ 14

(B) કલમ 19

(D) કલમ 32

સાચો જવાબ: (C) કલમ 21

સમજૂતી: સ્વચ્છ પર્યાવરણ, આરોગ્ય, માનવીય ગૌરવ અને ઝડપી ન્યાય જેવા અનેક પાસાઓને સુપ્રીમ કોર્ટે કલમ 21 સાથે જોડ્યા છે.

Prepared By Rajan Sir

પ્રશ્ન 24. કલમ 37 મુજબ રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોની સ્થિતિ શું છે?

(A) અદાલત દ્વારા સીધા અમલપાત્ર છે

(B) કોઈ બંધારણીય મહત્ત્વ નથી

(D) માત્ર રાષ્ટ્રપતિને લાગુ પડે છે

સાચો જવાબ: (C) અદાલત દ્વારા સીધા અમલપાત્ર નથી, પરંતુ દેશના શાસનમાં મૂળભૂત છે

સમજૂતી: રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અદાલત દ્વારા સીધા અમલમાં મૂકી શકાતા નથી, પરંતુ કાયદા અને નીતિઓના અર્થઘટનમાં તેમનું મહત્ત્વ છે.

પ્રશ્ન 25. PIL દ્વારા કયા પ્રકારના અધિકારોનું રક્ષણ થઈ શકે છે?

(A) માત્ર વ્યક્તિગત કરારના અધિકારો

(B) માત્ર સંપત્તિના અધિકારો

(D) માત્ર રાજકીય પક્ષોના અધિકારો

સાચો જવાબ: (C) મૂળભૂત અધિકારો અને જાહેર હિત સંબંધિત કાનૂની અધિકારો

સમજૂતી: યોગ્ય કેસમાં PIL દ્વારા મૂળભૂત અધિકારોના ભંગ ઉપરાંત જાહેર હિતને અસર કરતા કાનૂની ઉલ્લંઘનો સામે પણ રાહત માગી શકાય છે.

ભાગ 3 : PIL સંબંધિત મહત્ત્વપૂર્ણ સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ

પ્રશ્ન 26. Hussainara Khatoon v. State of Bihar કેસ મુખ્યત્વે કયા અધિકાર સાથે સંબંધિત છે?

(A) સંપત્તિનો અધિકાર

(B) ઝડપી ટ્રાયલનો અધિકાર

(D) મતદાનનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) ઝડપી ટ્રાયલનો અધિકાર

સમજૂતી: આ કેસમાં બિહારની જેલોમાં લાંબા સમયથી ટ્રાયલની રાહ જોતા કેદીઓનો પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે ઝડપી ટ્રાયલને કલમ 21નો ભાગ ગણાવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 27. Hussainara Khatoon કેસમાં PIL કોના દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી?

(A) કપિલ સિબ્બલ

(B) પુષ્પા કપૂર

(D) ઇન્દિરા જયસિંહ

સાચો જવાબ: (C) કપિલા હિંગોરાણી

સમજૂતી: વકીલ કપિલા હિંગોરાણીએ બિહારના લાંબા સમયથી કેદ હેઠળ રહેલા અન્ડરટ્રાયલ કેદીઓની સ્થિતિ અંગે અરજી કરી હતી. તેમને ઘણી વખત PIL ની માતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 28. S.P. Gupta v. Union of India કેસ કયા સિદ્ધાંત માટે જાણીતો છે?

(A) ખાનગી મિલકતનો અધિકાર

(B) PIL માં Locus Standi ના નિયમોનું વિસ્તરણ

(D) ચૂંટણી સુધારા

સાચો જવાબ: (B) PIL માં Locus Standi ના નિયમોનું વિસ્તરણ

સમજૂતી: આ ચુકાદામાં જાહેર હિતના કેસોમાં યોગ્ય વ્યક્તિને અસરગ્રસ્ત લોકો વતી અદાલતમાં આવવાની છૂટ આપતો ઉદાર અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 29. S.P. Gupta કેસ કયા નામથી પણ ઓળખાય છે?

(A) Judges Transfer Case

(B) Habeas Corpus Case

(D) Minerva Mills Case

સાચો જવાબ: (A) Judges Transfer Case

સમજૂતી: આ કેસ ન્યાયાધીશોની બદલી અને નિમણૂકના મુદ્દા સાથે સંબંધિત હતો. PIL અને લોકસ સ્ટેન્ડીના વિકાસ માટે પણ તે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 30. Bandhua Mukti Morcha v. Union of India કેસ કયા મુદ્દા સાથે સંબંધિત છે?

(A) બંધુઆ મજૂરી

(B) ચૂંટણીમાં ભ્રષ્ટાચાર

(D) જમીન સંપાદન

સાચો જવાબ: (A) બંધુઆ મજૂરી

સમજૂતી: આ કેસમાં બંધુઆ મજૂરોની અમાનવીય સ્થિતિ અને તેમના મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણનો પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 31. Bandhua Mukti Morcha કેસમાં અરજી કોના દ્વારા કરવામાં આવી હતી?

(A) એમ.સી. મહેતા

(B) સ્વામી અગ્નિવેશ

(D) અરુણા રોય

સાચો જવાબ: (B) સ્વામી અગ્નિવેશ

સમજૂતી: સ્વામી અગ્નિવેશે હરિયાણામાં બંધુઆ મજૂરોની સ્થિતિ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું હતું.

પ્રશ્ન 32. M.C. Mehta v. Union of India કેસો મુખ્યત્વે કયા ક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત છે?

(A) પર્યાવરણનું રક્ષણ

(B) ચૂંટણી પ્રક્રિયા

(D) કરવેરા

સાચો જવાબ: (A) પર્યાવરણનું રક્ષણ

સમજૂતી: એમ.સી. મહેતાએ ગંગા પ્રદૂષણ, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ સંબંધિત અનેક PIL દાખલ કરી હતી.

પ્રશ્ન 33. Oleum Gas Leak કેસ કયા સિદ્ધાંત માટે જાણીતો છે?

(A) Natural Justice

(B) Absolute Liability

(D) Promissory Estoppel

સાચો જવાબ: (B) Absolute Liability

સમજૂતી: M.C. Mehta v. Union of India (Oleum Gas Leak) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જોખમી ઉદ્યોગો માટે સંપૂર્ણ જવાબદારીનો સિદ્ધાંત વિકસાવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 34. Absolute Liability નો સિદ્ધાંત કયા કેસમાં સ્થાપિત થયો હતો?

(A) Rylands v. Fletcher

(B) M.C. Mehta v. Union of India

(D) Golaknath v. State of Punjab

સાચો જવાબ: (B) M.C. Mehta v. Union of India

સમજૂતી: જોખમી પ્રવૃત્તિઓ કરતી સંસ્થાઓ દ્વારા થયેલા નુકસાન માટે કોઈ અપવાદ વિના જવાબદારીનો ભારતીય સિદ્ધાંત આ કેસમાં વિકસાવવામાં આવ્યો હતો.

Prepared By Rajan Sir

પ્રશ્ન 35. Vishaka v. State of Rajasthan કેસ કયા મુદ્દા સાથે સંબંધિત છે?

(A) મહિલાઓ સામે ઘરેલુ હિંસા

(B) કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી

(D) દહેજ પ્રતિબંધ

સાચો જવાબ: (B) કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી

સમજૂતી: 1997ના Vishaka ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી અટકાવવા માટે માર્ગદર્શિકા આપી હતી.

પ્રશ્ન 36. Vishaka Guidelines કયા વર્ષમાં આપવામાં આવી હતી?

(A) 1986

(B) 1992

(D) 2005

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે 13 ઓગસ્ટ 1997ના રોજ Vishaka ચુકાદો આપ્યો હતો. ત્યારબાદ કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી અટકાવવા માટે કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 37. Vishaka કેસમાં કઈ બંધારણીય કલમો મહત્ત્વપૂર્ણ હતી?

(A) કલમ 14, 15, 19(1)(g) અને 21

(B) કલમ 25, 26 અને 27

(D) કલમ 300 અને 301

સાચો જવાબ: (A) કલમ 14, 15, 19(1)(g) અને 21

સમજૂતી: આ ચુકાદામાં સમાનતા, ભેદભાવ સામે રક્ષણ, વ્યવસાય કરવાની સ્વતંત્રતા અને જીવનના અધિકારને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા હતા.

પ્રશ્ન 38. Olga Tellis v. Bombay Municipal Corporation કેસ કયા અધિકાર સાથે સંબંધિત છે?

(A) શિક્ષણનો અધિકાર

(B) આજીવિકાનો અધિકાર

(D) મતદાનનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) આજીવિકાનો અધિકાર

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે આજીવિકાના અધિકારને કલમ 21 હેઠળના જીવનના અધિકારનો અભિન્ન ભાગ ગણાવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 39. Olga Tellis કેસ મુખ્યત્વે કોના અધિકારો સાથે સંબંધિત હતો?

(A) ઉદ્યોગપતિઓ

(B) ફૂટપાથ પર રહેતા લોકો અને ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓ

(D) જમીનમાલિકો

સાચો જવાબ: (B) ફૂટપાથ પર રહેતા લોકો અને ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓ

સમજૂતી: આ કેસમાં મુંબઈના ફૂટપાથ અને ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓની આજીવિકા અને વસવાટ સંબંધિત પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.

પ્રશ્ન 40. D.K. Basu v. State of West Bengal કેસ કયા મુદ્દા સાથે સંબંધિત છે?

(A) પોલીસ કસ્ટડીમાં યાતના અને ધરપકડની પ્રક્રિયા

(B) પર્યાવરણ પ્રદૂષણ

(D) શિક્ષણનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (A) પોલીસ કસ્ટડીમાં યાતના અને ધરપકડની પ્રક્રિયા

સમજૂતી: આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ધરપકડ અને કસ્ટડી દરમિયાન માનવ અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા આપી હતી.

પ્રશ્ન 41. D.K. Basu કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્યત્વે કઈ બાબત માટે માર્ગદર્શિકા આપી હતી?

(A) લગ્ન નોંધણી

(B) ધરપકડ અને અટકાયત

(D) જમીન સંપાદન

સાચો જવાબ: (B) ધરપકડ અને અટકાયત

સમજૂતી: ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે પોલીસ દ્વારા અનુસરવાની પ્રક્રિયા અંગે માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી હતી.

પ્રશ્ન 42. Sunil Batra v. Delhi Administration કેસ કયા મુદ્દા સાથે સંબંધિત છે?

(A) જેલમાં કેદીઓના માનવ અધિકારો

(B) ચૂંટણીમાં અનામત

(D) કરવેરા

સાચો જવાબ: (A) જેલમાં કેદીઓના માનવ અધિકારો

સમજૂતી: આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જેલમાં રહેલા કેદીઓની માનવીય ગૌરવ અને મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કર્યું હતું.

પ્રશ્ન 43. Indian Council for Enviro-Legal Action v. Union of India કેસ કયા સિદ્ધાંત સાથે સંબંધિત છે?

(A) Polluter Pays Principle

(B) Basic Structure Doctrine

(D) Eclipse Doctrine

સાચો જવાબ: (A) Polluter Pays Principle

સમજૂતી: પ્રદૂષણ કરનાર વ્યક્તિ અથવા ઉદ્યોગે પર્યાવરણને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવી જોઈએ. આ સિદ્ધાંત પર્યાવરણ કાયદામાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 44. Vellore Citizens Welfare Forum v. Union of India કેસ કયા સિદ્ધાંતો માટે જાણીતો છે?

(A) Precautionary Principle અને Polluter Pays Principle

(B) Doctrine of Eclipse

(D) Doctrine of Waiver

સાચો જવાબ: (A) Precautionary Principle અને Polluter Pays Principle

સમજૂતી: આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સાવચેતીનો સિદ્ધાંત અને પ્રદૂષક ચૂકવે તેવો સિદ્ધાંત ભારતીય પર્યાવરણ કાયદાનો ભાગ હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું.

પ્રશ્ન 45. People’s Union for Democratic Rights v. Union of India કેસ કયા નામથી ઓળખાય છે?

(A) Asiad Workers Case

(B) Judges Case

(D) Hawala Case

સાચો જવાબ: (A) Asiad Workers Case

સમજૂતી: આ કેસમાં એશિયન ગેમ્સના બાંધકામમાં કામ કરતા મજૂરોના શોષણ અને લઘુત્તમ વેતનના અધિકારનો પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 46. People’s Union for Democratic Rights કેસમાં કઈ કલમનો ખાસ ઉપયોગ થયો હતો?

(A) કલમ 23

(B) કલમ 25

(D) કલમ 32

સાચો જવાબ: (A) કલમ 23

સમજૂતી: કલમ 23 માનવ તસ્કરી, બેગાર અને અન્ય સમાન પ્રકારના બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

પ્રશ્ન 47. Sheela Barse કેસ મુખ્યત્વે કયા વર્ગના અધિકારો સાથે સંબંધિત છે?

(A) મહિલા અને બાળ કેદીઓ

(B) ઉદ્યોગપતિઓ

(D) સરકારી કર્મચારીઓ

સાચો જવાબ: (A) મહિલા અને બાળ કેદીઓ

સમજૂતી: આ કેસોમાં કસ્ટડીમાં રહેલી મહિલાઓ અને બાળકોના અધિકારો તથા તેમની સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટે ધ્યાન આપ્યું હતું.

પ્રશ્ન 48. M.C. Mehta v. Union of India (Ganga Pollution Case) નો હેતુ શું હતો?

(A) ગંગા નદીનું પ્રદૂષણ અટકાવવું

(B) નદીનું ખાનગીકરણ કરવું

(D) નદીના પાણીની માલિકી નક્કી કરવી

સાચો જવાબ: (A) ગંગા નદીનું પ્રદૂષણ અટકાવવું

સમજૂતી: આ PIL દ્વારા ગંગા નદીમાં ઔદ્યોગિક કચરો છોડતા ઉદ્યોગો સામે કાર્યવાહી અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે આદેશો માગવામાં આવ્યા હતા.

પ્રશ્ન 49. T.N. Godavarman Thirumulpad v. Union of India કેસ કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) વન સંરક્ષણ

(B) બેંકિંગ કાયદો

(D) ચૂંટણી સુધારા

સાચો જવાબ: (A) વન સંરક્ષણ

સમજૂતી: આ કેસમાં વન સંરક્ષણ અને વનોના કાયદેસર સંચાલન અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે વ્યાપક નિર્દેશો આપ્યા હતા.

પ્રશ્ન 50. State of Uttaranchal v. Balwant Singh Chaufal કેસ કયા વિષય માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે?

(A) PIL ના દુરુપયોગને રોકવા માટેની માર્ગદર્શિકા

(B) મૃત્યુદંડ

(D) હિંદુ લગ્ન

સાચો જવાબ: (A) PIL ના દુરુપયોગને રોકવા માટેની માર્ગદર્શિકા

સમજૂતી: 2010ના આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે સાચી અને સદ્ભાવનાપૂર્વકની PIL ને પ્રોત્સાહન આપવા તથા ખોટા હેતુથી કરવામાં આવતી અરજીઓને અટકાવવા માટે માર્ગદર્શિકા આપી હતી.

ભાગ 4 : PIL દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા અને જાળવણીક્ષમતા (Maintainability)

પ્રશ્ન 51. PIL દાખલ કરતી વખતે અરજદારે કઈ બાબત દર્શાવવી જરૂરી છે?

(A) વ્યક્તિગત નફો

(B) વાસ્તવિક જાહેર હિત

(D) વ્યક્તિગત દુશ્મનાવટ

સાચો જવાબ: (B) વાસ્તવિક જાહેર હિત

સમજૂતી: PIL નો હેતુ વાસ્તવિક જાહેર નુકસાન અથવા અન્યાય દૂર કરવાનો હોવો જોઈએ. અંગત લાભ માટે કરવામાં આવેલી અરજી સ્વીકારવામાં આવતી નથી.

પ્રશ્ન 52. શું PIL માં અરજી કરનાર વ્યક્તિને પોતે સીધું નુકસાન થયું હોવું જરૂરી છે?

(A) હા, દરેક કિસ્સામાં

(B) ના, જરૂરી નથી

(D) માત્ર હાઈકોર્ટમાં

સાચો જવાબ: (B) ના, જરૂરી નથી

સમજૂતી: PIL માં જાહેર હિત માટે યોગ્ય વ્યક્તિ અસરગ્રસ્ત વર્ગ વતી અરજી કરી શકે છે. તેને પોતે સીધું નુકસાન થયું હોવું જરૂરી નથી.

Prepared By Rajan Sir

પ્રશ્ન 53. PIL દાખલ કરતી વખતે અરજદારની વિશ્વસનીયતા તપાસવાની જવાબદારી કોની છે?

(A) પોલીસની

(B) રાજ્ય સરકારની

(D) ચૂંટણી પંચની

સાચો જવાબ: (C) અદાલતની

સમજૂતી: અદાલતે PIL સ્વીકારતાં પહેલાં અરજદારની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિશ્વસનીયતા (Credentials) ની પ્રાથમિક તપાસ કરવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 54. નીચેમાંથી કઈ અરજી સામાન્ય રીતે PIL તરીકે સ્વીકારવામાં આવતી નથી?

(A) બંધુઆ મજૂરોના અધિકારો અંગેની અરજી

(B) જાહેર સ્થળે પ્રદૂષણ અંગેની અરજી

(D) કસ્ટડીમાં માનવ અધિકારોના ભંગ અંગેની અરજી

સાચો જવાબ: (C) વ્યક્તિગત મિલકતના વિવાદ અંગેની અરજી

સમજૂતી: માત્ર વ્યક્તિગત મિલકત અથવા ખાનગી વિવાદને જાહેર હિતનું સ્વરૂપ આપીને PIL તરીકે રજૂ કરી શકાતો નથી.

પ્રશ્ન 55. શું વ્યક્તિગત દુશ્મનાવટના કારણે PIL દાખલ કરી શકાય?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર હાઈકોર્ટની મંજૂરીથી

સાચો જવાબ: (B) ના

સમજૂતી: PIL સદ્ભાવનાપૂર્વક અને જાહેર હિત માટે દાખલ થવી જોઈએ. અંગત દુશ્મનાવટ અથવા બદલો લેવાના હેતુથી કરેલી અરજી નામંજૂર થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 56. PIL માં અરજદારનો Personal Gain મુખ્ય હેતુ હોય તો અદાલત શું કરી શકે?

(A) અરજી ફરજિયાત સ્વીકારવી

(B) અરજી નામંજૂર કરવી

(D) કેસને ફોજદારી અદાલતમાં મોકલવો

સાચો જવાબ: (B) અરજી નામંજૂર કરવી

સમજૂતી: PIL નો ઉપયોગ વ્યક્તિગત લાભ, રાજકીય હેતુ અથવા ખાનગી સ્વાર્થ માટે થઈ શકતો નથી.

પ્રશ્ન 57. PIL ના દુરુપયોગને રોકવા માટે અદાલત શું કરી શકે?

(A) માત્ર મૌખિક ચેતવણી આપી શકે

(B) દંડાત્મક ખર્ચ (Exemplary Costs) લાદી શકે

(D) કોઈ કાર્યવાહી કરી શકતી નથી

સાચો જવાબ: (B) દંડાત્મક ખર્ચ (Exemplary Costs) લાદી શકે

સમજૂતી: ખોટા હેતુથી અને નિરર્થક રીતે PIL દાખલ કરનાર સામે અદાલત દંડાત્મક ખર્ચ લાદી શકે છે.

પ્રશ્ન 58. PIL માં અદાલત મુખ્યત્વે કયા હેતુને પ્રાથમિકતા આપે છે?

(A) અરજદારનો વ્યક્તિગત લાભ

(B) જાહેર નુકસાન અને અન્યાયનું નિવારણ

(D) ખાનગી વ્યવસાયનો વિકાસ

સાચો જવાબ: (B) જાહેર નુકસાન અને અન્યાયનું નિવારણ

સમજૂતી: PIL નો મૂળભૂત હેતુ જાહેર નુકસાન દૂર કરીને ન્યાય અને બંધારણીય અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

પ્રશ્ન 59. શું PIL દ્વારા ખાનગી વ્યક્તિ સામેનો સામાન્ય કરાર વિવાદ ઉકેલી શકાય?

(A) હા, હંમેશાં

(B) ના, સામાન્ય રીતે નહીં

(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટમાં

સાચો જવાબ: (B) ના, સામાન્ય રીતે નહીં

સમજૂતી: PIL જાહેર હિત માટે છે. બે ખાનગી વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સામાન્ય કરારના વિવાદ માટે સામાન્ય નાગરિક દાવો યોગ્ય ઉપાય છે.

પ્રશ્ન 60. શું PIL દ્વારા સરકારી વિભાગની જાહેર ફરજમાં બેદરકારી સામે કાર્યવાહી માગી શકાય?

(A) હા, યોગ્ય કેસમાં

(B) ના, ક્યારેય નહીં

(D) માત્ર સંસદની મંજૂરીથી

સાચો જવાબ: (A) હા, યોગ્ય કેસમાં

સમજૂતી: જો સરકારી વિભાગની બેદરકારીથી મોટા પ્રમાણમાં જાહેર હિત અથવા મૂળભૂત અધિકારોને નુકસાન થતું હોય, તો યોગ્ય PIL દાખલ થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 61. શું PIL દાખલ કરવા માટે વકીલ હોવું ફરજિયાત છે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર હાઈકોર્ટમાં હા

સાચો જવાબ: (B) ના

સમજૂતી: કોઈપણ યોગ્ય વ્યક્તિ જાહેર હિતમાં અરજી કરી શકે છે. જોકે અદાલતના નિયમો અનુસાર અરજીની પ્રક્રિયા અને રજૂઆત કરવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 62. PIL દાખલ કરતી વખતે કઈ બાબત મહત્વપૂર્ણ છે?

(A) અસ્પષ્ટ આક્ષેપો

(B) વિશ્વસનીય તથ્યો અને પુરાવા

(D) વ્યક્તિગત અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (B) વિશ્વસનીય તથ્યો અને પુરાવા

સમજૂતી: અરજીમાં ગંભીર અને વિશ્વસનીય માહિતી હોવી જોઈએ. માત્ર અફવા અથવા આધારવિહોણા આક્ષેપો પૂરતા નથી.

Prepared By Rajan Sir

પ્રશ્ન 63. PIL માં અદાલતને કઈ બાબત અંગે સંતોષ થવો જોઈએ?

(A) અરજદારને કેટલો નફો થશે

(B) જાહેર હિત ખરેખર સામેલ છે કે નહીં

(D) અરજદારની આવક કેટલી છે

સાચો જવાબ: (B) જાહેર હિત ખરેખર સામેલ છે કે નહીં

સમજૂતી: PIL સ્વીકારતાં પહેલાં અદાલતે ખાતરી કરવી જોઈએ કે અરજીમાં નોંધપાત્ર જાહેર હિત સામેલ છે.

પ્રશ્ન 64. શું PIL નો ઉપયોગ રાજકીય હરીફોને બદનામ કરવા માટે કરી શકાય?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરીથી

સાચો જવાબ: (B) ના

સમજૂતી: રાજકીય હેતુ, પ્રસિદ્ધિ અથવા અંગત દુશ્મનાવટથી દાખલ કરેલી અરજી PIL ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.

પ્રશ્ન 65. PIL દાખલ કરતી વખતે કઈ બાબતને અદાલત વિશેષ મહત્ત્વ આપે છે?

(A) જાહેર હિતની ગંભીરતા અને તાત્કાલિકતા

(B) અરજદારની લોકપ્રિયતા

(D) મીડિયા કવરેજ

સાચો જવાબ: (A) જાહેર હિતની ગંભીરતા અને તાત્કાલિકતા

સમજૂતી: મોટા પ્રમાણમાં જાહેર નુકસાન થતું હોય અને તાત્કાલિક રાહત જરૂરી હોય તો અદાલત આવી PIL ને પ્રાથમિકતા આપી શકે છે.

ભાગ 5 : PIL અને પાંચ પ્રકારની રિટ (Writs)

પ્રશ્ન 66. Habeas Corpus નો શાબ્દિક અર્થ શું થાય છે?

(A) અમે આદેશ આપીએ છીએ

(B) શરીરને અદાલત સમક્ષ રજૂ કરો

(D) કાર્યવાહી રોકો

સાચો જવાબ: (B) શરીરને અદાલત સમક્ષ રજૂ કરો

સમજૂતી: ગેરકાયદેસર અટકાયત સામે Habeas Corpus રિટ જારી કરવામાં આવે છે, જેથી અટકાયતમાં રહેલી વ્યક્તિને અદાલત સમક્ષ રજૂ કરી શકાય.

પ્રશ્ન 67. Mandamus રિટનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) નીચલી અદાલતને સજા કરવી

(B) જાહેર અધિકારીને તેની કાનૂની ફરજ બજાવવા આદેશ આપવો

(D) ચૂંટણી રદ કરવી

સાચો જવાબ: (B) જાહેર અધિકારીને તેની કાનૂની ફરજ બજાવવા આદેશ આપવો

સમજૂતી: Mandamus એટલે પરમાદેશ. જ્યારે જાહેર અધિકારી પોતાની કાનૂની ફરજ બજાવવામાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે આ રિટ ઉપયોગી બને છે.

પ્રશ્ન 68. Certiorari રિટનો હેતુ શું છે?

(A) ગેરકાયદેસર અથવા અધિકારક્ષેત્રની ભૂલવાળા નિર્ણયને રદ કરવો

(B) વ્યક્તિને નોકરી આપવી

(D) કાયદો બનાવવો

સાચો જવાબ: (A) ગેરકાયદેસર અથવા અધિકારક્ષેત્રની ભૂલવાળા નિર્ણયને રદ કરવો

સમજૂતી: ઉત્પ્રેષણ રિટ દ્વારા ઉચ્ચ અદાલત નીચલી અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલના ચોક્કસ કાનૂની ખામીવાળા નિર્ણયને રદ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 69. Prohibition રિટ ક્યારે જારી કરવામાં આવે છે?

(A) નીચલી અદાલતને અધિકારક્ષેત્રની બહારની કાર્યવાહી કરતાં રોકવા

(B) વ્યક્તિને જામીન આપવા

(D) ચૂંટણી યોજવા

સાચો જવાબ: (A) નીચલી અદાલતને અધિકારક્ષેત્રની બહારની કાર્યવાહી કરતાં રોકવા

સમજૂતી: પ્રતિષેધ રિટ દ્વારા ઉચ્ચ અદાલત નીચલી અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલને તેની સત્તાની બહારની કાર્યવાહી કરતાં અટકાવે છે.

પ્રશ્ન 70. Quo Warranto રિટનો અર્થ શું થાય છે?

(A) વ્યક્તિને મુક્ત કરો

(B) કયા અધિકારથી તમે આ જાહેર પદ પર છો?

(D) કાર્યવાહી રોકો

સાચો જવાબ: (B) કયા અધિકારથી તમે આ જાહેર પદ પર છો?

સમજૂતી: અધિકાર પૃચ્છા રિટ દ્વારા કોઈ વ્યક્તિ જાહેર પદ કયા કાનૂની અધિકારથી ધારણ કરે છે તેની તપાસ કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 71. ગેરકાયદેસર રીતે કેદ કરાયેલી વ્યક્તિને મુક્ત કરાવવા કઈ રિટ ઉપયોગી છે?

(A) Mandamus

(B) Certiorari

(D) Quo Warranto

સાચો જવાબ: (C) Habeas Corpus

સમજૂતી: ગેરકાયદેસર અટકાયત સામે Habeas Corpus સૌથી યોગ્ય રિટ છે.

પ્રશ્ન 72. જાહેર અધિકારીને કાનૂની ફરજ બજાવવા માટે કઈ રિટ જારી થાય છે?

(A) Mandamus

(B) Prohibition

(D) Quo Warranto

સાચો જવાબ: (A) Mandamus

સમજૂતી: જાહેર ફરજ બજાવવામાં નિષ્ફળતા સામે Mandamus એટલે કે પરમાદેશ જારી કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 73. ગેરકાયદેસર રીતે જાહેર પદ ધારણ કરનાર વ્યક્તિ સામે કઈ રિટ દાખલ થાય છે?

(A) Habeas Corpus

(B) Quo Warranto

(D) Prohibition

સાચો જવાબ: (B) Quo Warranto

સમજૂતી: Quo Warranto દ્વારા જાહેર પદ ધારણ કરનાર વ્યક્તિની કાનૂની પાત્રતા પડકારવામાં આવે છે.

Prepared By Rajan Sir

પ્રશ્ન 74. Prohibition અને Certiorari વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?

(A) બંનેનો હેતુ એક જ છે

(B) Prohibition કાર્યવાહી અટકાવે છે, જ્યારે Certiorari નિર્ણય રદ કરી શકે છે

(D) Prohibition માત્ર ખાનગી વિવાદમાં લાગુ પડે છે

સાચો જવાબ: (B) Prohibition કાર્યવાહી અટકાવે છે, જ્યારે Certiorari નિર્ણય રદ કરી શકે છે

સમજૂતી: Prohibition સામાન્ય રીતે કાર્યવાહી પૂર્ણ થાય તે પહેલાં રોકવા માટે છે, જ્યારે Certiorari દ્વારા થયેલા નિર્ણયને રદ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 75. નીચેમાંથી કઈ રિટ જાહેર પદની કાનૂની પાત્રતા તપાસવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે?

(A) Mandamus

(B) Habeas Corpus

(D) Prohibition

સાચો જવાબ: (C) Quo Warranto

સમજૂતી: Quo Warranto નો ઉપયોગ જાહેર પદ પર રહેલી વ્યક્તિને તે પદ ધારણ કરવાનો કાનૂની અધિકાર છે કે નહીં તે તપાસવા માટે થાય છે.

ભાગ 6 : PIL ના વિવિધ ક્ષેત્રો અને વ્યવહારુ ઉપયોગ

પ્રશ્ન 76. પર્યાવરણનું પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે PIL દાખલ કરી શકાય છે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ કરી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: પર્યાવરણ સંરક્ષણ PIL નું મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર છે. નદીઓ, હવા, જંગલો અને જાહેર આરોગ્યના રક્ષણ માટે PIL દાખલ થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 77. બંધુઆ મજૂરોના અધિકારોના રક્ષણ માટે PIL કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) સામાજિક ન્યાય

(B) ખાનગી કરાર

(D) બેંકિંગ કાયદો

સાચો જવાબ: (A) સામાજિક ન્યાય

સમજૂતી: બંધુઆ મજૂરી માનવ ગૌરવ અને સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન છે. PIL દ્વારા આવા મજૂરોને મુક્ત કરાવવા અને તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 78. જેલમાં કેદીઓ સાથે અમાનવીય વર્તન થતું હોય તો PIL દાખલ થઈ શકે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર જેલ અધિકારી કરી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: કેદીઓ પણ કલમ 21 હેઠળ જીવન અને માનવીય ગૌરવના અધિકાર ધરાવે છે. તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન સામે PIL થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 79. સરકારી હોસ્પિટલોમાં ગંભીર બેદરકારીથી જાહેર આરોગ્યને નુકસાન થતું હોય તો PIL થઈ શકે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર આરોગ્ય મંત્રી કરી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: જાહેર આરોગ્ય અને જીવનના અધિકારનું રક્ષણ કરવા માટે યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં PIL દાખલ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 80. બાળમજૂરી સામે PIL દાખલ કરવાનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) બાળકોને નોકરી અપાવવી

(B) બાળકોને શોષણમાંથી મુક્ત કરાવવા અને તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું

(D) બાળકોની મિલકત મેળવવી

સાચો જવાબ: (B) બાળકોને શોષણમાંથી મુક્ત કરાવવા અને તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું

સમજૂતી: બાળમજૂરી સામેની PIL દ્વારા બાળકોના આરોગ્ય, શિક્ષણ, ગૌરવ અને શોષણમુક્ત જીવનનું રક્ષણ થાય છે.

પ્રશ્ન 81. મહિલાઓ સામે કાર્યસ્થળે થતી જાતીય સતામણીના મુદ્દે કઈ પ્રકારની PIL દાખલ થઈ શકે?

(A) જાહેર હિતની અરજી

(B) માત્ર મિલકતનો દાવો

(D) માત્ર કરારનો દાવો

સાચો જવાબ: (A) જાહેર હિતની અરજી

સમજૂતી: મહિલાઓના સમાનતા અને ગૌરવના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે યોગ્ય કેસમાં જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 82. જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા (Public Distribution System) માં મોટા પ્રમાણમાં ભ્રષ્ટાચાર થાય તો PIL દાખલ થઈ શકે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર ગ્રાહક અદાલતમાં

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: ગરીબ લોકોને મળવાપાત્ર અનાજ અને અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓના વિતરણમાં ગંભીર ગેરરીતિ જાહેર હિતનો વિષય બની શકે છે.

Prepared By Rajan Sir

પ્રશ્ન 83. જાહેર નાણાંનો દુરુપયોગ અને મોટા પ્રમાણમાં ભ્રષ્ટાચાર સામે PIL દાખલ થઈ શકે?

(A) હા, યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં

(B) ના

(D) માત્ર ચૂંટણી પંચમાં

સાચો જવાબ: (A) હા, યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં

સમજૂતી: જાહેર નાણાંના દુરુપયોગ અને જાહેર સંસ્થાઓમાં ભ્રષ્ટાચાર સામે વિશ્વસનીય તથ્યોના આધારે PIL થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 84. શું PIL દ્વારા કોઈ વ્યક્તિના ખાનગી કૌટુંબિક વિવાદમાં હસ્તક્ષેપ માગી શકાય?

(A) હા, દરેક કિસ્સામાં

(B) સામાન્ય રીતે નહીં

(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટમાં

સાચો જવાબ: (B) સામાન્ય રીતે નહીં

સમજૂતી: ખાનગી કૌટુંબિક વિવાદ સામાન્ય રીતે PIL નો વિષય નથી. PIL માટે વ્યાપક જાહેર હિત હોવું જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 85. શું PIL દ્વારા જાહેર માર્ગો અને જાહેર સ્થળો પરના ગેરકાયદેસર અતિક્રમણ સામે કાર્યવાહી માગી શકાય?

(A) હા, યોગ્ય કેસમાં

(B) ના

(D) માત્ર પોલીસ કરી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા, યોગ્ય કેસમાં

સમજૂતી: જાહેર રસ્તા, સરકારી જમીન અથવા જાહેર સ્થળોના ગેરકાયદેસર ઉપયોગથી જનતાને અસર થતી હોય તો યોગ્ય PIL દાખલ થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 86. માનવ તસ્કરી સામે PIL દાખલ કરી શકાય છે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર પોલીસ અધિકારી કરી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: માનવ તસ્કરી અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ સામે બંધારણની કલમ 23 રક્ષણ આપે છે. આવા મુદ્દાઓ PIL દ્વારા ઉઠાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 87. સ્વચ્છ પીવાનું પાણી મેળવવાનો અધિકાર કયા મૂળભૂત અધિકાર સાથે જોડાયેલો છે?

(A) કલમ 17

(B) કલમ 19

(D) કલમ 29

સાચો જવાબ: (C) કલમ 21

સમજૂતી: સ્વચ્છ પાણી અને સ્વસ્થ પર્યાવરણ માનવીના જીવન અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન સાથે જોડાયેલા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આવા અધિકારોને કલમ 21ના વ્યાપમાં માન્યતા આપી છે.

પ્રશ્ન 88. રસ્તા પર રહેતા અને આજીવિકા માટે સંઘર્ષ કરતા લોકોના અધિકારો અંગે PIL દાખલ થઈ શકે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થા કરી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: Olga Tellis કેસ દર્શાવે છે કે આજીવિકાનો અધિકાર જીવનના અધિકાર સાથે જોડાયેલો છે. જોકે તેનાથી દરેક વ્યક્તિને કોઈ ચોક્કસ સ્થળે રહેવાનો નિરપવાદ અધિકાર મળતો નથી.

પ્રશ્ન 89. શું PIL દ્વારા સરકારી યોજનાઓનો લાભ ગરીબ અને વંચિત લોકોને ન મળતો હોય તો પ્રશ્ન ઉઠાવી શકાય?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર મંત્રી કરી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: ગરીબ અને વંચિત વર્ગોને મળવાપાત્ર કાનૂની અને બંધારણીય લાભોથી વંચિત રાખવામાં આવે તો યોગ્ય PIL દ્વારા ન્યાય માગી શકાય છે.

પ્રશ્ન 90. PIL દ્વારા વન્યજીવન અને જંગલોનું રક્ષણ માગી શકાય છે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર કેન્દ્ર સરકાર કરી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: પર્યાવરણ અને વન્યજીવનનું રક્ષણ PIL ના સ્થાપિત ક્ષેત્રોમાંનું એક છે. કલમ 48A અને 51A(g) આ બાબતમાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

ભાગ 7 : અદ્યતન અને પરીક્ષાલક્ષી મહત્ત્વપૂર્ણ MCQ

Prepared By Rajan Sir

પ્રશ્ન 91. PIL માં Public Interest નો અર્થ શું થાય છે?

(A) માત્ર અરજદારનો હિત

(B) સમગ્ર સમાજ અથવા સમાજના નોંધપાત્ર વર્ગનું હિત

(D) માત્ર રાજકીય પક્ષનો હિત

સાચો જવાબ: (B) સમગ્ર સમાજ અથવા સમાજના નોંધપાત્ર વર્ગનું હિત

સમજૂતી: જાહેર હિતનો અર્થ સમાજના મોટા વર્ગ અથવા એવા સમૂહનું હિત છે જેના અધિકારો અને કલ્યાણને અસર થતી હોય.

પ્રશ્ન 92. PIL માં અદાલત શું તપાસે છે?

(A) અરજદારની રાજકીય વિચારધારા

(B) અરજી પાછળનો હેતુ અને જાહેર હિતની વાસ્તવિકતા

(D) અરજદારની ઉંમર

સાચો જવાબ: (B) અરજી પાછળનો હેતુ અને જાહેર હિતની વાસ્તવિકતા

સમજૂતી: અદાલત અરજીની સદ્ભાવના, અરજદારની વિશ્વસનીયતા અને જાહેર હિતની હાજરી તપાસે છે.

પ્રશ્ન 93. PIL માં Continuing Mandamus નો અર્થ શું થાય છે?

(A) એક જ વખત આદેશ આપવો

(B) કેસ બંધ કરી દેવો

(D) અપીલનો અધિકાર આપવો

સાચો જવાબ: (C) સમયાંતરે સતત દેખરેખ રાખીને જરૂરી આદેશો આપતા રહેવું

સમજૂતી: જ્યારે જાહેર હિતના મુદ્દામાં લાંબા સમય સુધી અમલીકરણની દેખરેખ જરૂરી હોય ત્યારે અદાલત સમયાંતરે આદેશો આપીને કેસ પર નજર રાખી શકે છે.

પ્રશ્ન 94. શું PIL માં અદાલત તપાસ સમિતિ અથવા નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરી શકે છે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીથી

સાચો જવાબ: (A) હા

સમજૂતી: જટિલ જાહેર હિતના પ્રશ્નોમાં તથ્યોની તપાસ કરવા માટે અદાલત નિષ્ણાતો અથવા તપાસ સમિતિની મદદ લઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 95. શું PIL માં અદાલત વળતર (Compensation) આપવાનો આદેશ આપી શકે છે?

(A) હા, યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં

(B) ના, ક્યારેય નહીં

(D) માત્ર ફોજદારી કોર્ટ આપી શકે

સાચો જવાબ: (A) હા, યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં

સમજૂતી: મૂળભૂત અધિકારોના ગંભીર ભંગના કેટલાક કેસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ જાહેર કાયદા હેઠળ વળતર આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 96. શું PIL દ્વારા અદાલત સરકારને નવી નીતિ બનાવવા માટે ચોક્કસ આદેશ આપી શકે છે?

(A) હંમેશાં

(B) સામાન્ય રીતે નહીં; નીતિગત ક્ષેત્રમાં અદાલત મર્યાદિત હસ્તક્ષેપ કરે છે

(D) માત્ર રાષ્ટ્રપતિ આપી શકે

સાચો જવાબ: (B) સામાન્ય રીતે નહીં; નીતિગત ક્ષેત્રમાં અદાલત મર્યાદિત હસ્તક્ષેપ કરે છે

સમજૂતી: અદાલત બંધારણ અને કાયદાનું પાલન સુનિશ્ચિત કરી શકે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે સરકારની નીતિ ઘડવાની ધારાસભાકીય અથવા વહીવટી ભૂમિકા પોતાના હાથમાં લઈ શકતી નથી.

પ્રશ્ન 97. BALCO Employees’ Union v. Union of India કેસ કયા સિદ્ધાંત માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે?

(A) PIL દ્વારા દરેક આર્થિક નીતિને પડકારી શકાય છે

(B) PIL નો ઉપયોગ ખાનગી અથવા વ્યક્તિગત હિત માટે ન થવો જોઈએ અને આર્થિક નીતિમાં અદાલતી હસ્તક્ષેપ મર્યાદિત છે

(D) PIL માં લોકસ સ્ટેન્ડી જરૂરી નથી

સાચો જવાબ: (B) PIL નો ઉપયોગ ખાનગી અથવા વ્યક્તિગત હિત માટે ન થવો જોઈએ અને આર્થિક નીતિમાં અદાલતી હસ્તક્ષેપ મર્યાદિત છે

સમજૂતી: આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે PIL ના દુરુપયોગ સામે ચેતવણી આપી હતી અને સરકારની આર્થિક નીતિઓમાં અદાલતે સામાન્ય રીતે મર્યાદિત હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ તેમ જણાવ્યું હતું.

પ્રશ્ન 98. શું PIL દાખલ કરવી એ બંધારણ હેઠળનો સ્વતંત્ર મૂળભૂત અધિકાર છે?

(A) હા, કલમ 19 હેઠળ

(B) હા, કલમ 21 હેઠળ

(D) હા, કલમ 25 હેઠળ

સાચો જવાબ: (C) ના, PIL એ ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને અધિકારક્ષેત્રના વિકાસથી વિકસેલો ઉપાય છે

સમજૂતી: PIL પોતે અલગથી દર્શાવેલો મૂળભૂત અધિકાર નથી. તે મુખ્યત્વે કલમ 32 અને 226 હેઠળના અદાલતી અધિકારક્ષેત્રના ઉદાર અર્થઘટનથી વિકસેલી પ્રક્રિયા છે.

પ્રશ્ન 99. શું દરેક PIL અરજી સ્વીકારવી અદાલત માટે ફરજિયાત છે?

(A) હા

(B) ના

(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટમાં હા

સાચો જવાબ: (B) ના

સમજૂતી: PIL સ્વીકારવી કે નહીં તે અદાલતના ન્યાયિક વિવેકાધિકાર પર આધારિત છે. જાહેર હિત, અરજદારની વિશ્વસનીયતા અને અરજીની યોગ્યતા તપાસવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 100. State of Uttaranchal v. Balwant Singh Chaufal (2010) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્યત્વે શું નિર્દેશ આપ્યો હતો?

(A) તમામ PIL પર પ્રતિબંધ મૂકવો

(B) માત્ર વકીલોને PIL દાખલ કરવાની મંજૂરી આપવી

(D) PIL માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવી

સાચો જવાબ: (C) સાચી PIL ને પ્રોત્સાહન આપવું અને ખોટા હેતુથી દાખલ થતી PIL ને અટકાવવી

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદામાં અરજદારની વિશ્વસનીયતા તપાસવા, અરજીના તથ્યોની પ્રાથમિક ચકાસણી કરવા, નોંધપાત્ર જાહેર હિત હોવાની ખાતરી કરવા અને ખોટી અરજીઓ સામે દંડાત્મક ખર્ચ લાદવા સહિતની માર્ગદર્શિકા આપી હતી.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ – Prepared By Rajan Sir

કેસનું નામ	યાદ રાખવાનો મુખ્ય મુદ્દો
Hussainara Khatoon v. State of Bihar	ઝડપી ટ્રાયલનો અધિકાર
S.P. Gupta v. Union of India	Locus Standi નો વિસ્તાર
Bandhua Mukti Morcha v. Union of India	બંધુઆ મજૂરી
M.C. Mehta v. Union of India	પર્યાવરણ સંરક્ષણ
M.C. Mehta (Oleum Gas Leak)	Absolute Liability
Vishaka v. State of Rajasthan	કાર્યસ્થળે મહિલાઓની જાતીય સતામણી
Olga Tellis v. BMC	આજીવિકાનો અધિકાર
D.K. Basu v. State of West Bengal	ધરપકડ અને કસ્ટડીના અધિકારો
Sunil Batra v. Delhi Administration	કેદીઓના માનવ અધિકારો
PUDR v. Union of India	Asiad Workers અને બળજબરીપૂર્વકનો શ્રમ
Vellore Citizens Welfare Forum v. Union of India	Precautionary અને Polluter Pays Principles
T.N. Godavarman v. Union of India	વન સંરક્ષણ
BALCO Employees’ Union v. Union of India	PIL નો દુરુપયોગ અને નીતિગત હસ્તક્ષેપ
State of Uttaranchal v. Balwant Singh Chaufal	PIL માટેની માર્ગદર્શિકા

AIBE માટે સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ બંધારણીય કલમો

કલમ	વિષય
કલમ 14	કાયદા સમક્ષ સમાનતા
કલમ 21	જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર
કલમ 23	માનવ તસ્કરી અને બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ
કલમ 32	સુપ્રીમ કોર્ટમાં બંધારણીય ઉપચાર
કલમ 226	હાઈકોર્ટની રિટ જારી કરવાની સત્તા
કલમ 38	સામાજિક ન્યાય આધારિત વ્યવસ્થા
કલમ 39(e), (f)	કામદારો અને બાળકોનું રક્ષણ
કલમ 39A	સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાય
કલમ 48A	પર્યાવરણનું રક્ષણ
કલમ 51A(g)	પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની નાગરિકની મૂળભૂત ફરજ

પરીક્ષાલક્ષી સલાહ

PIL માંથી AIBE માટે ખાસ કરીને કલમ 32 અને 226 વચ્ચેનો તફાવત, Locus Standi, Epistolary Jurisdiction, પાંચ પ્રકારની Writs અને ઉપર આપેલા 14 મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ સારી રીતે તૈયાર કરવા. ખાસ કરીને Hussainara Khatoon, S.P. Gupta, Bandhua Mukti Morcha, M.C. Mehta, Vishaka અને Balwant Singh Chaufal યાદ રાખવા જેવા છે.