AIBE – CPC – Caveat and Inherent Powers – Sections 148A and 151

Click the Language Button below to read in your language.

સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (Civil Procedure Code, 1908) માત્ર ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયા જ નક્કી કરતો નથી, પરંતુ ન્યાયની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ ન થાય અને કોઈ પક્ષકારને સાંભળ્યા વિના તેની વિરુદ્ધ એકતરફી હુકમ પસાર ન થાય તેની પણ કાળજી રાખે છે.

CPC ની કલમ 148A અને કલમ 151 આ દૃષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. કલમ 148A હેઠળ કોઈ વ્યક્તિ કોર્ટમાં અગાઉથી Caveat (કેવિયેટ) દાખલ કરીને પોતાનો પક્ષ સાંભળવાની તક સુરક્ષિત કરી શકે છે. જ્યારે કલમ 151 સિવિલ કોર્ટને ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમો કરવાની અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને અટકાવવાની આંતરિક સત્તા આપે છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ બંને કલમોમાંથી પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. તેથી તેમની જોગવાઈઓ અને વ્યવહારુ ઉપયોગ સમજવો જરૂરી છે.

Caveat એટલે શું? – Section 148A CPC

Caveat એટલે કોર્ટ સમક્ષ કરવામાં આવતી એવી પૂર્વસૂચના, જેના દ્વારા કોઈ વ્યક્તિ કોર્ટને જાણ કરે છે કે જો કોઈ ચોક્કસ અરજી તેના હિતને અસર કરતી હોય અને તેના સંબંધમાં કોર્ટ કોઈ હુકમ કરવાનો વિચાર કરતી હોય, તો તેને સાંભળ્યા વિના હુકમ કરવામાં ન આવે.

સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, કોઈ વ્યક્તિને એવી આશંકા હોય કે સામેનો પક્ષકાર તેની વિરુદ્ધ કોર્ટમાં અરજી કરીને વચગાળાનો હુકમ અથવા અન્ય રાહત મેળવી શકે છે, તો તે વ્યક્તિ અગાઉથી Caveat દાખલ કરી શકે છે.

આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કોઈ પક્ષકારને સાંભળ્યા વિના તેની વિરુદ્ધ એકતરફી હુકમ પસાર ન થાય.

Section 148A હેઠળ કોણ Caveat દાખલ કરી શકે?

કલમ 148A(1) મુજબ, જે વ્યક્તિને એવી અપેક્ષા હોય કે કોઈ દાવો અથવા કાર્યવાહી દરમિયાન તેના હિતને અસર કરતી અરજી કોર્ટમાં કરવામાં આવશે અથવા કરવામાં આવવાની છે, તે વ્યક્તિ Caveat દાખલ કરી શકે છે.

અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવાનું છે કે Caveat દાખલ કરનાર વ્યક્તિનો સંબંધિત કાર્યવાહી સાથે કાયદેસર હિત અથવા અધિકાર હોવો જોઈએ.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B વચ્ચે જમીન અંગે વિવાદ છે. A ને આશંકા છે કે B કોર્ટમાં જઈને જમીનના વેચાણ અથવા બાંધકામ પર કામચલાઉ મનાઈહુકમ મેળવવાની અરજી કરશે. આવી સ્થિતિમાં A કોર્ટમાં Caveat દાખલ કરી શકે છે, જેથી B ની અરજી પર કોઈ હુકમ કરતાં પહેલાં A ને સાંભળવાની તક મળે.

Caveat દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા

કલમ 148A મુજબ Caveat દાખલ કરનાર વ્યક્તિએ Caveat દાખલ કર્યા પછી તેની નોટિસ તે વ્યક્તિને આપવી પડે છે, જેની દ્વારા સંબંધિત અરજી કરવામાં આવી છે અથવા કરવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે.

કલમ 148A(2) મુજબ, Caveat દાખલ કરનાર વ્યક્તિએ Caveat ની નોટિસ અરજદારને રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ દ્વારા Acknowledgment Due સાથે મોકલવાની હોય છે.

આ જોગવાઈનો હેતુ એ છે કે સામેના પક્ષકારને પણ જાણ રહે કે સંબંધિત કોર્ટમાં Caveat દાખલ કરવામાં આવી છે.

Caveat દાખલ થયા પછી કોર્ટની ફરજ – Section 148A(3)

જ્યારે Caveat દાખલ કરવામાં આવી હોય અને ત્યારબાદ સંબંધિત અરજી કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે, ત્યારે કોર્ટની ફરજ બને છે કે તે Caveat દાખલ કરનાર વ્યક્તિને આવી અરજીની નોટિસ આપે.

આ જોગવાઈથી Caveator ને કોર્ટની કાર્યવાહી અંગે જાણ થાય છે અને તેને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક મળે છે.

અરજદારની ફરજ – Section 148A(4)

જો અરજદારને જાણ કરવામાં આવી હોય કે સંબંધિત કાર્યવાહી માટે Caveat દાખલ કરવામાં આવી છે, તો અરજદારે Caveator ના ખર્ચે અરજીની નકલ તથા તેની સાથે રજૂ કરવામાં આવેલા દસ્તાવેજો અને અન્ય સંબંધિત કાગળોની નકલ Caveator ને આપવી પડે છે.આથી Caveator ને માત્ર અરજી કરવામાં આવી છે એટલી જ જાણ નહીં, પરંતુ અરજીમાં કયા આધાર અને દસ્તાવેજો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે તે જાણવાની પણ તક મળે છે.

Caveat ની માન્યતા – Section 148A(5)

Caveat દાખલ કરવામાં આવે ત્યારથી તેની માન્યતા 90 દિવસ સુધી રહે છે.

જો આ 90 દિવસની અંદર સંબંધિત અરજી કરવામાં ન આવે, તો Caveat ની અસર સમાપ્ત થાય છે. જોકે, 90 દિવસની મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં સંબંધિત અરજી કોર્ટમાં કરવામાં આવી હોય તો તે અરજીના સંબંધમાં Caveat નો હેતુ યથાવત્ રહે છે.

આ મુદ્દો AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

Caveat નો મુખ્ય હેતુ

Caveat નો મુખ્ય હેતુ કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંત એટલે કે Audi Alteram Partem નું રક્ષણ કરવાનો છે.

આ સિદ્ધાંતનો અર્થ થાય છે કે કોઈપણ વ્યક્તિને સાંભળ્યા વિના તેની વિરુદ્ધ નિર્ણય ન લેવો જોઈએ.Caveat દ્વારા કોઈ વ્યક્તિ કોર્ટને અગાઉથી જાણ કરી શકે છે કે તેના હિતને અસર કરતી અરજી આવે તો તેને સાંભળવાની તક આપવામાં આવે.

Inherent Powers of Court – Section 151 CPC

હવે કલમ 151 સમજીએ.

CPC ની કલમ 151 સિવિલ કોર્ટને તેની આંતરિક સત્તાઓ (Inherent Powers) નો ઉપયોગ કરવાની સત્તા આપે છે.

કેટલીક પરિસ્થિતિઓ એવી હોય છે કે CPC માં તેની સ્પષ્ટ જોગવાઈ આપવામાં આવી હોતી નથી. આવી સ્થિતિમાં ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમ કરવા અથવા કોર્ટની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને અટકાવવા માટે કોર્ટ તેની આંતરિક સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.કલમ 151 મુજબ, આ કોડમાં રહેલી કોઈપણ બાબતને કારણે કોર્ટની એવી આંતરિક સત્તાઓ મર્યાદિત કે સમાપ્ત થતી નથી, જે ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમો કરવા અથવા કોર્ટની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને અટકાવવા માટે જરૂરી હોય.

Section 151 નો મુખ્ય હેતુ

કલમ 151 નો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કાયદામાં કોઈ પ્રક્રિયાત્મક ખામી અથવા જોગવાઈનો અભાવ હોવાને કારણે ન્યાયમાં અવરોધ ઊભો ન થાય.કોર્ટનો હેતુ માત્ર કાયદાની પ્રક્રિયાનું યાંત્રિક પાલન કરવાનો નથી, પરંતુ ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે.આથી કોર્ટ યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં પોતાની આંતરિક સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ન્યાયના હિતમાં જરૂરી આદેશ આપી શકે છે.

Section 151 હેઠળ કોર્ટ કઈ પરિસ્થિતિમાં સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકે?

જ્યારે CPC માં કોઈ ચોક્કસ પરિસ્થિતિ માટે સ્પષ્ટ પ્રક્રિયા આપવામાં આવી ન હોય અને ન્યાયના હિતમાં હુકમ કરવો જરૂરી હોય, ત્યારે કોર્ટ કલમ 151 નો ઉપયોગ કરી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ પક્ષકાર વારંવાર કોર્ટની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ કરીને કેસમાં વિલંબ કરતો હોય અથવા ન્યાયિક કાર્યવાહીનો ખોટો લાભ લેવાનો પ્રયાસ કરતો હોય, તો યોગ્ય સંજોગોમાં કોર્ટ આવી પ્રવૃત્તિ અટકાવવા માટે પોતાની આંતરિક સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.તેવી જ રીતે, ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હોય ત્યારે કોર્ટ યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં અગાઉ પસાર કરેલા પોતાના હુકમને રદ કરવા અથવા પાછો ખેંચવા માટે પણ કલમ 151 હેઠળ સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

પરંતુ આ સત્તાનો ઉપયોગ કાયદાની મર્યાદામાં રહીને જ કરી શકાય છે.

Section 151 ની મર્યાદાઓ

કલમ 151 હેઠળની સત્તા અમર્યાદિત નથી. કોર્ટ પોતાની આંતરિક સત્તાનો ઉપયોગ કરીને CPC ની સ્પષ્ટ જોગવાઈઓને અવગણી શકતી નથી.

જો કોઈ ચોક્કસ બાબત માટે CPC માં સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી હોય, તો સામાન્ય રીતે તે જોગવાઈ અનુસાર કાર્યવાહી કરવી પડે છે. કલમ 151 નો ઉપયોગ તે જોગવાઈને બાજુ પર રાખવા અથવા તેના વિરોધમાં હુકમ કરવા માટે થઈ શકતો નથી.ઉદાહરણ તરીકે, જો કાયદામાં કોઈ અરજી કરવા માટે ચોક્કસ સમયમર્યાદા અથવા પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી હોય, તો કલમ 151 નો ઉપયોગ કરીને તે કાયદાકીય જોગવાઈને મનસ્વી રીતે દૂર કરી શકાતી નથી.

આથી કહી શકાય કે Section 151 એ કોર્ટને ન્યાય કરવા માટે આપવામાં આવેલી સહાયક સત્તા છે, કાયદાની સ્પષ્ટ જોગવાઈઓને બદલી નાખવાની સત્તા નથી.

Section 151 અને Section 148A વચ્ચેનો તફાવત

કલમ 148A અને કલમ 151 બંનેનો હેતુ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ન્યાય જળવાઈ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે, પરંતુ બંનેની કામગીરી અલગ છે.

કલમ 148A હેઠળ કોઈ વ્યક્તિ પોતાના હિતનું રક્ષણ કરવા માટે અગાઉથી Caveat દાખલ કરે છે, જેથી તેના હિતને અસર કરતી અરજી પર હુકમ કરતાં પહેલાં તેને સાંભળવામાં આવે.

બીજી તરફ, કલમ 151 હેઠળ કોર્ટ પોતાની આંતરિક સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમો કરે છે અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને અટકાવે છે.અર્થાત્, કલમ 148A વ્યક્તિને કોર્ટ સમક્ષ પોતાનો પક્ષ સાંભળવાની તક મેળવવા માટેનું સાધન આપે છે, જ્યારે કલમ 151 કોર્ટને ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવા માટે જરૂરી આંતરિક સત્તા આપે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા

Section 148A CPC Caveat દાખલ કરવાની જોગવાઈ છે.

Caveat એવી વ્યક્તિ દાખલ કરી શકે છે જેને સંબંધિત અરજીથી પોતાના હિતને અસર થવાની અપેક્ષા હોય.

Caveat દાખલ કરનાર વ્યક્તિએ અરજદારને રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ દ્વારા Acknowledgment Due સાથે નોટિસ મોકલવાની હોય છે.

Caveat દાખલ થયા પછી સંબંધિત અરજી કરવામાં આવે તો કોર્ટએ Caveator ને નોટિસ આપવાની હોય છે.

અરજદારે Caveator ના ખર્ચે અરજી અને સંબંધિત દસ્તાવેજોની નકલો આપવાની હોય છે.

Caveat ની માન્યતા 90 દિવસની હોય છે.

Section 151 CPC કોર્ટની Inherent Powers એટલે કે આંતરિક સત્તાઓ સાથે સંબંધિત છે.

આંતરિક સત્તાનો ઉપયોગ ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમો કરવા અને કોર્ટની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને અટકાવવા માટે થાય છે.

Section 151 નો ઉપયોગ CPC ની સ્પષ્ટ જોગવાઈઓની વિરુદ્ધ કરી શકાતો નથી.

CPC ની કલમ 148A અને 151 ન્યાયિક પ્રક્રિયાને વધુ અસરકારક અને ન્યાયપૂર્ણ બનાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. Caveat દ્વારા વ્યક્તિને તેની વિરુદ્ધ એકતરફી કાર્યવાહી થાય તે પહેલાં પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક મળે છે, જ્યારે Inherent Powers દ્વારા કોર્ટ ન્યાયના હિતમાં જરૂરી પગલાં લઈ શકે છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને Caveat ની 90 દિવસની માન્યતા, નોટિસ આપવાની પ્રક્રિયા અને Section 151 હેઠળની કોર્ટની આંતરિક સત્તાઓની મર્યાદા સારી રીતે યાદ રાખવી જોઈએ. આ ત્રણ મુદ્દા આ વિષયની સમજ માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

AIBE – CPC – Caveat and Inherent Powers – Sections 148A and 151 – 20 મહત્વના પ્રેક્ટિસ MCQs

પ્રશ્ન 1. CPC ની કઈ કલમ Caveat દાખલ કરવાની જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 148
(B) કલમ 148A
(C) કલમ 149
(D) કલમ 151

સાચો જવાબ: (B) કલમ 148A

સમજૂતી: CPC ની કલમ 148A હેઠળ Caveat દાખલ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 2. Caveat દાખલ કરવાનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) દાવો રદ કરાવવો
(B) કોર્ટ ફી બચાવવી
(C) પોતાનો પક્ષ સાંભળ્યા વિના હુકમ ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું
(D) સામેના પક્ષકારને સજા કરાવવી

સાચો જવાબ: (C) પોતાનો પક્ષ સાંભળ્યા વિના હુકમ ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું.

સમજૂતી: Caveat નો મુખ્ય હેતુ Caveator ને સંબંધિત અરજી અંગે પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવાનો છે.

પ્રશ્ન 3. Caveat કોણ દાખલ કરી શકે છે?

(A) કોઈપણ અજાણી વ્યક્તિ
(B) જે વ્યક્તિને સંબંધિત અરજીથી પોતાના હિતને અસર થવાની અપેક્ષા હોય
(C) માત્ર સરકારી અધિકારી
(D) માત્ર વકીલ

સાચો જવાબ: (B) જે વ્યક્તિને સંબંધિત અરજીથી પોતાના હિતને અસર થવાની અપેક્ષા હોય.

સમજૂતી: કલમ 148A(1) મુજબ સંબંધિત અરજીથી પોતાના હિતને અસર થવાની અપેક્ષા ધરાવતી વ્યક્તિ Caveat દાખલ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 4. Caveat ની માન્યતા કેટલા દિવસની હોય છે?

(A) 30 દિવસ
(B) 60 દિવસ
(C) 90 દિવસ
(D) 120 દિવસ

સાચો જવાબ: (C) 90 દિવસ

સમજૂતી: કલમ 148A(5) મુજબ Caveat દાખલ થયાની તારીખથી 90 દિવસ સુધી માન્ય રહે છે.

પ્રશ્ન 5. Caveat દાખલ કરનાર વ્યક્તિએ નોટિસ કોને મોકલવાની હોય છે?

(A) માત્ર કોર્ટને
(B) જે વ્યક્તિ દ્વારા અરજી કરવામાં આવી છે અથવા કરવામાં આવવાની અપેક્ષા છે તેને
(C) પોલીસ અધિકારીને
(D) જિલ્લા કલેક્ટરને

સાચો જવાબ: (B) જે વ્યક્તિ દ્વારા અરજી કરવામાં આવી છે અથવા કરવામાં આવવાની અપેક્ષા છે તેને.

સમજૂતી: કલમ 148A(2) મુજબ Caveator એ સંબંધિત અરજદારને Caveat ની નોટિસ આપવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 6. Caveat ની નોટિસ કઈ રીતે મોકલવાની જોગવાઈ છે?

(A) સામાન્ય ટપાલથી
(B) મૌખિક રીતે
(C) Registered Post Acknowledgment Due દ્વારા
(D) માત્ર ઈમેઇલથી

સાચો જવાબ: (C) Registered Post Acknowledgment Due દ્વારા.

સમજૂતી: કલમ 148A(2) મુજબ Caveat ની નોટિસ રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ દ્વારા Acknowledgment Due સાથે મોકલવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 7. Caveat દાખલ થયા પછી સંબંધિત અરજી કરવામાં આવે તો કોર્ટની ફરજ શું છે?

(A) અરજી તરત જ રદ કરવી
(B) Caveator ને નોટિસ આપવી
(C) અરજદારને સજા કરવી
(D) કેસ બંધ કરવો

સાચો જવાબ: (B) Caveator ને નોટિસ આપવી.

સમજૂતી: કલમ 148A(3) મુજબ કોર્ટ Caveator ને સંબંધિત અરજીની નોટિસ આપશે.

પ્રશ્ન 8. અરજદારે Caveator ને અરજી અને દસ્તાવેજોની નકલ કયા ખર્ચે આપવાની હોય છે?

(A) કોર્ટના ખર્ચે
(B) સરકારના ખર્ચે
(C) Caveator ના ખર્ચે
(D) અરજદારના વકીલના ખર્ચે

સાચો જવાબ: (C) Caveator ના ખર્ચે.

સમજૂતી: કલમ 148A(4) મુજબ અરજદારે Caveator ના ખર્ચે અરજી અને સંબંધિત દસ્તાવેજોની નકલો આપવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 9. Caveat ની માન્યતા દરમિયાન સંબંધિત અરજી કરવામાં ન આવે તો શું થાય?

(A) Caveat અનિશ્ચિત સમય સુધી ચાલુ રહે છે
(B) Caveat ની અસર સમાપ્ત થાય છે
(C) કોર્ટ આપમેળે હુકમ કરે છે
(D) Caveator સામે કાર્યવાહી થાય છે

સાચો જવાબ: (B) Caveat ની અસર સમાપ્ત થાય છે.

સમજૂતી: 90 દિવસની અંદર સંબંધિત અરજી કરવામાં ન આવે તો Caveat ની અસર સમાપ્ત થાય છે.

પ્રશ્ન 10. Caveat નો સંબંધ મુખ્યત્વે કયા કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંત સાથે છે?

(A) Res Judicata
(B) Audi Alteram Partem
(C) Res Sub Judice
(D) Estoppel

સાચો જવાબ: (B) Audi Alteram Partem

સમજૂતી: Audi Alteram Partem નો અર્થ થાય છે કે બીજી બાજુના પક્ષકારને પણ સાંભળવાની તક આપવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 11. CPC ની કઈ કલમ કોર્ટની Inherent Powers સાથે સંબંધિત છે?

(A) કલમ 96
(B) કલમ 100
(C) કલમ 148A
(D) કલમ 151

સાચો જવાબ: (D) કલમ 151

સમજૂતી: કલમ 151 CPC કોર્ટની આંતરિક સત્તાઓ એટલે કે Inherent Powers ની જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 12. કલમ 151 હેઠળ કોર્ટ કઈ સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકે છે?

(A) ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમો કરવાની
(B) સંસદના કાયદા રદ કરવાની
(C) બંધારણમાં સુધારો કરવાની
(D) કોઈપણ વ્યક્તિને મનસ્વી રીતે સજા કરવાની

સાચો જવાબ: (A) ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમો કરવાની.

સમજૂતી: કલમ 151 હેઠળ કોર્ટ ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમો કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 13. Section 151 નો બીજો મુખ્ય હેતુ કયો છે?

(A) કોર્ટની કાર્યવાહીનો દુરુપયોગ અટકાવવો
(B) કોર્ટ ફી વધારવી
(C) અપીલ પર પ્રતિબંધ મૂકવો
(D) વકીલોની નિમણૂક કરવી

સાચો જવાબ: (A) કોર્ટની કાર્યવાહીનો દુરુપયોગ અટકાવવો.

સમજૂતી: કલમ 151 કોર્ટની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને અટકાવવા માટે પણ ઉપયોગી છે.

પ્રશ્ન 14. Section 151 હેઠળની સત્તા કઈ પ્રકારની સત્તા છે?

(A) Statutory Appeal Power
(B) Inherent Power
(C) Legislative Power
(D) Administrative Power

સાચો જવાબ: (B) Inherent Power

સમજૂતી: કલમ 151 કોર્ટની આંતરિક સત્તાઓને માન્યતા આપે છે, જે ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમો કરવા માટે ઉપયોગી છે.

પ્રશ્ન 15. શું Section 151 નો ઉપયોગ CPC ની સ્પષ્ટ જોગવાઈઓની વિરુદ્ધ કરી શકાય?

(A) હા, હંમેશાં
(B) માત્ર વકીલની મંજૂરીથી
(C) ના
(D) માત્ર જિલ્લા કોર્ટમાં

સાચો જવાબ: (C) ના.

સમજૂતી: Inherent Powers નો ઉપયોગ CPC ની સ્પષ્ટ જોગવાઈઓને બાજુ પર રાખવા અથવા તેની વિરુદ્ધ હુકમ કરવા માટે કરી શકાતો નથી.

પ્રશ્ન 16. Section 151 હેઠળ કોર્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું છે?

(A) માત્ર કેસની સંખ્યા ઘટાડવી
(B) ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવો
(C) સરકારી આવક વધારવી
(D) અપીલ અટકાવવી

સાચો જવાબ: (B) ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવો.

સમજૂતી: કોર્ટ પોતાની આંતરિક સત્તાઓનો ઉપયોગ ન્યાયના હિતમાં જરૂરી કાર્યવાહી કરવા માટે કરે છે.

પ્રશ્ન 17. Caveat દાખલ કરનાર વ્યક્તિને કાયદામાં કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે?

(A) Plaintiff
(B) Defendant
(C) Caveator
(D) Decree Holder

સાચો જવાબ: (C) Caveator

સમજૂતી: જે વ્યક્તિ કોર્ટમાં Caveat દાખલ કરે છે તેને Caveator કહેવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 18. Caveat દાખલ થયા પછી સંબંધિત અરજી કરનાર વ્યક્તિએ કઈ નકલ આપવાની ફરજ છે?

(A) માત્ર ચુકાદાની નકલ
(B) અરજી અને તેની સાથે રજૂ કરેલા દસ્તાવેજોની નકલ
(C) માત્ર વકીલનું ઓળખપત્ર
(D) માત્ર કોર્ટ ફીની રસીદ

સાચો જવાબ: (B) અરજી અને તેની સાથે રજૂ કરેલા દસ્તાવેજોની નકલ.

સમજૂતી: કલમ 148A(4) હેઠળ અરજદારે Caveator ને અરજી તથા તેના સમર્થનમાં રજૂ કરાયેલા દસ્તાવેજોની નકલો આપવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 19. Caveat અને Inherent Powers વચ્ચે મુખ્ય તફાવત શું છે?

(A) બંને એક જ બાબત છે
(B) Caveat વ્યક્તિનું હિત સુરક્ષિત કરે છે જ્યારે Section 151 કોર્ટની આંતરિક સત્તા છે
(C) Section 148A માત્ર ફોજદારી કેસમાં લાગુ પડે છે
(D) Section 151 માત્ર અપીલમાં લાગુ પડે છે

સાચો જવાબ: (B) Caveat વ્યક્તિનું હિત સુરક્ષિત કરે છે જ્યારે Section 151 કોર્ટની આંતરિક સત્તા છે.

સમજૂતી: કલમ 148A વ્યક્તિને સાંભળવાની તક સુરક્ષિત કરે છે, જ્યારે કલમ 151 કોર્ટને ન્યાયના હિતમાં જરૂરી હુકમ કરવાની સત્તા આપે છે.

પ્રશ્ન 20. Caveat દાખલ કરવામાં આવી હોય અને સંબંધિત અરજી 90 દિવસની અંદર કરવામાં આવે તો શું થાય?

(A) Caveat તરત જ રદ થાય છે
(B) Caveat નો હેતુ સંબંધિત અરજીના સંદર્ભમાં યથાવત્ રહે છે
(C) કોર્ટ અરજી સ્વીકારી શકતી નથી
(D) Caveator ને દંડ થાય છે

સાચો જવાબ: (B) Caveat નો હેતુ સંબંધિત અરજીના સંદર્ભમાં યથાવત્ રહે છે.

સમજૂતી: 90 દિવસની અંદર સંબંધિત અરજી કરવામાં આવે તો Caveat નો હેતુ તે અરજીના સંદર્ભમાં ચાલુ રહે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ નોંધ: Section 148A હેઠળ Caveat ની માન્યતા 90 દિવસ છે, જ્યારે Section 151 હેઠળ કોર્ટને ન્યાયના હિતમાં પોતાની Inherent Powers નો ઉપયોગ કરવાની સત્તા મળે છે. બંને કલમો વચ્ચેનો તફાવત ખાસ યાદ રાખવો.