શું WhatsApp થી સમન્સ બજવણી કરી શકાય ?
Click the Language Button below to read in your language.
સુપ્રીમ કોર્ટના 16 જુલાઈ 2025ના “Satender Kumar Antil v. Central Bureau of Investigation” ચુકાદાના આધારે BNSSની કલમ 35 હેઠળ પોલીસ દ્વારા આપવામાં આવતી નોટિસ અને WhatsApp/ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી તેની સર્વિસ અંગેના મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંતો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ બાબતે ઘણાં લોકોના મનમાં દ્વિધા પ્રવર્તે છે કે સાચું શું છે ? Whatsapp થી સમન્સ મોકલી શકાય કે નહીં , શું WhatsApp થી સમન્સ બજવણી કરી શકાય ? તો વિગતવાર સમજૂતી માટે વાંચો આ લેખ.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો: પોલીસ કે અન્ય સત્તાધિકારીઓ BNSS કલમ 35ની નોટિસ WhatsApp કે અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી સર્વ કરી શકે નહીં, પણ અમુક ખાસ સંજોગોમાં કોર્ટ તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (BNSS) હેઠળ પોલીસ દ્વારા આપવામાં આવતી નોટિસની સર્વિસ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે BNSSની કલમ 35 હેઠળ તપાસ એજન્સી દ્વારા આપવામાં આવતી નોટિસ WhatsApp અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી સર્વ કરવી માન્ય રીત નથી.
“Satender Kumar Antil v. Central Bureau of Investigation” કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે હરિયાણા સરકાર દ્વારા અગાઉના આદેશમાં ફેરફાર કરવાની માંગ કરતી અરજી ફગાવી દીધી અને 21 જાન્યુઆરી 2025ના પોતાના અગાઉના આદેશને યથાવત રાખ્યો.
BNSS કલમ 35 હેઠળ નોટિસ શું છે?
BNSSની કલમ 35 પોલીસને કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વોરંટ વિના ધરપકડ કરવાની સત્તા આપે છે. પરંતુ જ્યાં તપાસ એજન્સીને વ્યક્તિની ધરપકડ જરૂરી લાગતી નથી, ત્યાં કલમ 35(3) મુજબ તે વ્યક્તિને નોટિસ આપીને પોલીસ સમક્ષ અથવા નોટિસમાં નિર્દિષ્ટ સ્થળે હાજર થવા માટે કહેવું જરૂરી છે.
કલમ 35(4) મુજબ નોટિસ મેળવનાર વ્યક્તિની ફરજ છે કે તે નોટિસની શરતોનું પાલન કરે.
કલમ 35(5) મુજબ જો વ્યક્તિ નોટિસનું પાલન કરે અને સતત તપાસમાં સહકાર આપે, તો સામાન્ય રીતે તેને સંબંધિત ગુનામાં ધરપકડ કરી શકાય નહીં, સિવાય કે પોલીસ અધિકારી ધરપકડ જરૂરી હોવાના કારણો લેખિતમાં નોંધે.
બીજી તરફ, કલમ 35(6) મુજબ વ્યક્તિ નોટિસનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ જાય અથવા પોતાની ઓળખ આપવા તૈયાર ન થાય તો પોલીસ અધિકારી કાયદા મુજબ ધરપકડ કરી શકે છે. જોકે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર નોટિસનું પાલન ન કરવાથી આપમેળે ધરપકડ થતી નથી; ધરપકડ જરૂરી છે કે નહીં તે અંગે તપાસ એજન્સીએ પોતાનો વિવેક વાપરવો પડે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને મહત્વ આપ્યું
સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે કલમ 35 હેઠળની નોટિસનું પાલન ન થવાથી વ્યક્તિની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર સીધી અસર પડી શકે છે. તેથી નોટિસની સર્વિસ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે તે માત્ર ટેકનિકલ અથવા પ્રક્રિયાત્મક બાબત નથી.
કોર્ટે જણાવ્યું કે વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા બંધારણના અનુચ્છેદ 21 હેઠળ સુરક્ષિત મૂળભૂત અધિકાર છે. તેથી કલમ 35ની નોટિસ એવી રીતે સર્વ થવી જોઈએ કે વ્યક્તિના આ અધિકારનું પૂરતું રક્ષણ થાય.
WhatsAppથી નોટિસ કેમ માન્ય નથી?
હરિયાણા સરકારે દલીલ કરી હતી કે BNSSમાં ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશનને અનેક સ્થળે માન્યતા આપવામાં આવી છે. ખાસ કરીને કલમ 64(2) હેઠળ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં કોર્ટના સમન્સની ઇલેક્ટ્રોનિક સર્વિસની જોગવાઈ છે. કલમ 71 હેઠળ સાક્ષીને સમન્સની નકલ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી મોકલવાની પણ જોગવાઈ છે.
પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે બંને પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ તફાવત દર્શાવ્યો.
કોર્ટ દ્વારા જારી કરવામાં આવતું સમન્સ એક ન્યાયિક કાર્યવાહીનો ભાગ છે, જ્યારે તપાસ એજન્સી દ્વારા કલમ 35 હેઠળ આપવામાં આવતી નોટિસ એક એક્ઝિક્યુટિવ કાર્યવાહી છે. બંનેને સમાન ગણી શકાય નહીં.
BNSS કલમ 63 અને 64 હેઠળ કોર્ટના સમન્સ માટે ઇલેક્ટ્રોનિક સર્વિસની જોગવાઈ
BNSSની કલમ 63 હેઠળ કોર્ટ દ્વારા જારી કરવામાં આવતું સમન્સ ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં પણ હોઈ શકે છે અને તેમાં કોર્ટની સીલની છબી અથવા ડિજિટલ સહી હોવી જરૂરી છે.
કલમ 64(2)માં પણ કોર્ટની સીલની છબી ધરાવતા સમન્સને નિર્ધારિત રીત અને નિયમો અનુસાર ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી સર્વ કરવાની જોગવાઈ છે.
પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ જોગવાઈઓને પોલીસ તપાસ દરમિયાન કલમ 35 હેઠળ આપવામાં આવતી નોટિસ પર લાગુ કરી શકાય નહીં.
સાક્ષીને સમન્સ WhatsAppથી મોકલી શકાય છે, પરંતુ કલમ 35ની નોટિસ અલગ છે
BNSSની કલમ 71 હેઠળ કોર્ટ સાક્ષીને આપવામાં આવતા સમન્સની નકલ ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશન દ્વારા મોકલવાનો આદેશ આપી શકે છે.
પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે કલમ 71 હેઠળનું સાક્ષી સમન્સ અને કલમ 35 હેઠળની પોલીસ નોટિસ સમાન નથી.
કલમ 35ની નોટિસનું પાલન ન થાય તો વ્યક્તિની ધરપકડની સંભાવના ઊભી થઈ શકે છે અને તેથી તેની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર તાત્કાલિક અસર થઈ શકે છે. આ કારણસર બંને પ્રક્રિયાઓ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની તફાવત છે.
BNSS કલમ 530નો પણ ઉલ્લેખ
હરિયાણા સરકાર તરફથી એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે BNSSની કલમ 530 ફોજદારી કાર્યવાહી દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશનના ઉપયોગને માન્યતા આપે છે.
કલમ 530 મુજબ ટ્રાયલ, ઇન્ક્વાયરી અને અન્ય કાર્યવાહી ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશન અથવા ઓડિયો-વિડિયો ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી થઈ શકે છે. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે આ જોગવાઈમાં તપાસ એજન્સી દ્વારા કલમ 35ની નોટિસની સર્વિસને વિશેષ રીતે મંજૂરી આપવામાં આવી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે જ્યાં કાયદાએ ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશનની મંજૂરી આપી છે ત્યાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે, પરંતુ જે પ્રક્રિયા માટે કાયદામાં આવી મંજૂરી આપવામાં આવી નથી તેમાં માત્ર સામાન્ય રીતે ટેકનોલોજીના ઉપયોગની જોગવાઈના આધારે નવી પ્રક્રિયા ઊભી કરી શકાય નહીં.
પોલીસ તપાસમાં ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત નથી
આ ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે BNSS હેઠળ તપાસ એજન્સી કોઈપણ પ્રકારના ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશનનો ઉપયોગ કરી શકતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે BNSSની કલમ 94 અને કલમ 193(3)નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. કલમ 94 હેઠળ દસ્તાવેજ અથવા અન્ય વસ્તુ રજૂ કરવા માટે ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપે લેખિત આદેશ આપી શકાય છે.
કલમ 193(3) હેઠળ તપાસ પૂર્ણ થયા પછી પોલીસ રિપોર્ટ મેજિસ્ટ્રેટને ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશન દ્વારા મોકલવાની તથા તપાસની પ્રગતિ અંગે ફરિયાદી અથવા પીડિતને ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમ સહિતની રીતથી માહિતી આપવાની જોગવાઈ છે.
કોર્ટે નોંધ્યું કે આ જોગવાઈઓમાં વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર કલમ 35ની નોટિસ જેટલી સીધી અસર થતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ નિષ્કર્ષ : શું WhatsApp થી સમન્સ બજવણી કરી શકાય ?
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે BNSSની કલમ 35 હેઠળની નોટિસ WhatsApp અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશન દ્વારા સર્વ કરવી માન્ય રીત નથી.
કોર્ટના મતે BNSSમાં ઇલેક્ટ્રોનિક સર્વિસ માટે જ્યાં ખાસ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે ત્યાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. પરંતુ કલમ 35ની નોટિસ માટે આવી જોગવાઈ કરવામાં આવી નથી. તેથી કાયદામાં ન આપવામાં આવેલી પ્રક્રિયા કોર્ટ દ્વારા ઉમેરી શકાય નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે હરિયાણા સરકારની અરજી ફગાવી દીધી અને 21 જાન્યુઆરી 2025ના પોતાના અગાઉના આદેશને કાયમ રાખ્યો.
વકીલો અને આરોપીઓ માટે ચુકાદાનું મહત્વ
આ ચુકાદો BNSS હેઠળ પોલીસ નોટિસની સર્વિસ અંગે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરે છે. ખાસ કરીને એવી સ્થિતિમાં જ્યાં કલમ 35ની નોટિસનું પાલન ન થવાથી વ્યક્તિ સામે ધરપકડની કાર્યવાહી થઈ શકે છે, ત્યાં નોટિસની સર્વિસ કાયદામાં માન્ય પ્રક્રિયા અનુસાર થવી જરૂરી છે.
આ ચુકાદો એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે BNSSમાં ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્યુનિકેશન માટે અલગ અલગ જોગવાઈઓ છે અને દરેક જોગવાઈનો ઉપયોગ તેના કાયદાકીય હેતુ અને શબ્દપ્રયોગ અનુસાર જ કરવો પડશે.
મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દો : શું WhatsApp થી સમન્સ બજવણી કરી શકાય ?
“કોર્ટનું સમન્સ” અને “તપાસ એજન્સીની કલમ 35ની નોટિસ” એકસરખી પ્રક્રિયા નથી. કોર્ટનું સમન્સ ન્યાયિક કાર્યવાહીનો ભાગ છે, જ્યારે કલમ 35ની નોટિસ તપાસ એજન્સીની એક્ઝિક્યુટિવ કાર્યવાહી છે. કલમ 35ની નોટિસનું પાલન ન થવાથી વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર અસર થઈ શકે છે, તેથી તેની સર્વિસ માટે કાયદામાં નિર્ધારિત રીતનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
કેસનું નામ: Satender Kumar Antil v. Central Bureau of Investigation & Anr.
ચુકાદાની તારીખ: 16 જુલાઈ 2025
કોર્ટ: સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઈન્ડિયા
રિપોર્ટેબલ: 2025 INSC 909
મુખ્ય જોગવાઈઓ: BNSS કલમ 35, 63, 64, 71, 94, 193 અને 530
મુખ્ય મુદ્દો: BNSS કલમ 35 હેઠળ પોલીસ/તપાસ એજન્સી દ્વારા આપવામાં આવતી નોટિસની WhatsApp અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી સર્વિસની માન્યતા.
આ લેખમાં રજૂ કરાયેલ માહિતી સંબંધિત સુપ્રીમ કોર્ટના 16 જુલાઈ 2025ના આદેશના આધારે તૈયાર કરવામાં આવી છે.
BNSS 2023, BNSS કલમ 35, Section 35 BNSS, WhatsApp Notice, પોલીસ નોટિસ, પોલીસ તપાસ, ધરપકડ, Arrest, Supreme Court, સુપ્રીમ કોર્ટ, Satender Kumar Antil, CBI, Criminal Law, ફોજદારી કાયદો, Criminal Procedure, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, Article 21, ઇલેક્ટ્રોનિક સર્વિસ, Electronic Communication, WhatsApp Service, BNSS Judgment, Supreme Court Judgment, Criminal Justice, Legal News, Law Street Daily