AIBE – Indian Evidence Act – Sections 115 થી 117 – Estoppel

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE – Indian Evidence Act – Sections 115 થી 117 – Estoppel (પ્રતિબંધનો સિદ્ધાંત) અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 હેઠળ Estoppel એટલે કે પ્રતિબંધનો સિદ્ધાંત ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે. કાયદાનો આ સિદ્ધાંત વ્યક્તિને પોતાના અગાઉના નિવેદન, વર્તન અથવા રજૂઆતથી વિરુદ્ધ વાત કરીને અન્ય વ્યક્તિને નુકસાન પહોંચાડતા અટકાવે છે.

સામાન્ય રીતે એવું બને છે કે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નિવેદન અથવા વર્તનથી બીજી વ્યક્તિના મનમાં ચોક્કસ હકીકત અંગે વિશ્વાસ ઊભો કરે છે. બીજી વ્યક્તિ આ વિશ્વાસના આધારે કોઈ પગલું ભરે છે અથવા પોતાનું વર્તન બદલે છે. ત્યારબાદ પ્રથમ વ્યક્તિ એ જ હકીકતનો ઇનકાર કરે તો તેને કાયદો આવું કરવાની છૂટ આપતો નથી. આ જ Estoppel નો મૂળભૂત હેતુ છે.

સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો, કોઈ વ્યક્તિ પોતાના શબ્દો અથવા વર્તનથી બીજી વ્યક્તિને એક વાત સાચી હોવાનું માનવા પ્રેરિત કરે અને તે વ્યક્તિ તેના આધારે કાર્ય કરે, તો પછી પ્રથમ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે તે વાત ખોટી હોવાનું કહી શકતી નથી.

Estoppel નો કાનૂની અર્થ

Estoppel એટલે કોઈ વ્યક્તિને તેના અગાઉના નિવેદન, વર્તન અથવા રજૂઆતથી વિરુદ્ધ હકીકત રજૂ કરતાં અટકાવતો કાનૂની સિદ્ધાંત.

આ સિદ્ધાંતનો મુખ્ય આધાર ન્યાય, પ્રામાણિકતા અને વિશ્વાસ છે. કાયદો એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થવા દેતો નથી જેમાં એક વ્યક્તિ પહેલા કોઈ વાતનો વિશ્વાસ અપાવે અને પછી પોતાની સગવડ પ્રમાણે તે જ વાતનો ઇનકાર કરીને બીજી વ્યક્તિને મુશ્કેલીમાં મૂકે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 115 – Estoppel

કલમ 115 મુજબ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નિવેદન, કાર્ય અથવા ઇરાદાપૂર્વકની ચૂપકીદી દ્વારા બીજી વ્યક્તિને કોઈ હકીકત સાચી હોવાનું માનવા પ્રેરિત કરે છે અને બીજી વ્યક્તિ તે માન્યતાના આધારે કોઈ કાર્ય કરે છે, ત્યારે પ્રથમ વ્યક્તિ અથવા તેનો પ્રતિનિધિ પાછળથી તે હકીકતના અસ્તિત્વનો ઇનકાર કરી શકશે નહીં.

આ કલમ લાગુ થવા માટે કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ બાબતો હોવી જરૂરી છે.

વ્યક્તિએ પોતાના નિવેદન, વર્તન અથવા ચૂપકીદી દ્વારા કોઈ હકીકત અંગે રજૂઆત કરી હોવી જોઈએ.

બીજી વ્યક્તિએ તે રજૂઆતને સાચી માની હોવી જોઈએ.

તે માન્યતાના આધારે બીજી વ્યક્તિએ કોઈ કાર્ય કર્યું હોવું જોઈએ અથવા પોતાની સ્થિતિ બદલી હોવી જોઈએ.

ત્યારબાદ રજૂઆત કરનાર વ્યક્તિને તે હકીકતનો ઇનકાર કરવાની છૂટ મળતી નથી.

ઉદાહરણ દ્વારા સમજીએ

A પાસે એક મકાન છે. B, A ને પૂછે છે કે શું આ મકાન C ની માલિકીનું છે? A જાણતો હોવા છતાં કે મકાન પોતાનું છે, B ને કહે છે કે આ મકાન C નું છે. B, A ના આ નિવેદન પર વિશ્વાસ રાખીને C પાસેથી મકાન ખરીદે છે.

ત્યારબાદ A એવો દાવો કરી શકશે નહીં કે મકાન C નું નહોતું પરંતુ તેનું પોતાનું હતું, જો આ પરિસ્થિતિમાં Estoppel ના તત્ત્વો પૂર્ણ થતા હોય.

અહીં A ને તેના અગાઉના નિવેદનથી વિરુદ્ધ દાવો કરતાં અટકાવવામાં આવશે.

કલમ 115 નો મુખ્ય હેતુ

Estoppel નો હેતુ વ્યક્તિઓ વચ્ચે વિશ્વાસ જાળવવાનો અને કોઈ વ્યક્તિને પોતાના અગાઉના વર્તનથી વિરુદ્ધ જઈને અન્ય વ્યક્તિને નુકસાન પહોંચાડતા અટકાવવાનો છે.

આ સિદ્ધાંત પુરાવાના કાયદામાં મહત્ત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તે ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં વ્યક્તિને અગાઉ સ્વીકારેલી હકીકતનો ઇનકાર કરવાની મંજૂરી આપતો નથી.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 116 – ભાડૂત અને કબજેદારની પરવાનગીથી મિલકતમાં પ્રવેશ કરનાર વ્યક્તિ સામે Estoppel

આ કલમ ખાસ કરીને મકાનમાલિક અને ભાડૂત વચ્ચેના સંબંધોમાં લાગુ પડે છે. તેનો મુખ્ય સિદ્ધાંત એવો છે કે ભાડૂત જ્યારે કોઈ મકાન અથવા મિલકત ભાડે લે છે, ત્યારે તે ભાડૂત તરીકે પ્રવેશ કર્યો હતો તે સમયથી મકાનમાલિક પાસે મિલકતનો હક નહોતો એવું કહી શકતો નથી.

એ જ રીતે, કોઈ વ્યક્તિ મિલકતના કબજેદારની પરવાનગીથી ત્યાં રહેવા કે ઉપયોગ કરવા પ્રવેશ કરે, તો તે વ્યક્તિ પરવાનગી આપનાર વ્યક્તિ પાસે તે સમયે કબજો આપવાનો અધિકાર નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકતી નથી.

ઉદાહરણ

A એક મકાનનો માલિક છે અને B ને ભાડે આપે છે. B મકાનમાં ભાડૂત તરીકે રહેવાનું શરૂ કરે છે. થોડા સમય પછી B એવો દાવો કરે છે કે A આ મકાનનો માલિક જ નથી અને તેને મકાન ભાડે આપવાનો કોઈ અધિકાર નહોતો.

આવી સ્થિતિમાં B ને મકાનમાલિકના શરૂઆતના હકનો ઇનકાર કરતાં અટકાવવામાં આવશે.

કલમ 116 નો બીજો ભાગ – Licensee સામે Estoppel

ધારો કે A કોઈ મિલકતના કાયદેસર કબજામાં છે અને B ને તે મિલકતમાં રહેવાની અથવા તેનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપે છે. ત્યારબાદ B એવો દાવો કરી શકશે નહીં કે જ્યારે તેને પરવાનગી આપવામાં આવી ત્યારે A પાસે તે કબજો આપવાનો અધિકાર નહોતો. અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવાનું છે કે આ જોગવાઈનો અર્થ એવો નથી કે ભાડૂત અથવા લાઇસન્સધારક ક્યારેય મકાનમાલિકના હકને પડકારી જ ન શકે. આ કલમ ખાસ કરીને ભાડૂતી સંબંધની શરૂઆત સમયે મકાનમાલિકના હકના ઇનકારને પ્રતિબંધિત કરે છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 117 – Bill of Exchange નો Acceptor, Bailee અને Licensee સામે Estoppel

કલમ 117 ત્રણ પ્રકારની વ્યક્તિઓ સંબંધિત વિશેષ જોગવાઈ કરે છે.

Bill of Exchange નો Acceptor

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ Bill of Exchange સ્વીકારે છે, ત્યારે તે સામાન્ય રીતે એવો ઇનકાર કરી શકતી નથી કે આ બિલ બનાવનાર વ્યક્તિને બિલ બનાવવાની અથવા તેનું Endorsement કરવાની સત્તા નહોતી.

પરંતુ આ નિયમનો એક અપવાદ છે. બિલ સ્વીકારનાર વ્યક્તિ એવો બચાવ લઈ શકે છે કે બિલ ખરેખર તે વ્યક્તિએ બનાવ્યું જ નથી જેના નામે તે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.

ઉદાહરણ

A એક Bill of Exchange બનાવે છે અને B તેને સ્વીકારે છે. ત્યારબાદ B એવો દાવો કરે છે કે A ને આવું બિલ બનાવવાની સત્તા જ નહોતી.

સામાન્ય રીતે B ને આવો ઇનકાર કરવાની છૂટ મળશે નહીં, કારણ કે તેણે બિલ સ્વીકાર્યું છે.

પરંતુ B એ સાબિત કરી શકે છે કે બિલ ખરેખર A દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું જ નહોતું અને કોઈ અન્ય વ્યક્તિએ A ના નામે બનાવ્યું હતું.

Bailee સામે Estoppel

Bailee એટલે એવી વ્યક્તિ જેને કોઈ વસ્તુ અથવા માલમિલકત ચોક્કસ હેતુ માટે બીજી વ્યક્તિ દ્વારા સોંપવામાં આવે છે.

જે વ્યક્તિ માલ અથવા વસ્તુ સ્વીકારે છે તે સામાન્ય રીતે એવો ઇનકાર કરી શકતી નથી કે માલ સોંપનાર વ્યક્તિ (Bailor) પાસે તે વસ્તુ સોંપવાનો અધિકાર નહોતો.

ઉદાહરણ

A પોતાની કાર B ને થોડા દિવસ માટે સાચવવા આપે છે. B કાર સ્વીકારી લે છે. ત્યારબાદ B એવો દાવો કરી શકશે નહીં કે A પાસે કાર તેને સોંપવાનો કોઈ અધિકાર જ નહોતો.

અહીં B, Bailee છે અને A, Bailor છે.

Bailee માટે અપવાદ

જો Bailee માલિક સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિને માલ પરત આપે અથવા સોંપે, તો તે સાબિત કરી શકે છે કે તે ત્રીજી વ્યક્તિને મૂળ Bailor કરતાં પણ વધુ સારો હક હતો.

આ બાબત કલમ 117 ના Explanation 2 માં સમજાવવામાં આવી છે.

Licensee સામે Estoppel

જે વ્યક્તિને કોઈ મિલકતનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હોય, તે સામાન્ય રીતે એવો ઇનકાર કરી શકતી નથી કે પરવાનગી આપનાર વ્યક્તિ પાસે તે સમયે આવી પરવાનગી આપવાનો અધિકાર નહોતો.

ઉદાહરણ તરીકે, A પોતાની દુકાનનો ઉપયોગ કરવા B ને પરવાનગી આપે છે. B પરવાનગી સ્વીકારીને દુકાનનો ઉપયોગ શરૂ કરે છે. ત્યારબાદ B એવો ઇનકાર કરી શકશે નહીં કે A પાસે તેને દુકાનનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપવાનો અધિકાર નહોતો.

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) હેઠળ Estoppel ની જોગવાઈઓ

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ના સ્થાને 1 જુલાઈ, 2024 થી Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 અમલમાં આવ્યો છે. નવા કાયદામાં પણ Estoppel અંગે અલગ પ્રકરણ રાખવામાં આવ્યું છે.

જૂના કાયદાની કલમ 115 થી 117 ને નવા કાયદામાં અનુક્રમે કલમ 121 થી 123 માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. India Code+1

BSA ની કલમ 121 – Estoppel

આ કલમ જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 115 ને અનુરૂપ છે.

આ કલમ મુજબ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નિવેદન, કાર્ય અથવા ઇરાદાપૂર્વકની ચૂપકીદી દ્વારા બીજી વ્યક્તિને કોઈ વાત સાચી હોવાનું માનવા પ્રેરિત કરે છે અથવા તેવું માનવા દે છે અને બીજી વ્યક્તિ તે માન્યતાના આધારે કોઈ કાર્ય કરે છે, ત્યારે પ્રથમ વ્યક્તિ અથવા તેનો પ્રતિનિધિ તેની વચ્ચેના દાવા અથવા કાનૂની કાર્યવાહી દરમિયાન તે વાતનો ઇનકાર કરી શકશે નહીં.

આ કલમના મૂળભૂત સિદ્ધાંતમાં જૂના કાયદાની સરખામણીમાં મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી.

ઉદાહરણ

A જાણીજોઈને B ને એવું માને છે કે ચોક્કસ જમીન A ની માલિકીની છે. B આ માન્યતાના આધારે જમીન ખરીદે છે અને કિંમત ચૂકવે છે. ત્યારબાદ જમીન A ની માલિકીની બને છે અને A એવો દાવો કરે છે કે વેચાણ સમયે તેની પાસે જમીનનો માલિકી હક નહોતો.

આવી સ્થિતિમાં A ને વેચાણ સમયે પોતાની પાસે માલિકી હક ન હતો તે સાબિત કરવાની છૂટ આપવામાં આવશે નહીં.

BSA ની કલમ 122 – ભાડૂત અને કબજેદારની પરવાનગીથી મિલકતમાં પ્રવેશ કરનાર વ્યક્તિ સામે Estoppel

આ કલમ જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 116 ને અનુરૂપ છે.

આ કલમ મુજબ, કોઈ ભાડૂત અથવા તેના મારફતે હકનો દાવો કરતી વ્યક્તિ મકાનમાલિક પાસે ભાડૂતી સંબંધની શરૂઆત સમયે મિલકતનો હક નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકશે નહીં.

આ ઉપરાંત, જે વ્યક્તિ મિલકતના કબજેદારની પરવાનગીથી મિલકતમાં પ્રવેશ કરે છે, તે પરવાનગી આપનાર વ્યક્તિ પાસે પરવાનગી આપવામાં આવી ત્યારે કબજાનો હક નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકશે નહીં.

જૂના કાયદા અને નવા કાયદા વચ્ચેનો મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર

આ મુદ્દો AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવો છે.

જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 116 મુજબ, ભાડૂતને મકાનમાલિકના હકનો ઇનકાર કરવાની મનાઈ ભાડૂતી સંબંધ ચાલુ હોય ત્યાં સુધી હતી.

પરંતુ BSA ની કલમ 122 માં “or any time thereafter” શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા છે. એટલે કે ભાડૂતી સંબંધ પૂરો થયા પછી પણ ભાડૂત અથવા તેના મારફતે હકનો દાવો કરતી વ્યક્તિ ભાડૂતી સંબંધની શરૂઆત સમયે મકાનમાલિક પાસે મિલકતનો હક નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકશે નહીં.

આ ફેરફારથી મકાનમાલિકના હકને વધુ રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે.

BSA ની કલમ 123 – Bill of Exchange નો Acceptor, Bailee અને Licensee સામે Estoppel

આ કલમ જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 117 ને અનુરૂપ છે.

આ કલમમાં ત્રણ પ્રકારની વ્યક્તિઓ માટે વિશેષ નિયમ આપવામાં આવ્યો છે.

Bill of Exchange સ્વીકારનાર વ્યક્તિ બિલ બનાવનારને બિલ બનાવવાની અથવા Endorsement કરવાની સત્તા નહોતી એવો ઇનકાર કરી શકતી નથી.

Bailee માલ સોંપનાર Bailor પાસે માલ સોંપવાનો અધિકાર નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકતો નથી.

Licensee પરવાનગી આપનાર Licensor પાસે પરવાનગી આપવાનો અધિકાર નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકતો નથી.

આ કલમમાં બે મહત્ત્વપૂર્ણ અપવાદો પણ છે.

Bill of Exchange નો Acceptor એવું સાબિત કરી શકે છે કે બિલ ખરેખર જેના નામે બનાવવામાં આવ્યું છે તે વ્યક્તિએ જ બનાવ્યું નહોતું.

Bailee એવું સાબિત કરી શકે છે કે જે ત્રીજી વ્યક્તિને તેણે માલ સોંપ્યો હતો તેને Bailor કરતાં પણ વધુ સારો હક હતો.BPRD+1

Estoppel ના મુખ્ય પ્રકારો

Estoppel ના સિદ્ધાંતને સમજવા માટે તેના વિવિધ પ્રકારો જાણવું પણ જરૂરી છે.

Estoppel by Representation: જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના નિવેદન અથવા રજૂઆતથી બીજી વ્યક્તિને કોઈ હકીકત સાચી હોવાનું માનવા પ્રેરિત કરે છે.

Estoppel by Conduct: જ્યારે વ્યક્તિના વર્તન અથવા કાર્યના આધારે બીજી વ્યક્તિ કોઈ માન્યતા ઊભી કરે છે અને તેના આધારે કાર્ય કરે છે.

Estoppel by Silence: જ્યારે વ્યક્તિની ઇરાદાપૂર્વકની ચૂપકીદી અથવા હકીકત છુપાવવાથી બીજી વ્યક્તિ કોઈ વાત સાચી હોવાનું માનીને કાર્ય કરે છે.

Promissory Estoppel: જ્યારે એક વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિને કોઈ વચન આપે છે અને બીજી વ્યક્તિ તે વચન પર વિશ્વાસ રાખીને પોતાની સ્થિતિ બદલે છે, ત્યારે યોગ્ય કાનૂની પરિસ્થિતિમાં વચન આપનાર વ્યક્તિને તે વચનથી વિરુદ્ધ જતાં અટકાવી શકાય છે. આ સિદ્ધાંતનો વિકાસ ન્યાયિક નિર્ણયો દ્વારા થયો છે.

Estoppel અને Admission વચ્ચેનો તફાવત

Admission એટલે કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલી એવી કબૂલાત જે તેની વિરુદ્ધ પુરાવા તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.

જ્યારે Estoppel એ કાનૂની પ્રતિબંધ છે, જેના કારણે ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં વ્યક્તિને અગાઉની રજૂઆતથી વિરુદ્ધ હકીકતનો ઇનકાર કરતાં અટકાવવામાં આવે છે.

Admission પોતે હંમેશાં નિર્ણાયક હોતું નથી, જ્યારે Estoppel ના જરૂરી તત્ત્વો સાબિત થાય ત્યારે તે સંબંધિત પક્ષ સામે કાનૂની પ્રતિબંધ ઊભો કરે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા

જૂના અને નવા કાયદાની કલમો વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબ છે.

Indian Evidence Act, 1872	BSA, 2023	વિષય
કલમ 115	કલમ 121	સામાન્ય Estoppel
કલમ 116	કલમ 122	Tenant અને Licensee સામે Estoppel
કલમ 117	કલમ 123	Acceptor, Bailee અને Licensee સામે Estoppel

પરીક્ષામાં ખાસ ધ્યાન રાખવું

કલમ 115 નો સંબંધ સામાન્ય Estoppel સાથે છે.

કલમ 116 નો સંબંધ Tenant અને Licensee સાથે છે.

કલમ 117 નો સંબંધ Bill of Exchange ના Acceptor, Bailee અને Licensee સાથે છે.

BSA ની કલમ 122 માં ભાડૂતી સંબંધ પૂરો થયા પછી પણ મકાનમાલિકના શરૂઆતના હકનો ઇનકાર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ જૂના કાયદાની સરખામણીમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર છે. Estoppel નો સિદ્ધાંત ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ અને પ્રામાણિકતા જાળવવાનું મહત્ત્વનું સાધન છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નિવેદન અથવા વર્તનથી બીજી વ્યક્તિને ચોક્કસ માન્યતા અપાવીને પછી પોતાની સગવડ પ્રમાણે તે જ વાતનો ઇનકાર કરી શકે નહીં.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 115 થી 117 અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam ની કલમ 121 થી 123 વચ્ચેનો સંબંધ ખાસ યાદ રાખવો જોઈએ. ખાસ કરીને કલમ 122 માં ઉમેરાયેલા શબ્દો “or any time thereafter” પરીક્ષામાં પ્રશ્ન બની શકે છે.

AIBE – Indian Evidence Act – Sections 115 થી 117 – Estoppel – પ્રતિબંધનો સિદ્ધાંત અને BSA Sections 121 થી 123 – 20 મહત્ત્વપૂર્ણ MCQ

પ્રશ્ન 1. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કઈ કલમમાં Estoppel નો સિદ્ધાંત આપવામાં આવ્યો છે?

(A) કલમ 112

(B) કલમ 113

(C) કલમ 115

(D) કલમ 117

સાચો જવાબ: (C) કલમ 115

સમજૂતી: ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 115 માં Estoppel એટલે કે પ્રતિબંધનો સિદ્ધાંત આપવામાં આવ્યો છે. BSA, 2023 ની કલમ 121 માં આ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 2. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં Estoppel અંગેની સામાન્ય જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 119

(B) કલમ 120

(C) કલમ 121

(D) કલમ 123

સાચો જવાબ: (C) કલમ 121

સમજૂતી: BSA ની કલમ 121 સામાન્ય Estoppel અંગેની જોગવાઈ છે, જે જૂના પુરાવા અધિનિયમની કલમ 115 ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 3. Estoppel ના સિદ્ધાંતનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) ગુનેગારને સજા કરવી

(B) વ્યક્તિને પોતાના અગાઉના નિવેદનથી વિરુદ્ધ જઈને બીજી વ્યક્તિને નુકસાન પહોંચાડતા અટકાવવી

(C) સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા નક્કી કરવી

(D) દસ્તાવેજની નોંધણી કરાવવી

સાચો જવાબ: (B) વ્યક્તિને પોતાના અગાઉના નિવેદનથી વિરુદ્ધ જઈને બીજી વ્યક્તિને નુકસાન પહોંચાડતા અટકાવવી

સમજૂતી: Estoppel નો સિદ્ધાંત ન્યાય, પ્રામાણિકતા અને વ્યક્તિઓ વચ્ચેના વિશ્વાસનું રક્ષણ કરે છે.

પ્રશ્ન 4. Estoppel લાગુ થવા માટે કઈ બાબત આવશ્યક છે?

(A) માત્ર નિવેદન કરવામાં આવ્યું હોવું જોઈએ

(B) માત્ર મૌખિક પુરાવો હોવો જોઈએ

(C) એક વ્યક્તિની રજૂઆતના આધારે બીજી વ્યક્તિએ કોઈ કાર્ય કર્યું હોવું જોઈએ

(D) પોલીસ ફરિયાદ નોંધાયેલી હોવી જોઈએ

સાચો જવાબ: (C) એક વ્યક્તિની રજૂઆતના આધારે બીજી વ્યક્તિએ કોઈ કાર્ય કર્યું હોવું જોઈએ

સમજૂતી: સામાન્ય Estoppel માટે રજૂઆત, તેના આધારે ઊભી થયેલી માન્યતા અને તે માન્યતાના આધારે કરવામાં આવેલું કાર્ય મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 5. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નિવેદન દ્વારા બીજી વ્યક્તિને કોઈ હકીકત સાચી હોવાનું માનવા પ્રેરિત કરે છે. ત્યારબાદ તે વ્યક્તિ તે હકીકતનો ઇનકાર કરી શકે છે?

(A) હંમેશાં કરી શકે છે

(B) ક્યારેય નહીં, કોઈપણ સંજોગોમાં

(C) Estoppel ના જરૂરી તત્ત્વો પૂર્ણ થાય તો સામાન્ય રીતે કરી શકતી નથી

(D) માત્ર પોલીસની પરવાનગીથી કરી શકે છે

સાચો જવાબ: (C) Estoppel ના જરૂરી તત્ત્વો પૂર્ણ થાય તો સામાન્ય રીતે કરી શકતી નથી

સમજૂતી: કલમ 115 મુજબ, જરૂરી શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે રજૂઆત કરનાર વ્યક્તિ અથવા તેનો પ્રતિનિધિ તે હકીકતનો ઇનકાર કરી શકતો નથી.

પ્રશ્ન 6. ભાડૂત (Tenant) અને મકાનમાલિક (Landlord) વચ્ચે Estoppel અંગેની જોગવાઈ જૂના પુરાવા અધિનિયમની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 115

(B) કલમ 116

(C) કલમ 117

(D) કલમ 118

સાચો જવાબ: (B) કલમ 116

સમજૂતી: કલમ 116 મુજબ, ભાડૂત ભાડૂતી સંબંધની શરૂઆત સમયે મકાનમાલિક પાસે મિલકતનો હક નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકતો નથી.

પ્રશ્ન 7. BSA, 2023 માં જૂના પુરાવા અધિનિયમની કલમ 116 ને અનુરૂપ કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 120

(B) કલમ 121

(C) કલમ 122

(D) કલમ 123

સાચો જવાબ: (C) કલમ 122

સમજૂતી: BSA ની કલમ 122 ભાડૂત અને પરવાનગીથી મિલકતમાં પ્રવેશ કરનાર વ્યક્તિ સામે Estoppel અંગેની જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 8. BSA ની કલમ 122 માં કયા શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા છે, જે જૂના કાયદા કરતાં મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર દર્શાવે છે?

(A) At any time

(B) Or any time thereafter

(C) Before the tenancy

(D) During the contract

સાચો જવાબ: (B) Or any time thereafter

સમજૂતી: BSA ની કલમ 122 માં “or any time thereafter” શબ્દો ઉમેરાયા છે. તેના કારણે ભાડૂતી સંબંધ પૂરો થયા પછી પણ ભાડૂત શરૂઆતના સમયે મકાનમાલિક પાસે હક નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકતો નથી.

પ્રશ્ન 9. કોઈ વ્યક્તિ મિલકતના કબજેદારની પરવાનગીથી મિલકતમાં પ્રવેશ કરે છે. તે પરવાનગી આપનાર વ્યક્તિ પાસે તે સમયે કબજાનો હક નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકે છે?

(A) હા, હંમેશાં

(B) ના, કલમ 116 મુજબ નહીં

(C) માત્ર પોલીસ સમક્ષ કરી શકે છે

(D) માત્ર મૌખિક રીતે કરી શકે છે

સાચો જવાબ: (B) ના, કલમ 116 મુજબ નહીં

સમજૂતી: કબજેદારની પરવાનગીથી મિલકતમાં પ્રવેશ કરનાર વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે પરવાનગી આપનાર પાસે તે સમયે કબજાનો હક નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકતી નથી.

પ્રશ્ન 10. Bill of Exchange ના Acceptor સામે Estoppel અંગે કઈ કલમમાં જોગવાઈ છે?

(A) કલમ 114

(B) કલમ 115

(C) કલમ 116

(D) કલમ 117

સાચો જવાબ: (D) કલમ 117

સમજૂતી: જૂના પુરાવા અધિનિયમની કલમ 117 Bill of Exchange ના Acceptor, Bailee અને Licensee સામે Estoppel અંગેની જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 11. BSA, 2023 ની કઈ કલમ જૂના પુરાવા અધિનિયમની કલમ 117 ને અનુરૂપ છે?

(A) કલમ 120

(B) કલમ 121

(C) કલમ 122

(D) કલમ 123

સાચો જવાબ: (D) કલમ 123

સમજૂતી: BSA ની કલમ 123 માં Bill of Exchange ના Acceptor, Bailee અને Licensee સામે Estoppel ની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 12. Bailee એટલે કોને કહેવાય?

(A) જે વ્યક્તિ માલ વેચે છે

(B) જે વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિ પાસેથી કોઈ વસ્તુ ચોક્કસ હેતુ માટે સ્વીકારે છે

(C) જે વ્યક્તિ મિલકત ખરીદે છે

(D) જે વ્યક્તિ સાક્ષી આપે છે

સાચો જવાબ: (B) જે વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિ પાસેથી કોઈ વસ્તુ ચોક્કસ હેતુ માટે સ્વીકારે છે

સમજૂતી: Bailment માં માલ સોંપનાર વ્યક્તિ Bailor અને માલ સ્વીકારનાર વ્યક્તિ Bailee કહેવાય છે.

પ્રશ્ન 13. Bailee સામાન્ય રીતે કઈ બાબતનો ઇનકાર કરી શકતો નથી?

(A) માલની કિંમતનો

(B) Bailor પાસે માલ સોંપવાનો અધિકાર નહોતો તેનો

(C) માલની ગુણવત્તાનો

(D) માલની બજાર કિંમતનો

સાચો જવાબ: (B) Bailor પાસે માલ સોંપવાનો અધિકાર નહોતો તેનો

સમજૂતી: કલમ 117 મુજબ, Bailee સામાન્ય રીતે Bailor પાસે માલ સોંપવાનો અધિકાર નહોતો એવો ઇનકાર કરી શકતો નથી.

પ્રશ્ન 14. Bailee માલ કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિને પરત આપે છે. તો કઈ સ્થિતિમાં તે પોતાનો બચાવ રજૂ કરી શકે છે?

(A) જ્યારે ત્રીજી વ્યક્તિ Bailor કરતાં વધુ સારો હક ધરાવતી હોય

(B) જ્યારે ત્રીજી વ્યક્તિ અજાણી હોય

(C) જ્યારે Bailor હાજર ન હોય

(D) જ્યારે માલની કિંમત ઓછી હોય

સાચો જવાબ: (A) જ્યારે ત્રીજી વ્યક્તિ Bailor કરતાં વધુ સારો હક ધરાવતી હોય

સમજૂતી: કલમ 117 ના Explanation 2 મુજબ, Bailee સાબિત કરી શકે છે કે જે ત્રીજી વ્યક્તિને માલ સોંપવામાં આવ્યો છે તેનો હક Bailor કરતાં વધુ સારો છે.

પ્રશ્ન 15. Licensee એટલે કોને કહેવાય?

(A) મિલકતનો કાયમી માલિક

(B) મિલકતનો ગીરો લેનાર

(C) મિલકતનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી મેળવનાર વ્યક્તિ

(D) મિલકતનો વેચાણ કરનાર

સાચો જવાબ: (C) મિલકતનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી મેળવનાર વ્યક્તિ

સમજૂતી: Licensee એ એવી વ્યક્તિ છે જેને Licensor દ્વારા કોઈ મિલકતનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હોય.

પ્રશ્ન 16. Estoppel by Silence નો અર્થ શું થાય છે?

(A) કોર્ટમાં મૌન રહેવું

(B) ઇરાદાપૂર્વકની ચૂપકીદીના કારણે બીજી વ્યક્તિને કોઈ હકીકત સાચી હોવાનું માનવા દેવું

(C) સાક્ષી હાજર ન રહે

(D) આરોપી નિવેદન ન આપે

સાચો જવાબ: (B) ઇરાદાપૂર્વકની ચૂપકીદીના કારણે બીજી વ્યક્તિને કોઈ હકીકત સાચી હોવાનું માનવા દેવું

સમજૂતી: કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં વ્યક્તિની ઇરાદાપૂર્વકની ચૂપકીદી પણ Estoppel ઊભું કરી શકે છે, જો તેના કારણે બીજી વ્યક્તિ કોઈ માન્યતા રાખીને કાર્ય કરે.

પ્રશ્ન 17. Promissory Estoppel નો સંબંધ મુખ્યત્વે શેની સાથે છે?

(A) આપવામાં આવેલા વચન અને તેના પર વિશ્વાસ રાખીને કરવામાં આવેલા કાર્ય સાથે

(B) ફોજદારી સજા સાથે

(C) સાક્ષીની ઉંમર સાથે

(D) દસ્તાવેજની નોંધણી સાથે

સાચો જવાબ: (A) આપવામાં આવેલા વચન અને તેના પર વિશ્વાસ રાખીને કરવામાં આવેલા કાર્ય સાથે

સમજૂતી: Promissory Estoppel માં એક વ્યક્તિ આપેલા વચનના આધારે બીજી વ્યક્તિ પોતાની સ્થિતિ બદલે છે. યોગ્ય કાનૂની સંજોગોમાં વચન આપનાર વ્યક્તિને તે વચનથી વિરુદ્ધ જતાં અટકાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 18. Admission અને Estoppel વચ્ચે મુખ્ય તફાવત શું છે?

(A) બંનેનો અર્થ એક જ છે

(B) Admission એ કબૂલાત છે, જ્યારે Estoppel ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં કાનૂની પ્રતિબંધ ઊભો કરે છે

(C) Admission માત્ર સિવિલ કેસમાં લાગુ પડે છે

(D) Estoppel માત્ર ફોજદારી કેસમાં લાગુ પડે છે

સાચો જવાબ: (B) Admission એ કબૂલાત છે, જ્યારે Estoppel ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં કાનૂની પ્રતિબંધ ઊભો કરે છે

સમજૂતી: Admission એ પુરાવા તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી કબૂલાત છે, જ્યારે Estoppel વ્યક્તિને અગાઉની રજૂઆતથી વિરુદ્ધ હકીકતનો ઇનકાર કરતાં અટકાવે છે.

પ્રશ્ન 19. A, B ને કહે છે કે ચોક્કસ જમીન તેની માલિકીની છે. B આ વાત માનીને જમીન ખરીદે છે. ત્યારબાદ A પોતાની રજૂઆતથી વિરુદ્ધ દાવો કરે છે. આવી સ્થિતિમાં કયો સિદ્ધાંત લાગુ પડી શકે છે?

(A) Res Judicata

(B) Estoppel

(C) Double Jeopardy

(D) Judicial Notice

સાચો જવાબ: (B) Estoppel

સમજૂતી: A ની રજૂઆતના આધારે B એ વિશ્વાસ રાખીને જમીન ખરીદી છે. જરૂરી કાનૂની તત્ત્વો સાબિત થાય તો A ને પોતાની અગાઉની રજૂઆતથી વિરુદ્ધ જતાં અટકાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 20. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 115 થી 117 ને BSA, 2023 માં કઈ કલમોમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે?

(A) કલમ 118 થી 120

(B) કલમ 119 થી 121

(C) કલમ 121 થી 123

(D) કલમ 124 થી 126

સાચો જવાબ: (C) કલમ 121 થી 123

સમજૂતી: જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 115, 116 અને 117 ને નવા BSA માં અનુક્રમે કલમ 121, 122 અને 123 તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

જૂનો કાયદો: Evidence Act, 1872

નવો કાયદો: Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023

કલમ 115 = સામાન્ય Estoppel

કલમ 116 = Tenant અને Licensee સામે Estoppel

કલમ 117 = Acceptor, Bailee અને Licensee સામે Estoppel

BSA કલમ 121 = સામાન્ય Estoppel

BSA કલમ 122 = Tenant અને Licensee સામે Estoppel

BSA કલમ 123 = Acceptor, Bailee અને Licensee સામે Estoppel

સૌથી મહત્ત્વનો પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દો: BSA ની કલમ 122 માં ઉમેરાયેલા “or any time thereafter” શબ્દો ખાસ યાદ રાખવા.