Number of Share: 15

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

છૂટાછેડા અને છૂટાછેડાના કાનૂની આધાર – Divorce and Grounds of Divorce તથા પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા – Divorce by Mutual Consent

AIBE પરીક્ષામાં હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 13 અને 13B ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ બંને કલમો લગ્નજીવનનો કાનૂની અંત લાવવાની પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે. કલમ 13 હેઠળ પતિ અથવા પત્ની કાયદામાં દર્શાવેલા ચોક્કસ આધાર પર છૂટાછેડાની માગણી કરી શકે છે, જ્યારે કલમ 13B હેઠળ પતિ-પત્ની બંનેની સંમતિથી છૂટાછેડા મેળવી શકાય છે.

આ બંને જોગવાઈઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ જરૂરી છે. ખાસ કરીને ક્રૂરતા, વ્યભિચાર, પરિત્યાગ, ધર્મપરિવર્તન, માનસિક વિકાર અને પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાની શરતોમાંથી પરીક્ષામાં પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

કલમ 13 – છૂટાછેડા મેળવવાના કાનૂની આધાર – Grounds of Divorce

હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 13 મુજબ પતિ અથવા પત્ની કોર્ટમાં છૂટાછેડાની અરજી કરી શકે છે, જો કાયદામાં દર્શાવેલ કોઈ એક અથવા વધુ આધાર અસ્તિત્વમાં હોય.

આ કલમ હેઠળ છૂટાછેડા મેળવવા માટે માત્ર પતિ-પત્ની વચ્ચે મતભેદ હોવો પૂરતો નથી. કાયદામાં માન્ય આધાર સાબિત કરવો જરૂરી છે.

વ્યભિચાર (Adultery) – કલમ 13(1)(i)

જો લગ્ન પછી પતિ અથવા પત્નીએ પોતાના જીવનસાથી સિવાય અન્ય વ્યક્તિ સાથે સ્વૈચ્છિક રીતે શારીરિક સંબંધ બાંધ્યો હોય, તો તે છૂટાછેડાનો આધાર બની શકે છે.

અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે વ્યભિચાર હવે ભારતીય ફોજદારી કાયદા હેઠળ ગુનો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે Joseph Shine v. Union of India (2018)ના કેસમાં IPCની કલમ 497ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી હતી. જોકે, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ વ્યભિચાર છૂટાછેડાનો આધાર યથાવત્ છે.

ક્રૂરતા (Cruelty) – કલમ 13(1)(ia)

જો લગ્ન પછી પતિ અથવા પત્ની પોતાના જીવનસાથી સાથે શારીરિક અથવા માનસિક ક્રૂરતાભર્યું વર્તન કરે, તો પીડિત જીવનસાથી છૂટાછેડાની માગણી કરી શકે છે.

શારીરિક ક્રૂરતામાં મારપીટ, શારીરિક ઈજા પહોંચાડવી અથવા હિંસક વર્તનનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

માનસિક ક્રૂરતામાં સતત અપમાન કરવું, ખોટા અને ગંભીર આક્ષેપો કરવા, જીવનસાથીને માનસિક ત્રાસ આપવો, અયોગ્ય શંકા કરવી અથવા એવું વર્તન કરવું કે જેના કારણે સાથે રહેવું મુશ્કેલ બની જાય, તેનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

દરેક સામાન્ય ઝઘડો અથવા મતભેદ ક્રૂરતા ગણાતો નથી. કોર્ટ સમગ્ર પરિસ્થિતિ, વર્તનની ગંભીરતા અને તેની અસરને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય કરે છે.

પરિત્યાગ (Desertion) – કલમ 13(1)(ib)

જો પતિ અથવા પત્ની કોઈ વાજબી કારણ વિના અને બીજા જીવનસાથીની સંમતિ વિના તેને છોડી દે તથા વૈવાહિક સંબંધોનો ત્યાગ કરે, તો તે પરિત્યાગ કહેવાય છે.

પરિત્યાગના આધારે છૂટાછેડા મેળવવા માટે અરજી દાખલ કરતાં પહેલાં સતત ઓછામાં ઓછા બે વર્ષ સુધી પરિત્યાગ થયેલો હોવો જોઈએ.

પરિત્યાગમાં માત્ર અલગ રહેવું જ પૂરતું નથી. જીવનસાથીનો વૈવાહિક સંબંધ છોડી દેવાનો ઇરાદો પણ હોવો જોઈએ. કાયદાકીય રીતે તેને Factum of Separation અને Animus Deserendi તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અહીં ખાસ યાદ રાખવું કે પરિત્યાગ માટે બે વર્ષની સમયમર્યાદા અરજી દાખલ કરતા તરત પહેલાંની હોવી જરૂરી છે.

ધર્મપરિવર્તન (Conversion) – કલમ 13(1)(ii)

જો પતિ અથવા પત્ની હિંદુ ધર્મ છોડી અન્ય ધર્મ અપનાવે, તો બીજા જીવનસાથીને છૂટાછેડા મેળવવાનો અધિકાર મળે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, પતિ અથવા પત્ની ઇસ્લામ, ખ્રિસ્તી, પારસી અથવા અન્ય ધર્મ અપનાવે તો તે છૂટાછેડાનો કાનૂની આધાર બની શકે છે.

માત્ર ધર્મપરિવર્તન થવાથી લગ્ન આપમેળે સમાપ્ત થતાં નથી. છૂટાછેડા માટે કોર્ટનો હુકમ જરૂરી છે.

માનસિક વિકાર (Mental Disorder) – કલમ 13(1)(iii)

જો પતિ અથવા પત્ની અસાધ્ય માનસિક વિકારથી પીડિત હોય અથવા એવી માનસિક સ્થિતિમાં હોય કે અરજદાર તેની સાથે રહેવાની વાજબી અપેક્ષા રાખી શકે નહીં, તો છૂટાછેડાની માગણી કરી શકાય છે.

આ જોગવાઈમાં માત્ર કોઈ માનસિક બીમારીનું નિદાન પૂરતું નથી. માનસિક વિકારની પ્રકૃતિ અને તેની ગંભીરતા એવી હોવી જોઈએ કે સાથે રહેવું વાજબી રીતે શક્ય ન રહે.

કુષ્ઠરોગ (Leprosy)

હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની જૂની જોગવાઈમાં કુષ્ઠરોગને છૂટાછેડાના આધાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. પરંતુ Personal Laws (Amendment) Act, 2019 દ્વારા આ આધાર દૂર કરવામાં આવ્યો છે.

આથી AIBE પરીક્ષામાં યાદ રાખવું કે વર્તમાન કાયદા મુજબ કુષ્ઠરોગ છૂટાછેડાનો સ્વતંત્ર આધાર નથી.

સંન્યાસ (Renunciation of the World) – કલમ 13(1)(vi)

જો પતિ અથવા પત્ની કોઈ ધાર્મિક સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ કરીને દુનિયાનો ત્યાગ કરે અને સંન્યાસ ધારણ કરે, તો બીજા જીવનસાથીને છૂટાછેડા મેળવવાનો અધિકાર છે.

અહીં માત્ર ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવો અથવા સાધુ-સંતો સાથે રહેવું પૂરતું નથી. વ્યક્તિએ દુનિયાનો ત્યાગ કરીને ધાર્મિક સંપ્રદાયમાં પ્રવેશ કર્યો હોવો જરૂરી છે.

સાત વર્ષથી જીવિત હોવાની ખબર ન હોવી – કલમ 13(1)(vii)

જો કોઈ વ્યક્તિ વિશે સાત વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી તેના જીવિત હોવાની કોઈ જાણકારી એવા લોકો પાસેથી મળી ન હોય, જેમને સામાન્ય રીતે તેના વિશે જાણકારી મળતી હોય, તો તેનો જીવનસાથી છૂટાછેડાની માગણી કરી શકે છે.

આ જોગવાઈ ગુમ થયેલી વ્યક્તિને લગતી છે. માત્ર વ્યક્તિ ઘરેથી ગાયબ થઈ ગઈ હોય એટલા માટે આ આધાર આપમેળે લાગુ પડતો નથી.

ચેપી ગુપ્તરોગ (Venereal Disease in a Communicable Form) – કલમ 13(1)(v)

જો પતિ અથવા પત્ની લગ્ન પછી ચેપી સ્વરૂપના ગુપ્તરોગથી પીડિત હોય, તો બીજા જીવનસાથીને છૂટાછેડા મેળવવાનો આધાર મળી શકે છે.

આ જોગવાઈમાં રોગ ચેપી સ્વરૂપમાં હોવો જરૂરી છે. માત્ર કોઈ સામાન્ય બીમારી હોવી છૂટાછેડા માટે પૂરતી નથી.

ન્યાયિક અલગતા પછી સહવાસ શરૂ ન થવો – કલમ 13(1A)(i)

જો કોર્ટ દ્વારા ન્યાયિક અલગતા (Judicial Separation)નો હુકમ કરવામાં આવ્યો હોય અને ત્યારબાદ ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ સુધી પતિ-પત્ની વચ્ચે ફરી સહવાસ શરૂ થયો ન હોય, તો બંનેમાંથી કોઈપણ એક જીવનસાથી છૂટાછેડાની અરજી કરી શકે છે.

દામ્પત્ય અધિકારોની પુનઃસ્થાપનાના હુકમનું પાલન ન થવું – કલમ 13(1A)(ii)

જો કોર્ટ દ્વારા Restitution of Conjugal Rights એટલે કે દામ્પત્ય અધિકારોની પુનઃસ્થાપનાનો હુકમ કરવામાં આવ્યો હોય અને ત્યારબાદ ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ સુધી પતિ-પત્ની વચ્ચે દામ્પત્ય સહવાસ ફરી શરૂ ન થયો હોય, તો કોઈપણ એક પક્ષ છૂટાછેડાની માગણી કરી શકે છે.

પત્ની માટે વિશેષ છૂટાછેડાના આધાર – કલમ 13(2)

હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13(2) પત્નીને કેટલાક વિશેષ આધાર પર છૂટાછેડા મેળવવાનો અધિકાર આપે છે.

પતિના અગાઉના લગ્નથી બીજી પત્ની જીવિત હોવી – કલમ 13(2)(i)

જો આ અધિનિયમ અમલમાં આવ્યો તે પહેલાં પતિએ અન્ય લગ્ન કર્યા હોય અને તેની બીજી પત્ની કાયદા મુજબ જીવિત હોય, તો પ્રથમ પત્ની છૂટાછેડાની અરજી કરી શકે છે. આ જોગવાઈમાં દર્શાવેલી શરતો અને અપવાદો લાગુ પડે છે.

બળાત્કાર, અકુદરતી સંબંધ અથવા પશુ સાથેના જાતીય કૃત્ય – કલમ 13(2)(ii)

જો પતિ લગ્ન પછી બળાત્કાર (Rape), સોડોમી (Sodomy) અથવા પશુ સાથેના જાતીય કૃત્ય (Bestiality) માટે દોષિત ઠર્યો હોય, તો પત્ની છૂટાછેડાની માગણી કરી શકે છે.

ભરણપોષણના હુકમ પછી સહવાસ શરૂ ન થવો – કલમ 13(2)(iii)

જો પત્નીને ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતાની કલમ 125 હેઠળ અથવા BNSSની અનુરૂપ જોગવાઈ હેઠળ, અથવા હિંદુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમ, 1956ની કલમ 18 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવાનો હુકમ મળ્યો હોય અને ત્યારબાદ ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ સુધી પતિ-પત્ની વચ્ચે સહવાસ શરૂ ન થયો હોય, તો પત્ની છૂટાછેડાની અરજી કરી શકે છે.

પંદર વર્ષની ઉંમર પહેલાં થયેલ લગ્નનો અસ્વીકાર – કલમ 13(2)(iv)

જો પત્નીનાં લગ્ન તેની પંદર વર્ષની ઉંમર પહેલાં થયાં હોય અને તેણે પંદર વર્ષની ઉંમર પ્રાપ્ત કર્યા પછી પરંતુ અઢાર વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ થાય તે પહેલાં લગ્નનો અસ્વીકાર કર્યો હોય, તો તે છૂટાછેડાની અરજી કરી શકે છે.

આ અધિકાર લગ્નનો સહવાસ થયો હોય કે ન થયો હોય, બંને પરિસ્થિતિમાં ઉપલબ્ધ છે.

કલમ 13A – છૂટાછેડાની જગ્યાએ ન્યાયિક અલગતાનો હુકમ

કલમ 13A હેઠળ કોર્ટને કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં છૂટાછેડાનો હુકમ આપવાને બદલે ન્યાયિક અલગતા (Judicial Separation)નો હુકમ આપવાની સત્તા છે.

પરંતુ આ વૈકલ્પિક રાહત કલમ 13(1)(ii), (vi) અને (vii) હેઠળની અરજીઓમાં ઉપલબ્ધ નથી.

એટલે કે ધર્મપરિવર્તન, સંન્યાસ અને સાત વર્ષથી જીવિત હોવાની ખબર ન હોવાના આધારો પર કલમ 13A હેઠળ ન્યાયિક અલગતાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નથી.

કલમ 13B – પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા (Divorce by Mutual Consent)

કલમ 13B હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની એક મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે. આ કલમ હેઠળ પતિ અને પત્ની બંને સંમતિથી લગ્નનો અંત લાવવા માટે કોર્ટમાં સંયુક્ત અરજી કરી શકે છે.

કલમ 13 હેઠળ એક જીવનસાથી બીજા જીવનસાથી સામે છૂટાછેડાની અરજી કરે છે, જ્યારે કલમ 13B હેઠળ બંને જીવનસાથી સાથે મળીને છૂટાછેડાની માગણી કરે છે.

કલમ 13B(1) – પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા મેળવવાની શરતો

પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા મેળવવા માટે નીચેની આવશ્યક શરતો પૂર્ણ થવી જોઈએ.

પતિ-પત્ની ઓછામાં ઓછા એક વર્ષથી અલગ રહેતા હોવા જોઈએ

પતિ અને પત્ની ઓછામાં ઓછા એક વર્ષથી અલગ રહેતા હોવા જોઈએ. અહીં અલગ રહેવાનો અર્થ માત્ર અલગ મકાનમાં રહેવાનો નથી. જો બંને એક જ ઘરમાં રહેતા હોવા છતાં પતિ-પત્ની તરીકેનો સહવાસ અને દામ્પત્ય સંબંધ સમાપ્ત થઈ ગયો હોય, તો સંજોગો અનુસાર તેને પણ અલગ રહેવું ગણી શકાય છે.

આ સિદ્ધાંત સુપ્રીમ કોર્ટના Sureshta Devi v. Om Prakash (1991) કેસમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો.

સાથે રહેવું શક્ય ન હોવું જોઈએ

પતિ અને પત્ની વચ્ચે એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ હોવી જોઈએ કે તેઓ સાથે રહી શકે તેમ ન હોય. લગ્નજીવન ફરી શરૂ થવાની વાસ્તવિક શક્યતા ન હોવી જોઈએ.

બંનેની સ્વતંત્ર અને પરસ્પર સંમતિ હોવી જોઈએ

પતિ અને પત્ની બંનેએ સ્વેચ્છાએ લગ્નનો અંત લાવવાનો નિર્ણય લીધો હોવો જોઈએ. કોઈપણ પક્ષ પર દબાણ, ધમકી, છેતરપિંડી અથવા બળજબરી દ્વારા સંમતિ મેળવવામાં આવી હોય તો તે માન્ય સંમતિ ગણાતી નથી.

કલમ 13B(2) – છ મહિનાનો કૂલિંગ પિરિયડ (Cooling-off Period)

કલમ 13B(1) હેઠળ સંયુક્ત અરજી દાખલ થયા પછી બંને પક્ષોએ બીજી અરજી (Second Motion) માટે ઓછામાં ઓછા છ મહિના રાહ જોવી પડે છે.

આ બીજી અરજી પ્રથમ અરજી દાખલ થયાની તારીખથી છ મહિના પહેલાં કરી શકાતી નથી અને અઢાર મહિના પૂર્ણ થાય તે પહેલાં કરવી જરૂરી છે.

આ સમયગાળાને Cooling-off Period કહેવામાં આવે છે. તેનો હેતુ પતિ-પત્નીને પોતાના નિર્ણય પર ફરી વિચારવાની અને સમાધાનની શક્યતા તપાસવાની તક આપવાનો છે.

કોર્ટ બંને પક્ષોને સાંભળે છે, જરૂરી તપાસ કરે છે અને અરજીમાં દર્શાવેલી હકીકતો સાચી હોવાનું સંતોષ પામે ત્યારે છૂટાછેડાનો હુકમ આપે છે.

છ મહિનાનો સમયગાળો ફરજિયાત છે કે માફ થઈ શકે છે?

આ પ્રશ્ન AIBE પરીક્ષા માટે અત્યંત મહત્ત્વનો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે Amardeep Singh v. Harveen Kaur (2017) કેસમાં ઠરાવ્યું હતું કે કલમ 13B(2) હેઠળનો છ મહિનાનો સમયગાળો ફરજિયાત (Mandatory) નથી, પરંતુ માર્ગદર્શક (Directory) છે. યોગ્ય સંજોગોમાં કોર્ટ આ સમયગાળો માફ કરી શકે છે.

કોર્ટ સમયગાળો માફ કરવા અંગે વિચારતી વખતે મુખ્યત્વે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં લે છે.

પતિ-પત્ની એક વર્ષથી વધુ સમયથી અલગ રહેતા હોય અને છ મહિનાનો વધારાનો સમયગાળો પણ પ્રથમ અરજી પહેલાં જ પૂર્ણ થઈ ગયો હોય.

સમાધાન અથવા મધ્યસ્થી દ્વારા લગ્નજીવન ફરી શરૂ થવાની કોઈ શક્યતા ન હોય.

ભરણપોષણ, બાળકોની કસ્ટડી અને અન્ય બાકી વિવાદો અંગે બંને પક્ષો વચ્ચે યોગ્ય સમાધાન થઈ ગયું હોય.

વધુ છ મહિના રાહ જોવાથી બંને પક્ષોની મુશ્કેલીઓ અને માનસિક ત્રાસમાં જ વધારો થવાનો હોય.

આથી, છ મહિનાનો સમયગાળો દરેક કેસમાં ફરજિયાતપણે પૂર્ણ કરવો જ પડે એવું નથી. જોકે, તેને માફ કરવો કોર્ટની ન્યાયિક વિવેકબુદ્ધિ પર આધારિત છે.

મ્યુચ્યુઅલ કન્સેન્ટ પાછી ખેંચવાનો અધિકાર (Withdrawal of Consent)

પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાની પ્રક્રિયામાં બંને પક્ષોની સંમતિ અંતિમ હુકમ સુધી ચાલુ રહેવી જરૂરી છે.

જો પતિ અથવા પત્ની છૂટાછેડાનો હુકમ પસાર થાય તે પહેલાં પોતાની સંમતિ પાછી ખેંચી લે, તો સામાન્ય રીતે કોર્ટ કલમ 13B હેઠળ છૂટાછેડાનો હુકમ આપી શકતી નથી.

આ સિદ્ધાંત Sureshta Devi v. Om Prakash (1991) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્થાપિત કર્યો હતો.

એટલે પ્રથમ અરજી કરતી વખતે બંનેની સંમતિ હોય, પરંતુ બીજી અરજી અથવા અંતિમ હુકમ પહેલાં એક પક્ષ સંમતિ પાછી ખેંચી લે, તો માત્ર અગાઉની સંમતિના આધારે છૂટાછેડા આપી શકાય નહીં.

સુપ્રીમ કોર્ટની વિશેષ સત્તા – Shilpa Sailesh v. Varun Sreenivasan (2023)

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે બંધારણની કલમ 142 હેઠળ સંપૂર્ણ ન્યાય કરવા માટે લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું હોય તેવી અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં છ મહિનાનો સમયગાળો માફ કરવાની અને યોગ્ય કેસમાં પરસ્પર સંમતિ વિના પણ લગ્નનો અંત લાવવાની વિશેષ સત્તા અંગે સ્પષ્ટતા કરી હતી.

આ સત્તા સુપ્રીમ કોર્ટની વિશેષ બંધારણીય સત્તા છે. સામાન્ય ફેમિલી કોર્ટને કલમ 142 હેઠળ આવી સત્તા પ્રાપ્ત નથી.

કલમ 13 અને કલમ 13B વચ્ચેનો તફાવત

કલમ 13 હેઠળ પતિ અથવા પત્ની એકલા છૂટાછેડાની અરજી કરી શકે છે, જ્યારે કલમ 13B હેઠળ બંનેએ સંયુક્ત અરજી કરવી જરૂરી છે.

કલમ 13 હેઠળ કાયદામાં દર્શાવેલા છૂટાછેડાના આધાર સાબિત કરવા પડે છે, જ્યારે કલમ 13B હેઠળ એક વર્ષથી અલગ રહેવું, સાથે રહી ન શકવું અને લગ્ન સમાપ્ત કરવાની પરસ્પર સંમતિ હોવી જરૂરી છે.

કલમ 13 હેઠળ છ મહિનાનો કૂલિંગ પિરિયડ લાગુ પડતો નથી, જ્યારે કલમ 13B(2) હેઠળ સામાન્ય રીતે છ મહિનાનો સમયગાળો હોય છે, જેને યોગ્ય સંજોગોમાં માફ કરી શકાય છે.

કલમ 13 હેઠળ છૂટાછેડાની અરજી એક પક્ષ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જ્યારે કલમ 13B હેઠળ બંને પક્ષો સાથે મળીને અરજી કરે છે.

છૂટાછેડા માટે લગ્નના એક વર્ષની મર્યાદા – કલમ 14

હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 14 મુજબ સામાન્ય રીતે લગ્ન થયાની તારીખથી એક વર્ષ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં છૂટાછેડાની અરજી દાખલ કરી શકાતી નથી.

પરંતુ અસાધારણ મુશ્કેલી (Exceptional Hardship) અથવા સામેના પક્ષની અસાધારણ હીનતા (Exceptional Depravity)ના કિસ્સામાં કોર્ટની પરવાનગીથી એક વર્ષ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં પણ અરજી દાખલ કરી શકાય છે.

આથી કલમ 14 અને કલમ 13B(1) વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખવો જરૂરી છે. કલમ 14 લગ્ન પછી છૂટાછેડાની અરજી દાખલ કરવા માટેની સામાન્ય એક વર્ષની મર્યાદા દર્શાવે છે, જ્યારે કલમ 13B(1) પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા માટે ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ અલગ રહેવાની શરત દર્શાવે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ (Important Case Laws)

Joseph Shine v. Union of India (2018)

સુપ્રીમ કોર્ટે IPCની કલમ 497 હેઠળના વ્યભિચારના ગુનાને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યો. જોકે, વ્યભિચાર હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13(1)(i) હેઠળ છૂટાછેડાનો આધાર રહે છે.

Sureshta Devi v. Om Prakash (1991)

સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા માટે બંને પક્ષોની સંમતિ છૂટાછેડાનો હુકમ પસાર થાય ત્યાં સુધી ચાલુ રહેવી જોઈએ. કોઈપણ પક્ષ હુકમ પહેલાં પોતાની સંમતિ પાછી ખેંચી શકે છે.

આ કેસમાં એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું કે એક જ ઘરમાં રહેતા હોવા છતાં પતિ-પત્ની વચ્ચે દામ્પત્ય સંબંધ ન હોય તો તે અલગ રહેવા સમાન હોઈ શકે છે.

Amardeep Singh v. Harveen Kaur (2017)

સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે કલમ 13B(2) હેઠળનો છ મહિનાનો કૂલિંગ પિરિયડ ફરજિયાત નથી. યોગ્ય સંજોગોમાં કોર્ટ તેને માફ કરી શકે છે.

Hitesh Bhatnagar v. Deepa Bhatnagar (2011)

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા મેળવવા માટે બંને પક્ષોની સંમતિ છૂટાછેડાનો હુકમ પસાર થાય ત્યાં સુધી અસ્તિત્વમાં હોવી જરૂરી છે.

Shilpa Sailesh v. Varun Sreenivasan (2023)

સુપ્રીમ કોર્ટે બંધારણની કલમ 142 હેઠળ પોતાની વિશેષ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને સંપૂર્ણ ન્યાયના હિતમાં લગ્નજીવનનો અંત લાવવાની અને છ મહિનાના કૂલિંગ પિરિયડને માફ કરવાની સત્તા અંગે માર્ગદર્શન આપ્યું.

AIBE પરીક્ષા માટે 20 મહત્ત્વપૂર્ણ MCQ

નીચેના પ્રશ્નો હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13 અને 13B પર આધારિત છે.

પ્રશ્ન 1. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કઈ કલમ છૂટાછેડાના કાનૂની આધારો દર્શાવે છે?

(A) કલમ 9

(B) કલમ 10

(D) કલમ 13B

સાચો જવાબ: (C) કલમ 13

સમજૂતી: કલમ 13 હેઠળ વ્યભિચાર, ક્રૂરતા, પરિત્યાગ, ધર્મપરિવર્તન અને અન્ય કાનૂની આધારો પર છૂટાછેડા મેળવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 2. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13(1)(ia) કયા આધાર સાથે સંબંધિત છે?

(A) વ્યભિચાર

(B) ક્રૂરતા

(D) ધર્મપરિવર્તન

સાચો જવાબ: (B) ક્રૂરતા

સમજૂતી: કલમ 13(1)(ia) મુજબ લગ્ન પછી જીવનસાથી દ્વારા કરવામાં આવેલી શારીરિક અથવા માનસિક ક્રૂરતા છૂટાછેડાનો આધાર છે.

પ્રશ્ન 3. પરિત્યાગ (Desertion)ના આધારે છૂટાછેડા મેળવવા માટે કેટલા સમયગાળાનો પરિત્યાગ જરૂરી છે?

(A) છ મહિના

(B) એક વર્ષ

(D) સાત વર્ષ

સાચો જવાબ: (C) બે વર્ષ

સમજૂતી: કલમ 13(1)(ib) મુજબ છૂટાછેડાની અરજી દાખલ કરતાં તરત પહેલાં સતત ઓછામાં ઓછા બે વર્ષનો પરિત્યાગ હોવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 4. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13(1)(ii) કયા આધારને માન્યતા આપે છે?

(A) માનસિક વિકાર

(B) ધર્મપરિવર્તન

(D) સંન્યાસ

સાચો જવાબ: (B) ધર્મપરિવર્તન

સમજૂતી: જો પતિ અથવા પત્ની હિંદુ ધર્મ છોડી અન્ય ધર્મ અપનાવે, તો બીજા જીવનસાથીને છૂટાછેડા મેળવવાનો અધિકાર મળે છે.

પ્રશ્ન 5. જો કોઈ વ્યક્તિ વિશે સાત વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી જીવિત હોવાની જાણકારી ન મળે, તો કઈ કલમ હેઠળ છૂટાછેડા માગી શકાય છે?

(A) કલમ 13(1)(iii)

(B) કલમ 13(1)(v)

(D) કલમ 13(1)(vii)

સાચો જવાબ: (D) કલમ 13(1)(vii)

સમજૂતી: કુદરતી રીતે જે વ્યક્તિઓને તેના જીવિત હોવાની જાણ થવી જોઈએ, તેમને સાત વર્ષથી કોઈ જાણકારી ન મળી હોય તો આ આધાર લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 6. હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13(1A) હેઠળ છૂટાછેડા માટે કેટલો સમયગાળો જરૂરી છે?

(A) છ મહિના

(B) એક વર્ષ

(D) ત્રણ વર્ષ

સાચો જવાબ: (B) એક વર્ષ

સમજૂતી: ન્યાયિક અલગતાના હુકમ અથવા દામ્પત્ય અધિકારોની પુનઃસ્થાપનાના હુકમ પછી ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ સુધી સહવાસ ફરી શરૂ ન થયો હોય તો છૂટાછેડા માગી શકાય છે.

પ્રશ્ન 7. પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા મેળવવાની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 10

(B) કલમ 12

(D) કલમ 13B

સાચો જવાબ: (D) કલમ 13B

સમજૂતી: કલમ 13B પતિ અને પત્નીને પરસ્પર સંમતિથી લગ્નનો અંત લાવવાની કાનૂની પ્રક્રિયા પૂરી પાડે છે.

પ્રશ્ન 8. કલમ 13B(1) મુજબ પતિ-પત્ની ઓછામાં ઓછા કેટલા સમયથી અલગ રહેતા હોવા જોઈએ?

(A) છ મહિના

(B) એક વર્ષ

(D) ત્રણ વર્ષ

સાચો જવાબ: (B) એક વર્ષ

સમજૂતી: પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાની અરજી કરતાં પહેલાં પતિ-પત્ની ઓછામાં ઓછા એક વર્ષથી અલગ રહેતા હોવા જોઈએ.

પ્રશ્ન 9. કલમ 13B(2) હેઠળ સામાન્ય રીતે કેટલા મહિનાનો Cooling-off Period આપવામાં આવે છે?

(A) ત્રણ મહિના

(B) ચાર મહિના

(D) બાર મહિના

સાચો જવાબ: (C) છ મહિના

સમજૂતી: પ્રથમ સંયુક્ત અરજી દાખલ થયા પછી બીજી અરજી માટે સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછા છ મહિના રાહ જોવી પડે છે.

પ્રશ્ન 10. કલમ 13B(2) હેઠળ બીજી અરજી પ્રથમ અરજીની તારીખથી વધુમાં વધુ કેટલા મહિનામાં કરવી જોઈએ?

(A) છ મહિના

(B) બાર મહિના

(D) ચોવીસ મહિના

સાચો જવાબ: (C) અઢાર મહિના

સમજૂતી: કલમ 13B(2) મુજબ બીજી અરજી છ મહિના પહેલાં કરી શકાતી નથી અને અઢાર મહિના પૂર્ણ થાય તે પહેલાં કરવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 11. છ મહિનાનો Cooling-off Period માફ કરી શકાય છે કે નહીં, તે કયા કેસમાં ઠરાવવામાં આવ્યું હતું?

(A) Joseph Shine v. Union of India

(B) Amardeep Singh v. Harveen Kaur

(D) Hitesh Bhatnagar v. Deepa Bhatnagar

સાચો જવાબ: (B) Amardeep Singh v. Harveen Kaur

સમજૂતી: વર્ષ 2017માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે છ મહિનાનો સમયગાળો Directory છે અને યોગ્ય સંજોગોમાં માફ થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 12. પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાની અરજીમાં એક પક્ષ પોતાની સંમતિ ક્યારે પાછી ખેંચી શકે છે?

(A) માત્ર પ્રથમ અરજી પહેલાં

(B) માત્ર પ્રથમ અરજી પછી છ મહિના પૂર્ણ થાય ત્યારે

(D) સંમતિ પાછી ખેંચી શકાતી નથી

સાચો જવાબ: (C) છૂટાછેડાનો હુકમ પસાર થાય તે પહેલાં

સમજૂતી: Sureshta Devi કેસ મુજબ છૂટાછેડાનો હુકમ પસાર થાય ત્યાં સુધી બંને પક્ષોની સંમતિ ચાલુ રહેવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 13. કલમ 13A હેઠળ કોર્ટ છૂટાછેડાના બદલે કયો વૈકલ્પિક હુકમ આપી શકે છે?

(A) રદબાતલ લગ્ન

(B) ન્યાયિક અલગતા

(D) ભરણપોષણનો હુકમ

સાચો જવાબ: (B) ન્યાયિક અલગતા

સમજૂતી: કલમ 13A હેઠળ યોગ્ય સંજોગોમાં કોર્ટ છૂટાછેડાની જગ્યાએ Judicial Separationનો હુકમ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 14. કઈ કલમ હેઠળ લગ્નના એક વર્ષ પહેલાં છૂટાછેડાની અરજી દાખલ કરવા માટે વિશેષ પરવાનગી મેળવી શકાય છે?

(A) કલમ 11

(B) કલમ 12

(D) કલમ 15

સાચો જવાબ: (C) કલમ 14

સમજૂતી: અસાધારણ મુશ્કેલી અથવા સામેના પક્ષની અસાધારણ હીનતાના કિસ્સામાં કોર્ટની પરવાનગીથી એક વર્ષ પહેલાં અરજી દાખલ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 15. Joseph Shine v. Union of India (2018) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કયા ગુનાને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યો હતો?

(A) બળાત્કાર

(B) વ્યભિચાર

(D) માનહાનિ

સાચો જવાબ: (B) વ્યભિચાર

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે IPCની કલમ 497ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી હતી. તેમ છતાં વ્યભિચાર હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ છૂટાછેડાનો આધાર છે.

પ્રશ્ન 16. પત્ની દ્વારા લગ્નનો અસ્વીકાર કરવાની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 13(1)(i)

(B) કલમ 13(1)(iii)

(D) કલમ 13B

સાચો જવાબ: (C) કલમ 13(2)(iv)

સમજૂતી: પંદર વર્ષની ઉંમર પહેલાં થયેલા લગ્નનો પત્ની પંદર વર્ષ પછી અને અઢાર વર્ષ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં અસ્વીકાર કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 17. Sureshta Devi v. Om Prakash (1991) કેસ કયા કાનૂની સિદ્ધાંત માટે જાણીતો છે?

(A) ક્રૂરતા

(B) પરિત્યાગ

(D) ધર્મપરિવર્તન

સાચો જવાબ: (C) પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડામાં સંમતિ પાછી ખેંચવાનો અધિકાર

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે છૂટાછેડાનો હુકમ પસાર થાય ત્યાં સુધી બંને પક્ષોની સંમતિ જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 18. કલમ 13B હેઠળ છૂટાછેડાની અરજી કોણે સંયુક્ત રીતે દાખલ કરવી જોઈએ?

(A) માત્ર પતિ

(B) માત્ર પત્ની

(D) પતિ અથવા પત્નીમાંથી કોઈ એક

સાચો જવાબ: (C) પતિ અને પત્ની બંને

સમજૂતી: પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા માટે બંને જીવનસાથીએ સાથે મળીને સંયુક્ત અરજી કરવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 19. Shilpa Sailesh v. Varun Sreenivasan (2023) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કઈ બંધારણીય જોગવાઈ હેઠળ વિશેષ સત્તાની ચર્ચા કરી હતી?

(A) કલમ 32

(B) કલમ 136

(D) કલમ 226

સાચો જવાબ: (C) કલમ 142

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટ બંધારણની કલમ 142 હેઠળ સંપૂર્ણ ન્યાયના હિતમાં યોગ્ય કેસમાં લગ્નનો અંત લાવી શકે છે અને કૂલિંગ-ઓફ પિરિયડ માફ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 20. કલમ 13(2) હેઠળ વિશેષ છૂટાછેડાના આધારનો લાભ કોને આપવામાં આવ્યો છે?

(A) માત્ર પતિને

(B) માત્ર પત્નીને

(D) માત્ર બાળકોને

સાચો જવાબ: (B) માત્ર પત્નીને

સમજૂતી: કલમ 13(2) પત્નીને કેટલાક વિશેષ આધાર પર છૂટાછેડા મેળવવાનો અધિકાર આપે છે, જેમ કે પતિના અગાઉના લગ્ન, અમુક જાતીય ગુનાઓ માટે દોષિત ઠરવું અને ભરણપોષણના હુકમ પછી સહવાસ શરૂ ન થવો.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા

મહત્ત્વપૂર્ણ કલમો

Quick Revision

કલમ	વિષય
13(1)(i)	વ્યભિચાર
13(1)(ia)	ક્રૂરતા
13(1)(ib)	બે વર્ષનો પરિત્યાગ
13(1)(ii)	ધર્મપરિવર્તન
13(1)(iii)	માનસિક વિકાર
13(1)(v)	ચેપી ગુપ્તરોગ
13(1)(vi)	સંન્યાસ
13(1)(vii)	સાત વર્ષથી જીવિત હોવાની ખબર ન હોવી
13(1A)	ન્યાયિક અલગતા અથવા દામ્પત્ય અધિકારોના હુકમ પછી એક વર્ષ
13(2)	પત્ની માટે વિશેષ આધાર
13A	ન્યાયિક અલગતાની વૈકલ્પિક રાહત
13B	પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા
14	લગ્નના એક વર્ષ પહેલાં છૂટાછેડાની અરજી પર પ્રતિબંધ
15	છૂટાછેડા પછી પુનઃલગ્ન

ખાસ યાદ રાખવાના સમયગાળા

2 વર્ષ

પરિત્યાગ – કલમ 13

1 વર્ષ

અલગ રહેવું – કલમ 13B

6 મહિના

કૂલિંગ-ઓફ પિરિયડ

18 મહિના

બીજી અરજીની મહત્તમ મર્યાદા

હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13 અને 13B લગ્નજીવનના કાનૂની વિસર્જન માટેની બે અલગ પરંતુ મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓ છે. કલમ 13 હેઠળ કાયદામાં દર્શાવેલા આધારો સાબિત કરીને છૂટાછેડા મેળવી શકાય છે, જ્યારે કલમ 13B હેઠળ બંને પક્ષોની સ્વતંત્ર સંમતિથી લગ્નનો અંત લાવી શકાય છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને બંને કલમો હેઠળની શરતો, સમયમર્યાદા, પત્નીને મળેલા વિશેષ અધિકારો અને સુપ્રીમ કોર્ટના ઉપરોક્ત ચુકાદાઓનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.