AIBE – Evidence Act – કલમ 101 થી 114A : પુરાવાનો ભાર

Click the Language Button below to read in your language.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 (Indian Evidence Act, 1872) માં પુરાવાના ભાર (Burden of Proof) અંગેની જોગવાઈઓ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. કોઈ વ્યક્તિ કોર્ટ સમક્ષ કોઈ હક, દાવો અથવા આરોપ રજૂ કરે ત્યારે તે દાવાને સાબિત કરવાની જવાબદારી કોની રહેશે, કયા સંજોગોમાં આરોપીએ પોતાની નિર્દોષતા અથવા વિશેષ બચાવ સાબિત કરવો પડશે અને કઈ પરિસ્થિતિમાં કોર્ટ કોઈ હકીકત સાચી હોવાનું માની શકે છે, તે તમામ બાબતો આ જોગવાઈઓ દ્વારા નક્કી થાય છે.

AIBE – ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 – કલમ 101 થી 114A : પુરાવાનો ભાર (Burden of Proof) અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) ની સંબંધિત જોગવાઈઓ

સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, કોર્ટમાં માત્ર આરોપ લગાવવો કે કોઈ હકનો દાવો કરવો પૂરતું નથી. જે વ્યક્તિ કોઈ હકીકતના આધારે કોર્ટ પાસેથી નિર્ણય માંગે છે, તેણે સામાન્ય રીતે તે હકીકતને પુરાવાથી સાબિત કરવી પડે છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 101 થી 114A સુધીની જોગવાઈઓ આ વિષયને આવરી લે છે. હવે 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવેલા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) માં આ જોગવાઈઓ મુખ્યત્વે કલમ 104 થી 120 સુધી સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે.

Burden of Proof એટલે શું? (પુરાવાનો ભાર)

Burden of Proof એટલે કોઈ ચોક્કસ હકીકત સાચી છે તે સાબિત કરવાની કાયદેસરની જવાબદારી.

ઉદાહરણ તરીકે, A એવો આરોપ મૂકે છે કે B એ તેની પાસેથી ₹50,000 ઉધાર લીધા હતા અને હવે પરત આપતા નથી. આવી સ્થિતિમાં A એ સાબિત કરવું પડશે કે તેણે ખરેખર B ને નાણાં આપ્યા હતા અને B પર તે રકમ પરત કરવાની જવાબદારી છે.

એટલે કે જે વ્યક્તિ કોઈ હકીકતના આધારે કોર્ટ પાસે રાહત માંગે છે, તેના પર તે હકીકત સાબિત કરવાનો પ્રાથમિક ભાર રહે છે.

કલમ 101 – Burden of Proof (પુરાવાનો ભાર)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 104

કલમ 101 મુજબ, જે વ્યક્તિ કોર્ટ પાસે કોઈ કાનૂની હક અથવા જવાબદારી અંગે નિર્ણય મેળવવા માંગે છે અને જે હકીકતોના અસ્તિત્વ પર તેનો દાવો આધારિત છે, તેણે તે હકીકતો સાબિત કરવી જરૂરી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A કોર્ટમાં B સામે ફરિયાદ કરે છે કે B એ ગુનો કર્યો છે અને તેને સજા થવી જોઈએ. આવી સ્થિતિમાં B એ ગુનો કર્યો છે તે સાબિત કરવાની જવાબદારી ફરિયાદ પક્ષની રહેશે.

તે જ રીતે, A એવો દાવો કરે છે કે B ના કબજામાં રહેલી જમીન પર તેનો માલિકી હક છે. તો A એ પોતાનો માલિકી હક સાબિત કરવો પડશે.

મહત્ત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે માત્ર આરોપ લગાવવાથી કોઈ વ્યક્તિ દોષિત સાબિત થતી નથી.

કલમ 102 – On Whom Burden of Proof Lies (પુરાવાનો ભાર કોના પર છે?)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 105

કલમ 102 મુજબ, જો બંને પક્ષ તરફથી કોઈ પુરાવો રજૂ કરવામાં ન આવે, તો જે પક્ષ કેસ હારી જાય તેમ હોય તેના પર પુરાવાનો ભાર રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એવો દાવો કરે છે કે B ના પિતા C એ વસિયતનામા દ્વારા જમીન A ને આપી હતી. પરંતુ જમીનનો કબજો B પાસે છે. જો બંને પક્ષ તરફથી કોઈ પુરાવો રજૂ ન થાય, તો A પોતાનો દાવો સાબિત કરી શકશે નહીં અને B જમીનનો કબજો જાળવી શકશે.

તેથી પુરાવાનો ભાર A પર રહેશે.

આ કલમ નક્કી કરે છે કે કેસની શરૂઆતમાં કયા પક્ષે પોતાનો દાવો સાબિત કરવાની જવાબદારી નિભાવવાની છે.

કલમ 103 – Burden of Proof as to Particular Fact (ચોક્કસ હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 106

કલમ 103 મુજબ, કોઈ ચોક્કસ હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર તે વ્યક્તિ પર રહે છે જે ઇચ્છે છે કે કોર્ટ તે હકીકતના અસ્તિત્વમાં વિશ્વાસ રાખે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એવો આરોપ મૂકે છે કે B ઘટનાસ્થળે હાજર હતો. જો A આ હકીકતના આધારે B સામે દાવો કરે છે, તો B ઘટનાસ્થળે હાજર હતો તે સાબિત કરવાની જવાબદારી A ની રહેશે.

અહીં કલમ 102 અને કલમ 103 વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. કલમ 102 સમગ્ર કેસમાં પુરાવાનો પ્રાથમિક ભાર કોના પર છે તે નક્કી કરે છે, જ્યારે કલમ 103 કોઈ ચોક્કસ હકીકત સાબિત કરવાની જવાબદારી કોની છે તે નક્કી કરે છે.

કલમ 104 – Burden of Proving Fact to be Proved to Make Evidence Admissible (પુરાવો ગ્રાહ્ય બનાવવા જરૂરી હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 107

કલમ 104 મુજબ, કોઈ પુરાવો કોર્ટમાં ગ્રાહ્ય (Admissible) બને તે પહેલાં જે હકીકત સાબિત કરવી જરૂરી હોય, તે હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર તે પુરાવો રજૂ કરનાર વ્યક્તિ પર રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ સાક્ષીનું મૃત્યુ થયું હોય અને તેના અગાઉના નિવેદનને કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે, તો તે નિવેદન કાયદા હેઠળ ગ્રાહ્ય બને તે માટે જરૂરી શરતો સાબિત કરવી પડશે.

તે જ રીતે, કોઈ દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે તેની ગ્રાહ્યતા માટે કાયદા હેઠળ જરૂરી શરતોનું પાલન થયું છે તે સાબિત કરવું જરૂરી બની શકે છે.

આ કલમનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કોર્ટમાં રજૂ થતો દરેક પુરાવો આપમેળે સ્વીકાર્ય બની જતો નથી.

કલમ 105 – Burden of Proving that Case of Accused Comes Within Exceptions (આરોપી વિશેષ અપવાદ હેઠળ આવે છે તે સાબિત કરવાનો ભાર)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 108

કલમ 105 મુજબ, જો આરોપી એવો બચાવ રજૂ કરે છે કે તેનો કેસ ભારતીય દંડ સંહિતા અથવા અન્ય લાગુ પડતા ફોજદારી કાયદામાં આપેલા સામાન્ય અથવા વિશેષ અપવાદ હેઠળ આવે છે, તો તે અપવાદ લાગુ પડે છે તે સાબિત કરવાનો ભાર આરોપી પર રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ પર હત્યાનો આરોપ છે. આરોપી એવો બચાવ લે છે કે તેણે પોતાની આત્મરક્ષા (Right of Private Defence) માટે આ કૃત્ય કર્યું હતું.

આ સ્થિતિમાં આત્મરક્ષાનો અપવાદ લાગુ પડે છે તે દર્શાવવાનો ભાર આરોપી પર રહેશે.

જોકે, આરોપી પર આ હકીકત સાબિત કરવા માટે ફરિયાદ પક્ષ જેટલો કડક પુરાવાનો ધોરણ લાગુ પડતો નથી. સામાન્ય રીતે આરોપી સંભાવનાઓના સંતુલન (Preponderance of Probabilities) દ્વારા પોતાનો બચાવ સ્થાપિત કરી શકે છે.

કલમ 106 – Burden of Proving Fact Especially Within Knowledge (વિશેષ જાણકારીમાં રહેલી હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 109

કલમ 106 મુજબ, કોઈ ચોક્કસ હકીકત ખાસ કરીને કોઈ વ્યક્તિની જાણકારીમાં હોય, તો તે હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર તે વ્યક્તિ પર રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A કોઈ વ્યક્તિને રેલવે ટિકિટ વગર મુસાફરી કરતા પકડે છે. ટિકિટ ખરીદી હતી કે નહીં તેની ચોક્કસ હકીકત મુસાફર પાસે વિશેષ રીતે ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે.

તેવી જ રીતે, કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ઘરમાં એકાંતમાં કોઈ ઘટના બની હોવાનો દાવો કરે ત્યારે તે પરિસ્થિતિ વિશેની વિશેષ જાણકારી તેની પાસે હોઈ શકે છે.

પરંતુ આ કલમનો અર્થ એવો નથી કે દરેક ફોજદારી કેસમાં આરોપીએ પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરવી પડે. ગુનો સાબિત કરવાનો મૂળભૂત ભાર ફરિયાદ પક્ષ પર જ રહે છે. કલમ 106 નો ઉપયોગ ત્યારે જ થઈ શકે છે જ્યારે હકીકત ખરેખર આરોપીની વિશેષ જાણકારીમાં હોય.

કલમ 107 – Burden of Proving Death of Person Known to Have Been Alive Within Thirty Years (છેલ્લા 30 વર્ષમાં જીવિત હોવાનું જાણીતું હોય તેવી વ્યક્તિના મૃત્યુનો પુરાવો)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 110

કલમ 107 મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ છેલ્લા 30 વર્ષ દરમિયાન જીવિત હોવાનું સાબિત થયું હોય, તો તે વ્યક્તિ મૃત્યુ પામી છે તે સાબિત કરવાનો ભાર એવો દાવો કરનાર વ્યક્તિ પર રહેશે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એ સાબિત કર્યું કે B પાંચ વર્ષ પહેલાં જીવિત હતો. હવે A એવો દાવો કરે છે કે B નું મૃત્યુ થઈ ગયું છે. તો B ના મૃત્યુની હકીકત સાબિત કરવાની જવાબદારી A ની રહેશે.

આ જોગવાઈ વ્યક્તિના મૃત્યુ અંગેની કાનૂની ધારણા અને પુરાવાના ભારને સ્પષ્ટ કરે છે.

કલમ 108 – Burden of Proving that Person is Alive Who Has Not Been Heard of for Seven Years (સાત વર્ષથી કોઈ સમાચાર ન મળ્યા હોય તેવી વ્યક્તિ જીવિત છે તે સાબિત કરવાનો ભાર)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 111

કલમ 108 મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ વિશે સાત વર્ષ સુધી તેના સ્વાભાવિક રીતે સમાચાર મળવા જોઈએ તેવા લોકો દ્વારા કોઈ સમાચાર સાંભળવામાં આવ્યા ન હોય, તો તે વ્યક્તિ જીવિત છે એવું સાબિત કરવાનો ભાર હવે તે વ્યક્તિનો દાવો કરનાર પર આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A નો ભાઈ B સાત વર્ષથી ગુમ છે. તેના પરિવારજનો, મિત્રો અને સંબંધીઓમાંથી કોઈને પણ સાત વર્ષથી તેના વિશે કોઈ માહિતી મળી નથી.

આવા સંજોગોમાં કાયદો એવી ધારણા સ્વીકારે છે કે B જીવિત નથી.

પરંતુ અહીં એક ખાસ બાબત યાદ રાખવી જરૂરી છે. સાત વર્ષનો સમયગાળો પૂર્ણ થવાથી કાયદો મૃત્યુની ચોક્કસ તારીખ અથવા સમય નક્કી કરતો નથી. તે માત્ર જીવિત હોવાની ધારણાને લગતા પુરાવાનો ભાર બદલે છે.

કલમ 109 – Burden of Proof as to Relationship in the Cases of Partners, Landlord and Tenant, Principal and Agent (ભાગીદારી, મકાનમાલિક-ભાડૂત અને માલિક-એજન્ટ વચ્ચેના સંબંધનો પુરાવો)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 112

કલમ 109 મુજબ, જ્યારે બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે ભાગીદારી, મકાનમાલિક અને ભાડૂત અથવા મુખ્ય માલિક અને એજન્ટનો સંબંધ સાબિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે સંબંધ ચાલુ છે કે નહીં તે અંગે પુરાવાનો ભાર તે વ્યક્તિ પર રહે છે જે કહે છે કે આ સંબંધ હવે અસ્તિત્વમાં નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B વચ્ચે મકાનમાલિક અને ભાડૂતનો સંબંધ હોવાનું સાબિત થયું છે. હવે B એવો દાવો કરે છે કે ભાડૂત તરીકેનો સંબંધ સમાપ્ત થઈ ગયો છે.

તો સંબંધ સમાપ્ત થયો છે તે સાબિત કરવાની જવાબદારી B પર રહેશે.

કલમ 110 – Burden of Proof as to Ownership (માલિકી અંગે પુરાવાનો ભાર)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 113

કલમ 110 મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ કોઈ મિલકતના કબજામાં હોય, તો સામાન્ય રીતે તે મિલકતનો માલિક છે એવી ધારણા કરવામાં આવે છે. જે વ્યક્તિ આ કબજેદારની માલિકીનો ઇનકાર કરે છે, તેના પર તે વ્યક્તિ માલિક નથી તે સાબિત કરવાનો ભાર રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એક મકાનમાં લાંબા સમયથી કબજેદાર તરીકે રહે છે અને તેનો કબજો માલિકીનો હોય તેવી પરિસ્થિતિ છે. B એવો દાવો કરે છે કે A તે મકાનનો માલિક નથી.

આવી સ્થિતિમાં A નો કબજો માલિકીનો નથી તે સાબિત કરવાનો ભાર B પર રહેશે.

પરંતુ યાદ રાખવું કે માત્ર કબજો હોવો દરેક પરિસ્થિતિમાં માલિકીનો અંતિમ પુરાવો નથી. કાયદાની આ ધારણા વિરુદ્ધ પુરાવાથી ખોટી સાબિત કરી શકાય છે.

કલમ 111 – Proof of Good Faith in Transactions Where One Party is in Relation of Active Confidence (વિશ્વાસના સંબંધમાં સદ્ભાવનાનો પુરાવો)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 114

કલમ 111 મુજબ, જ્યારે બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે એવો સંબંધ હોય કે એક વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિ પર વિશ્વાસ અને ભરોસો રાખે છે અને બીજી વ્યક્તિ સક્રિય વિશ્વાસની સ્થિતિમાં હોય, ત્યારે તેમની વચ્ચે થયેલા વ્યવહારમાં સદ્ભાવના (Good Faith) સાબિત કરવાનો ભાર વિશ્વાસની સ્થિતિમાં રહેલી વ્યક્તિ પર રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એક વૃદ્ધ વ્યક્તિ છે અને B તેનો વકીલ છે. B પોતાની કાનૂની સ્થિતિનો લાભ લઈને A પાસેથી ખૂબ જ ઓછી કિંમતમાં તેની મિલકત ખરીદે છે.

આવા સંજોગોમાં આ વ્યવહાર સદ્ભાવનાપૂર્વક અને યોગ્ય રીતે થયો હતો તે સાબિત કરવાની જવાબદારી B પર આવી શકે છે.

આ જોગવાઈ ખાસ કરીને વકીલ અને અસીલ, ટ્રસ્ટી અને લાભાર્થી જેવા વિશ્વાસ આધારિત સંબંધોમાં મહત્ત્વ ધરાવે છે.

કલમ 111A – Presumption as to Certain Offences (ચોક્કસ ગુનાઓ અંગે ધારણા)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 115

કલમ 111A મુજબ, કાયદામાં દર્શાવેલા ચોક્કસ ગુનાઓ અને નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓમાં કોર્ટ આરોપી સામે કેટલીક કાનૂની ધારણાઓ કરી શકે છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ રાષ્ટ્રની સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવસ્થાને અસર કરતા ચોક્કસ ગુનાઓના કેસમાં પુરાવા અંગે વિશેષ નિયમો લાગુ કરવાનો છે.

આ કલમ લાગુ કરવા માટે કાયદામાં દર્શાવેલી ગુનાની શ્રેણી અને અન્ય જરૂરી શરતો પૂર્ણ થવી આવશ્યક છે. માત્ર કોઈ વ્યક્તિ સામે ગંભીર આરોપ મૂકાયો હોય એટલા માત્રથી આ ધારણા લાગુ પડતી નથી.

કલમ 112 – Birth During Marriage, Conclusive Proof of Legitimacy (લગ્નજીવન દરમિયાન જન્મ અને કાયદેસર સંતાન હોવાની નિર્ણાયક સાબિતી)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 116

કલમ 112 મુજબ, કોઈ બાળકનો જન્મ કાયદેસર લગ્ન દરમિયાન થયો હોય અથવા લગ્ન વિસર્જન પછી 280 દિવસની અંદર થયો હોય અને માતા ફરીથી લગ્ન ન કર્યા હોય, તો તે બાળક તે લગ્નના પતિનું કાયદેસર સંતાન હોવાનું નિર્ણાયક પુરાવા તરીકે માનવામાં આવે છે.

જોકે, જો બાળકના જન્મના સમયગાળા દરમિયાન પતિ-પત્ની વચ્ચે એકબીજાનો સંપર્ક થવાની કોઈ શક્યતા જ ન હતી (No Access), તો આ ધારણાને પડકારી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B પતિ-પત્ની છે. તેમના લગ્નજીવન દરમિયાન બાળકનો જન્મ થાય છે. સામાન્ય રીતે બાળક A અને B નું કાયદેસર સંતાન હોવાનું માનવામાં આવશે.

પરંતુ જો સંબંધિત સમયગાળા દરમિયાન પતિ-પત્ની વચ્ચે સહવાસની કોઈ શક્યતા જ નહોતી તે સાબિત થાય, તો કાયદાની આ ધારણા લાગુ નહીં પડે.

કલમ 113 – Proof of Cession of Territory (પ્રદેશના હસ્તાંતરણનો પુરાવો)

BSA માં આ કલમનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 113 હેઠળ કોઈ પ્રદેશના હસ્તાંતરણ (Cession of Territory) અંગે વિશેષ જોગવાઈ હતી.

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં આ જોગવાઈ દૂર કરવામાં આવી છે.

AIBE પરીક્ષામાં જૂના કાયદા અને નવા કાયદા વચ્ચેનો આ તફાવત યાદ રાખવો જરૂરી છે.

કલમ 113A – Presumption as to Abetment of Suicide by a Married Woman (પરિણીત સ્ત્રીની આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા અંગે ધારણા)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 117

કલમ 113A મુજબ, જો કોઈ પરિણીત સ્ત્રી લગ્નના સાત વર્ષમાં આત્મહત્યા કરે અને સાબિત થાય કે તેના પતિ અથવા પતિના કોઈ સગાએ તેની સાથે ક્રૂરતા (Cruelty) આચરી હતી, તો કોર્ટ કેસની અન્ય પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને એવું માની શકે છે કે પતિ અથવા તેના સગાએ આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા આપી હતી.

અહીં ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત એ છે કે આ ધારણા ફરજિયાત નથી, પરંતુ કોર્ટના વિવેકાધિકાર પર આધારિત છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A નામની મહિલાએ લગ્નના પાંચ વર્ષમાં આત્મહત્યા કરી. તપાસમાં બહાર આવે છે કે તેનો પતિ અને સાસરિયાં તેને સતત શારીરિક અને માનસિક ત્રાસ આપતા હતા.

આવા સંજોગોમાં કોર્ટ કલમ 113A હેઠળ આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા અંગે ધારણા કરી શકે છે.

કલમ 113B – Presumption as to Dowry Death (દહેજ મૃત્યુ અંગે ધારણા)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 118

કલમ 113B મુજબ, જો કોઈ પરિણીત સ્ત્રીના લગ્નના સાત વર્ષની અંદર અસામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં મૃત્યુ થાય અને તેના મૃત્યુ પહેલાં થોડા સમય અગાઉ દહેજની માંગણીના સંબંધમાં તેના પતિ અથવા પતિના સગાઓ દ્વારા તેની સાથે ક્રૂરતા અથવા ત્રાસ કરવામાં આવ્યો હોવાનું સાબિત થાય, તો કોર્ટ માને છે કે તે વ્યક્તિએ દહેજ મૃત્યુ કર્યું છે.

આ જોગવાઈ ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860 ની કલમ 304B સાથે સંબંધિત હતી. હવે નવા કાયદામાં Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 ની કલમ 80 દહેજ મૃત્યુ અંગેની જોગવાઈ ધરાવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A નામની મહિલાનું લગ્નના ચાર વર્ષમાં સાસરીમાં અસામાન્ય સંજોગોમાં મૃત્યુ થાય છે. તપાસમાં જાણવા મળે છે કે મૃત્યુના થોડા સમય પહેલાં તેના પતિ અને સાસરિયાં દહેજની માંગણી કરીને તેને સતત ત્રાસ આપતા હતા.

આવા કિસ્સામાં કોર્ટ કલમ 113B હેઠળ દહેજ મૃત્યુ અંગે ધારણા કરશે.

કલમ 113A અને 113B વચ્ચેનો તફાવત ખાસ યાદ રાખવો. કલમ 113A માં કોર્ટ આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા અંગે ધારણા કરી શકે છે, જ્યારે કલમ 113B માં જરૂરી હકીકતો સાબિત થાય તો દહેજ મૃત્યુ અંગે ધારણા કરવી કોર્ટ માટે ફરજિયાત છે.

કલમ 114 – Court May Presume Existence of Certain Facts (કોર્ટ અમુક હકીકતોના અસ્તિત્વ અંગે ધારણા કરી શકે છે)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 119

કલમ 114 મુજબ, કોર્ટ માનવ વર્તન, કુદરતી ઘટનાઓ અને વ્યવસાયિક વ્યવહારોના સામાન્ય અનુભવના આધારે અમુક હકીકતો અસ્તિત્વમાં છે તેવી ધારણા કરી શકે છે.

આ કલમ કોર્ટને સામાન્ય સમજ અને વ્યવહારુ અનુભવના આધારે નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ ચોરી કરેલી વસ્તુ ચોરી પછી તરત જ પોતાની પાસે રાખેલી જોવા મળે અને તે તેના કબજાનું સંતોષકારક કારણ આપી શકતી ન હોય, તો કોર્ટ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે તેને ચોરી કરનાર અથવા ચોરીની વસ્તુ જાણીને પ્રાપ્ત કરનાર માની શકે છે.

પરંતુ કોર્ટ આ પ્રકારની ધારણા કરતી વખતે કેસની તમામ પરિસ્થિતિઓ ધ્યાનમાં લે છે.

કલમ 114 હેઠળ કોર્ટને મળેલી સત્તા વિવેકાધીન છે. દરેક કેસમાં ધારણા કરવી ફરજિયાત નથી.

કલમ 114A – Presumption as to Absence of Consent in Certain Prosecutions for Rape (બળાત્કારના ચોક્કસ કેસમાં સંમતિનો અભાવ હોવાનું અનુમાન)

BSA ની સંબંધિત કલમ: 120

કલમ 114A મુજબ, બળાત્કારના કાયદામાં નિર્ધારિત ચોક્કસ પ્રકારના કેસમાં જો સંભોગ થયો હોવાનું સાબિત થાય અને મહિલાએ કોર્ટ સમક્ષ પોતાના નિવેદનમાં જણાવ્યું હોય કે તેણે સંમતિ આપી નહોતી, તો કોર્ટ સંમતિનો અભાવ હોવાનું માની શકે છે.

આ જોગવાઈ દરેક બળાત્કારના કેસમાં આપમેળે લાગુ પડતી નથી. તે કાયદામાં દર્શાવેલા ચોક્કસ ગુનાઓ અને જરૂરી શરતોને આધીન છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ મહિલાની સંમતિ અંગેના પ્રશ્નમાં કાયદાકીય રક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે.

Indian Evidence Act અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam વચ્ચેની સરખામણી

જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 અને નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 વચ્ચે આ વિષયની કલમોની સરખામણી નીચે મુજબ છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023

કલમ 101 – કલમ 104 : Burden of Proof

કલમ 102 – કલમ 105 : On Whom Burden of Proof Lies

કલમ 103 – કલમ 106 : Burden of Proof as to Particular Fact

કલમ 104 – કલમ 107 : Burden of Proving Fact to Make Evidence Admissible

કલમ 105 – કલમ 108 : Burden of Proving Exceptions

કલમ 106 – કલમ 109 : Facts Especially Within Knowledge

કલમ 107 – કલમ 110 : Proof of Death Within Thirty Years

કલમ 108 – કલમ 111 : Person Not Heard of for Seven Years

કલમ 109 – કલમ 112 : Relationship of Partners, Landlord-Tenant and Principal-Agent

કલમ 110 – કલમ 113 : Ownership

કલમ 111 – કલમ 114 : Good Faith in Active Confidence

કલમ 111A – કલમ 115 : Presumption as to Certain Offences

કલમ 112 – કલમ 116 : Birth During Marriage

કલમ 113 – BSA માં દૂર કરવામાં આવી છે.

કલમ 113A – કલમ 117 : Abetment of Suicide by Married Woman

કલમ 113B – કલમ 118 : Dowry Death

કલમ 114 – કલમ 119 : Court May Presume Certain Facts

કલમ 114A – કલમ 120 : Absence of Consent in Certain Rape Prosecutions

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દાઓ

Burden of Proof એટલે પુરાવાનો ભાર. આ વિષયની મૂળભૂત જોગવાઈ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 101 અને BSA ની કલમ 104 છે.

કેસમાં કોઈ પુરાવો રજૂ ન થાય તો જે પક્ષ કેસ હારી જાય તેમ હોય તેના પર પુરાવાનો ભાર કલમ 102 મુજબ રહે છે.

ચોક્કસ હકીકત સાબિત કરવાની જવાબદારી કલમ 103 હેઠળ નક્કી થાય છે.

આરોપી વિશેષ અપવાદનો લાભ માંગે તો કલમ 105 મુજબ તેને તે અપવાદ લાગુ પડે છે તે દર્શાવવું પડે છે.

વિશેષ જાણકારીમાં રહેલી હકીકત અંગે કલમ 106 લાગુ પડે છે.

સાત વર્ષ સુધી કોઈ સમાચાર ન મળે તો વ્યક્તિ જીવિત છે તે સાબિત કરવાનો ભાર કલમ 108 મુજબ બદલાય છે.

મિલકતના કબજા અંગે માલિકીનું અનુમાન કલમ 110 હેઠળ કરવામાં આવે છે.

લગ્નના સાત વર્ષની અંદર પરિણીત સ્ત્રીની આત્મહત્યા અને ક્રૂરતાના પુરાવા હોય તો કલમ 113A લાગુ પડી શકે છે.

દહેજ મૃત્યુ અંગેની ધારણા કલમ 113B હેઠળ કરવામાં આવે છે.

કોર્ટ દ્વારા અમુક હકીકતોના અસ્તિત્વ અંગે ધારણા કરવાની સત્તા કલમ 114 હેઠળ આપવામાં આવી છે.

બળાત્કારના ચોક્કસ કેસમાં સંમતિના અભાવ અંગેની ધારણા કલમ 114A હેઠળ કરવામાં આવે છે.

પુરાવાનો ભાર (Burden of Proof) એ ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો પાયાનો સિદ્ધાંત છે. કોઈ વ્યક્તિ સામે આરોપ મૂકવો અને તે આરોપને કોર્ટમાં સાબિત કરવો એ બંને અલગ બાબતો છે. કાયદો દરેક પક્ષને પોતાની વાત સાબિત કરવાની તક આપે છે અને પુરાવાના આધારે જ ન્યાયિક નિર્ણય લેવામાં આવે છે.

AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 101 થી 114A અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 104 થી 120 નો અભ્યાસ ખાસ મહત્ત્વનો છે. ખાસ કરીને કલમ 102, 105, 106, 108, 109, 111, 113A, 113B, 114 અને 114A માંથી પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

વિદ્યાર્થીઓએ જૂની અને નવી કલમો વચ્ચેનો સંબંધ, દરેક કલમનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત અને ઉદાહરણો સારી રીતે સમજી લેવા જોઈએ. આ રીતે અભ્યાસ કરવાથી પરીક્ષામાં માત્ર કલમો યાદ રાખવાને બદલે પ્રશ્નનો સાચો કાનૂની જવાબ આપવો સરળ બનશે.

AIBE – Burden of Proof – Evidence Act ની કલમ 101 થી 114A અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) – 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 101 શેના વિશે છે?

(A) સાક્ષીની તપાસ
(B) પુરાવાનો ભાર (Burden of Proof)
(C) કબૂલાત
(D) દસ્તાવેજી પુરાવા

સાચો જવાબ: (B) પુરાવાનો ભાર (Burden of Proof)

સમજૂતી: કલમ 101 મુજબ, જે વ્યક્તિ કોર્ટ પાસે કોઈ કાનૂની હક અથવા જવાબદારી અંગે નિર્ણય માંગે છે, તેણે પોતાના દાવાને આધાર આપતી હકીકતો સાબિત કરવી પડે છે. BSA ની કલમ 104 આ જોગવાઈને આવરી લે છે.

પ્રશ્ન 2. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 102 મુજબ પુરાવાનો ભાર કોના પર રહે છે?

(A) હંમેશાં પ્રતિવાદી પર
(B) હંમેશાં ફરિયાદી પર
(C) જે પક્ષ પુરાવો રજૂ ન થાય તો કેસ હારી જાય તેના પર
(D) હંમેશાં સાક્ષી પર

સાચો જવાબ: (C) જે પક્ષ પુરાવો રજૂ ન થાય તો કેસ હારી જાય તેના પર

સમજૂતી: કલમ 102 મુજબ, જો કોઈપણ પક્ષ તરફથી પુરાવો રજૂ કરવામાં ન આવે તો જે પક્ષ કેસ હારી જાય તેમ હોય તેના પર પુરાવાનો ભાર રહે છે. BSA ની કલમ 105 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 3. કોઈ ચોક્કસ હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર કઈ કલમ હેઠળ નક્કી થાય છે?

(A) કલમ 101
(B) કલમ 102
(C) કલમ 103
(D) કલમ 104

સાચો જવાબ: (C) કલમ 103

સમજૂતી: કલમ 103 મુજબ, કોઈ ચોક્કસ હકીકતના અસ્તિત્વમાં કોર્ટ વિશ્વાસ રાખે એવું ઇચ્છતી વ્યક્તિએ તે હકીકત સાબિત કરવી પડે છે. BSA ની કલમ 106 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 4. કોઈ પુરાવો કોર્ટમાં ગ્રાહ્ય બને તે માટે જરૂરી હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર કઈ કલમ હેઠળ આવે છે?

(A) કલમ 104
(B) કલમ 105
(C) કલમ 106
(D) કલમ 107

સાચો જવાબ: (A) કલમ 104

સમજૂતી: કલમ 104 મુજબ, કોઈ પુરાવો ગ્રાહ્ય (Admissible) બને તે માટે જે હકીકત સાબિત કરવી જરૂરી હોય, તે હકીકત સાબિત કરવાનો ભાર તે પુરાવો રજૂ કરનાર વ્યક્તિ પર રહે છે. BSA ની કલમ 107 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 5. જો આરોપી એવો બચાવ લે કે તેનો કેસ કાયદાના સામાન્ય અથવા વિશેષ અપવાદ હેઠળ આવે છે, તો તે અપવાદ સાબિત કરવાનો ભાર કોના પર રહેશે?

(A) ફરિયાદી પર
(B) પોલીસ અધિકારી પર
(C) આરોપી પર
(D) ન્યાયાધીશ પર

સાચો જવાબ: (C) આરોપી પર

સમજૂતી: કલમ 105 મુજબ, આરોપી પોતાના કેસને સામાન્ય અથવા વિશેષ અપવાદ હેઠળ આવતો દર્શાવે તો તે અપવાદ લાગુ પડે છે તે સાબિત કરવાનો ભાર આરોપી પર રહે છે. BSA ની કલમ 108 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 6. કોઈ હકીકત ખાસ કરીને એક વ્યક્તિની જાણકારીમાં હોય તો તે સાબિત કરવાનો ભાર કોના પર રહેશે?

(A) ફરિયાદી પર
(B) તે વ્યક્તિ પર
(C) ન્યાયાધીશ પર
(D) સરકારી વકીલ પર

સાચો જવાબ: (B) તે વ્યક્તિ પર

સમજૂતી: કલમ 106 મુજબ, જે હકીકત ખાસ કરીને કોઈ વ્યક્તિની જાણકારીમાં હોય તે સાબિત કરવાનો ભાર તે વ્યક્તિ પર રહે છે. BSA ની કલમ 109 આ જોગવાઈ ધરાવે છે. જોકે, આ કલમથી ફરિયાદ પક્ષ પર ગુનો સાબિત કરવાની મૂળભૂત જવાબદારી દૂર થતી નથી.

પ્રશ્ન 7. છેલ્લા 30 વર્ષમાં જીવિત હોવાનું સાબિત થયેલી વ્યક્તિના મૃત્યુનો પુરાવો આપવાનો ભાર કોના પર છે?

(A) તે વ્યક્તિના વારસદારો પર જ
(B) તે વ્યક્તિ જીવિત છે એવું માનનાર પર
(C) તે વ્યક્તિ મૃત્યુ પામી છે એવો દાવો કરનાર પર
(D) સરકાર પર

સાચો જવાબ: (C) તે વ્યક્તિ મૃત્યુ પામી છે એવો દાવો કરનાર પર

સમજૂતી: કલમ 107 મુજબ, કોઈ વ્યક્તિ છેલ્લા 30 વર્ષમાં જીવિત હોવાનું સાબિત થયું હોય તો તેના મૃત્યુનો દાવો કરનાર વ્યક્તિએ મૃત્યુ સાબિત કરવું પડે છે. BSA ની કલમ 110 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 8. કોઈ વ્યક્તિ વિશે સાત વર્ષ સુધી તેના સ્વાભાવિક રીતે સમાચાર મળવા જોઈએ તેવા લોકો દ્વારા કોઈ સમાચાર મળ્યા ન હોય તો કાયદા મુજબ શું થાય છે?

(A) તે વ્યક્તિ હંમેશાં જીવિત હોવાનું માનવામાં આવે છે
(B) તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે
(C) તે વ્યક્તિની મિલકત સરકારની થાય છે
(D) તે વ્યક્તિ આપમેળે ગુનેગાર બને છે

સાચો જવાબ: (B) તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે

સમજૂતી: કલમ 108 મુજબ, સાત વર્ષ સુધી કોઈ સમાચાર ન મળ્યા હોય તો વ્યક્તિ જીવિત છે તે સાબિત કરવાનો ભાર હવે દાવો કરનાર પર આવે છે. આ જોગવાઈ મૃત્યુની ચોક્કસ તારીખ નક્કી કરતી નથી. BSA ની કલમ 111 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 9. ભાગીદારો, મકાનમાલિક અને ભાડૂત અથવા મુખ્ય માલિક અને એજન્ટ વચ્ચેનો સંબંધ સમાપ્ત થયો છે તે સાબિત કરવાનો ભાર કોના પર છે?

(A) જે વ્યક્તિ સંબંધ સમાપ્ત થયો હોવાનું કહે છે તેના પર
(B) હંમેશાં મકાનમાલિક પર
(C) હંમેશાં ભાડૂત પર
(D) કોર્ટ પર

સાચો જવાબ: (A) જે વ્યક્તિ સંબંધ સમાપ્ત થયો હોવાનું કહે છે તેના પર

સમજૂતી: કલમ 109 મુજબ, સંબંધ અસ્તિત્વમાં હતો તે સાબિત થયા પછી તે સંબંધ સમાપ્ત થયો હોવાનું કહેનાર વ્યક્તિએ તે સાબિત કરવું પડે છે. BSA ની કલમ 112 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 10. કોઈ વ્યક્તિ મિલકતના કબજામાં હોય ત્યારે કાયદો સામાન્ય રીતે કઈ ધારણા કરે છે?

(A) તે વ્યક્તિ ભાડૂત છે
(B) તે વ્યક્તિ માલિક છે
(C) તે વ્યક્તિ ટ્રસ્ટી છે
(D) તે વ્યક્તિ મિલકતની માલિક નથી

સાચો જવાબ: (B) તે વ્યક્તિ માલિક છે

સમજૂતી: કલમ 110 મુજબ, કોઈ વ્યક્તિ મિલકતના કબજામાં હોય ત્યારે તે માલિક છે તેવી ધારણા કરવામાં આવે છે, જ્યાં સુધી તેની વિરુદ્ધ પુરાવો રજૂ ન થાય. BSA ની કલમ 113 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 11. વિશ્વાસ આધારિત સંબંધમાં થયેલા વ્યવહારની સદ્ભાવના સાબિત કરવાનો ભાર કોના પર રહે છે?

(A) વિશ્વાસ રાખનાર વ્યક્તિ પર
(B) સક્રિય વિશ્વાસની સ્થિતિમાં રહેલી વ્યક્તિ પર
(C) સાક્ષી પર
(D) પોલીસ અધિકારી પર

સાચો જવાબ: (B) સક્રિય વિશ્વાસની સ્થિતિમાં રહેલી વ્યક્તિ પર

સમજૂતી: કલમ 111 મુજબ, બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે સક્રિય વિશ્વાસનો સંબંધ હોય અને વ્યવહારની સદ્ભાવના અંગે પ્રશ્ન ઊભો થાય, ત્યારે વિશ્વાસની સ્થિતિમાં રહેલી વ્યક્તિએ વ્યવહાર સદ્ભાવનાપૂર્વક થયો હતો તે સાબિત કરવું પડે છે. BSA ની કલમ 114 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 12. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 111A કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) મિલકતની માલિકી
(B) ચોક્કસ ગુનાઓ અંગે ધારણા
(C) લગ્ન દરમિયાન બાળકનો જન્મ
(D) દહેજ મૃત્યુ

સાચો જવાબ: (B) ચોક્કસ ગુનાઓ અંગે ધારણા

સમજૂતી: કલમ 111A ચોક્કસ ગુનાઓ અંગે કાનૂની ધારણા કરવાની જોગવાઈ ધરાવે છે. BSA ની કલમ 115 આ જોગવાઈને આવરી લે છે.

પ્રશ્ન 13. લગ્ન દરમિયાન જન્મેલા બાળકને કાયદેસર સંતાન માનવાની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 107
(B) કલમ 109
(C) કલમ 112
(D) કલમ 114

સાચો જવાબ: (C) કલમ 112

સમજૂતી: કલમ 112 મુજબ, લગ્ન દરમિયાન અથવા લગ્ન વિસર્જન પછી 280 દિવસની અંદર, માતાએ ફરીથી લગ્ન ન કર્યા હોય ત્યારે જન્મેલા બાળકને કાયદેસર સંતાન હોવાનું નિર્ણાયક પુરાવા તરીકે માનવામાં આવે છે. પરંતુ પતિ-પત્ની વચ્ચે સંબંધ થવાની શક્યતા જ નહોતી (No Access) તે સાબિત થાય તો અપવાદ લાગુ પડે છે. BSA ની કલમ 116 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 14. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 113 વિશે કયું નિવેદન સાચું છે?

(A) તે દહેજ મૃત્યુ અંગે છે
(B) તે આત્મહત્યા અંગે છે
(C) તે પ્રદેશના હસ્તાંતરણ અંગે છે
(D) તે મિલકતની માલિકી અંગે છે

સાચો જવાબ: (C) તે પ્રદેશના હસ્તાંતરણ અંગે છે

સમજૂતી: જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 113 પ્રદેશના હસ્તાંતરણ (Cession of Territory) અંગે હતી. આ જોગવાઈ BSA, 2023 માં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી નથી.

પ્રશ્ન 15. પરિણીત સ્ત્રી લગ્નના સાત વર્ષની અંદર આત્મહત્યા કરે અને તેના પર ક્રૂરતા આચરવામાં આવી હોવાનું સાબિત થાય તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 112
(B) કલમ 113A
(C) કલમ 113B
(D) કલમ 114A

સાચો જવાબ: (B) કલમ 113A

સમજૂતી: કલમ 113A હેઠળ, જરૂરી શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે કોર્ટ એવું માની શકે છે કે પતિ અથવા તેના સગાએ આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા આપી હતી. આ ધારણા કોર્ટના વિવેકાધિકાર પર આધારિત છે. BSA ની કલમ 117 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 16. દહેજ મૃત્યુ અંગે કાનૂની ધારણા કઈ કલમ હેઠળ કરવામાં આવે છે?

(A) કલમ 113A
(B) કલમ 113B
(C) કલમ 114
(D) કલમ 114A

સાચો જવાબ: (B) કલમ 113B

સમજૂતી: કલમ 113B મુજબ, લગ્નના સાત વર્ષની અંદર સ્ત્રીનું અસામાન્ય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હોય અને મૃત્યુના થોડા સમય પહેલાં દહેજની માંગણીના સંબંધમાં તેની સાથે ક્રૂરતા કે ત્રાસ થયો હોવાનું સાબિત થાય, તો કોર્ટ દહેજ મૃત્યુ અંગે ધારણા કરશે. BSA ની કલમ 118 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 17. કોર્ટ માનવ વર્તન, કુદરતી ઘટનાઓ અને વ્યવસાયિક વ્યવહારોના સામાન્ય અનુભવના આધારે ધારણા કઈ કલમ હેઠળ કરી શકે છે?

(A) કલમ 110
(B) કલમ 111
(C) કલમ 113B
(D) કલમ 114

સાચો જવાબ: (D) કલમ 114

સમજૂતી: કલમ 114 મુજબ, કોર્ટ માનવ વર્તન અને કુદરતી ઘટનાઓના સામાન્ય અનુભવને ધ્યાનમાં રાખીને અમુક હકીકતોના અસ્તિત્વ અંગે ધારણા કરી શકે છે. BSA ની કલમ 119 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 18. બળાત્કારના ચોક્કસ કેસમાં મહિલાએ સંમતિ આપી ન હોવાનું નિવેદન આપ્યું હોય અને કાયદાની જરૂરી શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 112
(B) કલમ 113A
(C) કલમ 114
(D) કલમ 114A

સાચો જવાબ: (D) કલમ 114A

સમજૂતી: કલમ 114A હેઠળ, કાયદામાં દર્શાવેલા ચોક્કસ બળાત્કારના કેસમાં જરૂરી હકીકતો સાબિત થાય અને મહિલાએ સંમતિ આપી ન હોવાનું કોર્ટ સમક્ષ જણાવ્યું હોય, તો કોર્ટ સંમતિના અભાવ અંગે ધારણા કરી શકે છે. BSA ની કલમ 120 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 19. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 113A અને 113B વચ્ચે શું તફાવત છે?

(A) બંને કલમોમાં કોઈ તફાવત નથી
(B) કલમ 113A હેઠળ કોર્ટ ધારણા કરી શકે છે, જ્યારે કલમ 113B હેઠળ જરૂરી શરતો પૂર્ણ થાય તો ધારણા કરવી ફરજિયાત છે
(C) કલમ 113A દહેજ મૃત્યુ માટે છે અને કલમ 113B આત્મહત્યા માટે છે
(D) બંને કલમો માત્ર મિલકતના વિવાદ માટે છે

સાચો જવાબ: (B) કલમ 113A હેઠળ કોર્ટ ધારણા કરી શકે છે, જ્યારે કલમ 113B હેઠળ જરૂરી શરતો પૂર્ણ થાય તો ધારણા કરવી ફરજિયાત છે

સમજૂતી: કલમ 113A આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા અંગે વિવેકાધીન ધારણા (May Presume) આપે છે, જ્યારે કલમ 113B દહેજ મૃત્યુ અંગે ફરજિયાત ધારણા (Shall Presume) કરવાની જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 20. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 104 થી 120 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) સાક્ષીઓની તપાસ
(B) કબૂલાત અને સ્વીકાર
(C) પુરાવાનો ભાર અને હકીકતો અંગેની ધારણાઓ
(D) દસ્તાવેજોની બનાવટ

સાચો જવાબ: (C) પુરાવાનો ભાર અને હકીકતો અંગેની ધારણાઓ

સમજૂતી: BSA ની કલમ 104 થી 120 સુધીની જોગવાઈઓમાં Burden of Proof, વિશેષ જાણકારીમાં રહેલી હકીકતો, માલિકી અંગેની ધારણા, લગ્ન દરમિયાન જન્મેલા બાળકની કાયદેસરતા, દહેજ મૃત્યુ અને સંમતિના અભાવ જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ નોંધ

આ 20 MCQ માંથી ખાસ કરીને કલમ 101, 102, 105, 106, 108, 110, 112, 113A, 113B, 114 અને 114A પર વિશેષ ધ્યાન આપવું. જૂના Indian Evidence Act અને નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam ની કલમો વચ્ચેનો તફાવત પણ સારી રીતે યાદ રાખવો.