બેંક લોકરમાં ‘Either or Survivor’ હોવા છતાં વસીયતને પ્રાધાન્ય
આ લેખ કેરળ હાઇ કોર્ટ ના ચુકાદાની PDFના આધારે U R VAKIL AI દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, અને નિષ્ણાંતો દ્વારા વ્યક્તિગત રીતે ચેક કરેલ છે. આ ચુકાદામાં સંયુક્ત બેંક લોકરમાં રહેલી મિલકત, “Either or Survivor” કલમ અને વસીયતના અધિકાર અંગે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે.
બેંક લોકરમાં ‘Either or Survivor’ હોવા છતાં વસીયતને પ્રાધાન્ય : કેરળ હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો
સંયુક્ત બેંક લોકરના એક ધારકના મૃત્યુ બાદ જીવિત રહેલા બીજા ધારકને લોકરમાં રહેલી તમામ વસ્તુઓની માલિકી આપમેળે મળી જાય છે?
કેરળ હાઈકોર્ટે 2 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ આપેલા મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બેંક લોકર માટે લાગુ પડતી “Either or Survivor” વ્યવસ્થા પોતે જ લોકરમાં રહેલી વસ્તુઓ પર જીવિત સંયુક્ત ધારકને માલિકીનો અધિકાર આપતી નથી.
કેરળ હાઈકોર્ટના માનનીય ન્યાયમૂર્તિ શ્રી ઈશ્વરન એસ.એ Supriya Suresh Kammath v. R. Jayachandra Kammath કેસમાં Regular Second Appeal No.51 of 2023નો નિકાલ કર્યો હતો.
મામલાની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસમાં સ્વર્ગસ્થ શ્રીમતી Sreedevi S. Kammath અને અપીલકર્તા Supriya Suresh Kammathના સંયુક્ત નામે Canara Bank, Banerji Road, Ernakulam Branchમાં 19 એપ્રિલ, 2013ના રોજ બેંક લોકર ખોલવામાં આવ્યો હતો. લોકરમાં આશરે 180 સોવરેન સોનાના દાગીના રાખવામાં આવ્યા હતા.
મહત્વની બાબત એ હતી કે Sreedevi S. Kammathએ લોકર ખોલવાના ઘણા સમય પહેલાં, એટલે કે 30 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ, એક Registered Will બનાવી હતી. આ વસીયત દ્વારા તેમના દાગીનાઓ અંગેનો હક plaintiffના પક્ષે કરવામાં આવ્યો હતો. તેમનું અવસાન 27 માર્ચ, 2016ના રોજ થયું હતું.
મૃત્યુ બાદ અપીલકર્તા દ્વારા લોકર ખોલીને તેમાં રહેલા દાગીના મેળવવાના પ્રયાસો થયા હોવાના આક્ષેપ સાથે plaintiffએ કોર્ટનો આશરો લીધો હતો.
અપીલકર્તાનો મુખ્ય દાવો શું હતો?
અપીલકર્તાએ દલીલ કરી હતી કે સ્વર્ગસ્થ Sreedevi S. Kammathએ દાગીના તેમને ભેટ તરીકે આપ્યા હતા. વધુમાં, બેંક લોકર “Either or Survivor” ધોરણે સંયુક્ત નામે હોવાથી, એક ધારકના મૃત્યુ બાદ surviving holder તરીકે તેમને લોકરની અંદરની વસ્તુઓ પર સંપૂર્ણ અધિકાર મળવો જોઈએ.
તેમણે Supreme Courtના Anumati v. Punjab National Bank ચુકાદા પર પણ આધાર રાખ્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે “Either or Survivor” વ્યવસ્થાનો લાભ તેમને મળવો જોઈએ.
બીજી તરફ plaintiffની દલીલ
Plaintiff તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે “Either or Survivor”નો સિદ્ધાંત સંયુક્ત બેંક લોકરમાં રહેલી વસ્તુઓની માલિકી માટે લાગુ થઈ શકે નહીં.
ખાસ કરીને, Will 30 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ કરવામાં આવી હતી જ્યારે સંયુક્ત લોકર 19 એપ્રિલ, 2013ના રોજ ખોલવામાં આવ્યો હતો. એટલે કે વસીયત લોકર ખોલવામાં આવ્યો તેના પહેલાંની હતી. Plaintiffએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે અપીલકર્તા દ્વારા કરવામાં આવેલી કથિત ભેટ સાબિત કરવા માટે પૂરતા પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા.
ટ્રાયલ કોર્ટ અને પ્રથમ અપીલ કોર્ટનો નિર્ણય : બેંક લોકરમાં ‘Either or Survivor’ હોવા છતાં વસીયતને પ્રાધાન્ય
ટ્રાયલ કોર્ટએ Willના આધારે plaintiffને દાગીનાઓ પર હકદાર માન્યો હતો. કોર્ટએ એવું પણ નોંધ્યું કે “Either or Survivor”નો સિદ્ધાંત બેંક લોકરની અંદર રહેલી વસ્તુઓની માલિકી નક્કી કરવા માટે લાગુ કરી શકાય નહીં.
ત્યારબાદ Additional District Court-I, Ernakulam સમક્ષ કરવામાં આવેલી અપીલ પણ 30 ઓગસ્ટ, 2022ના રોજ ફગાવી દેવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ અપીલકર્તા Regular Second Appeal લઈને કેરળ હાઈકોર્ટ સમક્ષ આવ્યા હતા.
કેરળ હાઈકોર્ટનો મુખ્ય કાનૂની અભિગમ
હાઈકોર્ટે સૌથી પહેલાં “Either or Survivor”ના સિદ્ધાંત અને બેંક લોકરની પ્રકૃતિ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવ્યો.
કોર્ટએ નોંધ્યું કે Supreme Court નો Anumati v. Punjab National Bank કેસ Joint Fixed Deposit અંગે હતો. જ્યારે બેંક લોકરમાં બેંક ગ્રાહકને તેની કિંમતી વસ્તુઓ સુરક્ષિત રાખવા માટે locker facility આપે છે. બેંક લોકરમાં રહેલી વસ્તુઓ બેંકની થાપણની રકમ જેવી નથી.
અટલે Joint Bank Account અથવા Fixed Depositમાં લાગુ થતી “Either or Survivor” વ્યવસ્થાને એ જ રીતે Joint Bank Lockerમાં રહેલી વસ્તુઓની માલિકી પર લાગુ કરી શકાય નહીં.
“Survivor”ને માલિકી આપમેળે મળતી નથી
ચુકાદાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે Joint Lockerના survivorને locker access કરવાનો અધિકાર હોવો અને lockerમાં રહેલી વસ્તુઓનો માલિક બનવો એ બે અલગ બાબતો છે.
બેંક અને બે joint locker holders વચ્ચેના Tripartite Agreementમાં survivorને મૃત્યુ પામેલા joint holderના heirs અથવા legal representativesની દખલ વગર locker ખોલીને તેમાં રહેલી વસ્તુઓ દૂર કરવાની અને બેંકને discharge આપવાની સગવડ હતી.
પરંતુ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે આ કરારની કોઈ જોગવાઈ survivorને લોકરમાં રહેલી વસ્તુઓ પર absolute ownership આપતી નથી.
વસીયતને કરાર કરતાં ઉપરનું સ્થાન : બેંક લોકરમાં ‘Either or Survivor’ હોવા છતાં વસીયતને પ્રાધાન્ય
હાઈકોર્ટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રીતે જણાવ્યું કે Tripartite Agreementને એકલદોકલ દસ્તાવેજ તરીકે જોઈને તેને એવી રીતે સમજાવી શકાય નહીં કે તે survivorને સંપૂર્ણ માલિકી આપે.
કોર્ટના મત મુજબ Will અને locker agreementને સાથે વાંચવા જોઈએ. Locker agreement survivorને locker સુધી પહોંચ અને તેમાં રહેલી વસ્તુઓ દૂર કરવાની પ્રક્રિયાત્મક સગવડ આપી શકે છે, પરંતુ તેનાથી વસ્તુઓની માલિકી આપમેળે survivorને મળતી નથી.
કથિત ભેટનો દાવો પણ સાબિત થયો નહીં
અપીલકર્તાએ એક અલગ આધાર પર એવો દાવો કર્યો હતો કે Sreedevi S. Kammathએ તમામ સોનાના દાગીના તેમને ભેટમાં આપ્યા હતા.
પરંતુ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે આ કથિત ભેટ સાબિત કરવા માટે અપીલકર્તા પૂરતા પુરાવા રજૂ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા.
કોર્ટે વધુમાં નોંધ્યું કે જો ખરેખર તમામ દાગીના અપીલકર્તાને ભેટમાં આપવામાં આવ્યા હતા, તો પછી અગાઉથી Registered Will દ્વારા એ જ દાગીનાઓ plaintiffને bequeath કરવા પાછળનું કારણ શું હતું તેની પણ સંતોષકારક સમજૂતી આપવામાં આવી નહોતી.
Willમાં વપરાયેલા “Meyyabharanangal” શબ્દનું અર્થઘટન
અપીલકર્તા તરફથી બીજી મહત્વપૂર્ણ દલીલ એવી હતી કે Willમાં “Meyyabharanangal” શબ્દનો ઉપયોગ થયો હોવાથી તેનો અર્થ માત્ર તે દાગીના થાય જે testator પોતાના શરીર પર મૃત્યુ સમયે પહેરતા હતા; લોકરમાં રાખેલા તમામ દાગીનાઓ નહીં.
હાઈકોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી.
કોર્ટએ જણાવ્યું કે Willનું અર્થઘટન કરતી વખતે testatorની વાસ્તવિક ઇચ્છા સમજવી જરૂરી છે. Willને અત્યંત સંકુચિત અર્થ આપીને testatorની testamentary intentionને નષ્ટ કરી શકાય નહીં. તેથી “Meyyabharanangal” અંગે કરવામાં આવેલ સંકુચિત અર્થઘટન કોર્ટએ નકારી કાઢ્યું.
શું Declaration Suit જરૂરી હતો ?
અપીલકર્તા તરફથી એવી દલીલ પણ કરવામાં આવી હતી કે plaintiffના title પર વિવાદ હોવાથી માત્ર Mandatory Injunction માટેનો દાવો જાળવી શકાય નહીં અને Declaration તથા Possession માટેની રાહત પણ માંગવી જરૂરી હતી.
હાઈકોર્ટે Anathula Sudhakar અને અન્ય ચુકાદાઓમાં દર્શાવવામાં આવેલા સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં લીધો, પરંતુ વર્તમાન કેસમાં plaintiffના title પર વાસ્તવિક “cloud” હોવાનું માન્યું નહીં.
કોર્ટના મત મુજબ plaintiff Registered Willના આધારે હકનો દાવો કરી રહ્યો હતો, જ્યારે અપીલકર્તાનો વિરોધ મુખ્યત્વે કથિત oral gift પર આધારિત હતો. આ દાવો પૂરતા પુરાવાથી સાબિત થયો ન હોવાથી માત્ર titleનો ઇનકાર કરવો એ title પર એવો “cloud” ઊભો કરતો નથી કે Declaration ફરજિયાત બને.
RBIની Locker Nomination Policy અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ નોંધ
હાઈકોર્ટે RBI દ્વારા 18 ઓગસ્ટ, 2021ના રોજ જારી કરાયેલા circularનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
ચુકાદામાં નોંધાયું છે કે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં Joint Lockerમાં પણ nominationની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. એક joint holderના મૃત્યુ બાદ nominee અને survivor બંનેને lockerની અંદરની વસ્તુઓ દૂર કરવાની અને બેંકને discharge આપવાની પ્રક્રિયા અંગે RBIની નીતિમાં જોગવાઈ છે.
કોર્ટએ આ નીતિમાં થયેલા ફેરફારને account holderના personal rightsની માન્યતા તરફનું પગલું ગણાવ્યું અને તેને પરંપરાગત “Either or Survivor” સિદ્ધાંતથી અલગ દિશામાં થયેલો વિકાસ ગણાવ્યો.
કેરળ હાઈકોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય : બેંક લોકરમાં ‘Either or Survivor’ હોવા છતાં વસીયતને પ્રાધાન્ય
કેરળ હાઈકોર્ટે અંતે સ્પષ્ટ કર્યું કે “Either or Survivor” accountમાં રાખવામાં આવેલી વસ્તુઓનો માલિક account holder હોય તો તે પોતાની Will દ્વારા તે વસ્તુઓ કોઈ ત્રીજા વ્યક્તિને bequeath કરી શકે છે અને તેના માટે joint account holderની સંમતિ જરૂરી નથી.
Joint Bank Locker માટે કરવામાં આવેલ Tripartite Agreement surviving holderને lockerમાં રહેલી વસ્તુઓની ownership આપતું નથી. તેથી વસ્તુઓના મૂળ માલિકને Will કરવાની testamentary freedom રહે છે.
કોર્ટએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે plaintiffના title પર કોઈ वास्तविक cloud ન હોય તો movable property અંગે Mandatory Injunction માટેનો દાવો maintainable છે.
અપીલ ફગાવાઈ
આ તમામ કારણોને આધારે કેરળ હાઈકોર્ટે નીચેની બંને અદાલતોના ચુકાદાને યોગ્ય ઠેરવ્યો અને Regular Second Appeal No.51 of 2023ને dismiss કરી દીધી.
ચુકાદામાંથી નીકળતો મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત
આ ચુકાદાનો મુખ્ય સાર એવો છે કે “Either or Survivor” એ બેંકિંગ વ્યવહારમાં account અથવા locker operate કરવાની સગવડ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે, પરંતુ તે પોતે જ lockerની અંદર રહેલી movable properties પર survivorને ownership આપતું નથી.
ખાસ કરીને જ્યારે મૂળ માલિકે પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન માન્ય Will દ્વારા પોતાની મિલકત અંગે testamentary disposition કરી હોય, ત્યારે માત્ર Joint Lockerમાં survivor તરીકેનું નામ હોવાના આધારે Willને અવગણીને માલિકીનો દાવો કરી શકાય નહીં.
કેસનું નામ: Supriya Suresh Kammath v. R. Jayachandra Kammath
કોર્ટ: High Court of Kerala at Ernakulam
ન્યાયમૂર્તિ: Justice Easwaran S.
કેસ નંબર: RSA No. 51 of 2023
ચુકાદાની તારીખ: 2 ફેબ્રુઆરી, 2026
Neutral Citation: 2026:KER:12087
મુખ્ય મુદ્દો: Joint Bank Locker, Either or Survivor, Will, Testamentary Rights, Ownership of Locker Contents અને Mandatory Injunction.
આ ચુકાદો ખાસ કરીને Joint Bank Locker ધરાવતા લોકો, વારસદારો, Will તૈયાર કરનાર વ્યક્તિઓ, બેંકિંગ કાયદા સાથે સંકળાયેલા વકીલો અને Succession સંબંધિત વિવાદોમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
Supriya Suresh Kammath, R Jayachandra Kammath, Kerala High Court, કેરળ હાઈકોર્ટ, Bank Locker, Joint Bank Locker, Either or Survivor, Either or Survivor Account, Bank Locker Ownership, Will, વસીયત, Testamentary Rights, વારસાઈ હક, Succession Law, Hindu Succession, Movable Property, Gold Ornaments, Gold Locker, Bank Law, Banking Law, Mandatory Injunction, Declaration of Title, Anumati v Punjab National Bank, RBI Locker Rules, Joint Account, Legal News India, Indian Judiciary, High Court Judgments, મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો, કાનૂની સમાચાર, U R VAKIL UPDATE,