AIBE - IPC કલમ 299 થી 304: મનુષ્યવધ અને હત્યા સંબંધિત ગુનાઓ

Number of Share: 46

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

Culpable Homicide and Murder-related Offences

ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860 (Indian Penal Code, 1860) માં કલમ 299 થી 304 સુધીની જોગવાઈઓ મનુષ્યવધ (Culpable Homicide), હત્યા (Murder) અને મનુષ્યવધ કે હત્યા સંબંધિત સજાની જોગવાઈઓ સાથે સંકળાયેલી છે. AIBE પરીક્ષામાં આ વિષય ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તેમાં મનુષ્યવધ અને હત્યા વચ્ચેનો તફાવત, ગુનાહિત ઇરાદો, મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન અને સજાને લગતા પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

IPC કલમ 299 – મનુષ્યવધ

IPC ની કલમ 299 મુજબ, કોઈ વ્યક્તિ એવું કાર્ય કરે કે જેના કારણે બીજા વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય અને તે કાર્ય કરતી વખતે તેનો ઇરાદો મૃત્યુ નિપજાવવાનો હોય, અથવા એવી શારીરિક ઈજા પહોંચાડવાનો હોય જેનાથી મૃત્યુ થવાની સંભાવના હોય, અથવા તેને જાણ હોય કે તેના કાર્યથી મૃત્યુ થવાની સંભાવના છે, તો તે મનુષ્યવધનો ગુનો બને છે.

મનુષ્યવધ સાબિત કરવા માટે મુખ્યત્વે નીચેના તત્ત્વો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોવું જોઈએ.
આરોપીના કાર્ય અને મૃત્યુ વચ્ચે કારણસંબંધ હોવો જોઈએ.
આરોપી પાસે મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો, મૃત્યુ થવાની સંભાવના ધરાવતી ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો અથવા મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન હોવું જોઈએ.

ઉદાહરણ: A, Bને ગંભીર ઈજા પહોંચાડવાના ઇરાદાથી તેના માથા પર ભારે લાકડીથી પ્રહાર કરે છે અને તેના કારણે Bનું મૃત્યુ થાય છે. સંજોગો અને પુરાવા અનુસાર Aનું કાર્ય મનુષ્યવધ બની શકે છે.

IPC કલમ 300 – હત્યા

IPCની કલમ 300 સમજવા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે દરેક મનુષ્યવધ હત્યા નથી, પરંતુ હત્યા સામાન્ય રીતે મનુષ્યવધના વધુ ગંભીર પ્રકાર તરીકે ગણાય છે.

કલમ 300 મુજબ, કલમમાં દર્શાવેલી નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓમાં મનુષ્યવધ હત્યાની શ્રેણીમાં આવે છે. તેમાં મુખ્યત્વે નીચેની પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

મૃત્યુ નિપજાવવાનો સીધો ઇરાદો હોય.
એવી શારીરિક ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો હોય કે જે સામાન્ય પ્રકૃતિના સંજોગોમાં મૃત્યુ નિપજાવવા માટે પૂરતી હોય.
એવી અત્યંત જોખમી ક્રિયા કરવામાં આવે કે જેનાથી મૃત્યુ અથવા મૃત્યુ નિપજાવે તેવી ઈજા થવાની ખૂબ ઊંચી સંભાવના હોય અને તે જોખમ હોવા છતાં યોગ્ય કારણ વિના ક્રિયા કરવામાં આવે.

કલમ 300માં કેટલીક અપવાદરૂપ પરિસ્થિતિઓ પણ છે. આ અપવાદો લાગુ પડે તો ગુનો હત્યાની શ્રેણીમાંથી મનુષ્યવધની શ્રેણીમાં આવી શકે છે, જો કાયદાની અન્ય આવશ્યક શરતો પૂર્ણ થતી હોય.

મુખ્ય અપવાદોમાં ગંભીર અને અચાનક ઉશ્કેરણી, ખાનગી બચાવના અધિકારનો સદ્ભાવનાપૂર્વક અતિક્રમણ, જાહેર સેવક દ્વારા સત્તાનો સદ્ભાવનાપૂર્વક અતિક્રમણ, અચાનક થયેલી લડાઈ અને મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિની સંમતિ સંબંધિત ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. દરેક અપવાદ માટે કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો લાગુ પડે છે.

ઉદાહરણ: A, Bના છાતીમાં જાણપૂર્વક છરીનો ઘા મારે છે. જો પુરાવાથી સાબિત થાય કે Aએ એવી ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો રાખ્યો હતો જે સામાન્ય પ્રકૃતિમાં મૃત્યુ નિપજાવવા માટે પૂરતી હતી, તો આ કૃત્ય હત્યાની શ્રેણીમાં આવી શકે છે.

IPC કલમ 301 – જે વ્યક્તિનું મૃત્યુ કરવાનો ઇરાદો ન હતો તેનું મૃત્યુ

કલમ 301 એવી પરિસ્થિતિ સાથે સંબંધિત છે જેમાં આરોપી કોઈ એક વ્યક્તિનું મૃત્યુ નિપજાવવાના ઇરાદાથી અથવા એવી ઈજા પહોંચાડવાના ઇરાદાથી કાર્ય કરે છે, પરંતુ તેના બદલે બીજી વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે.

આ પરિસ્થિતિમાં આરોપીનું કૃત્ય એવું માનવામાં આવે છે કે જાણે તેણે જે વ્યક્તિનું મૃત્યુ કર્યું છે તેના પ્રત્યે જ તેની મનશા અથવા જ્ઞાન લાગુ પડતું હોય, કાયદાની સંબંધિત શરતોને આધીન.

ઉદાહરણ: A, Bને મારવાના ઇરાદાથી ગોળી ચલાવે છે, પરંતુ ગોળી Bને બદલે Cને વાગે છે અને Cનું મૃત્યુ થાય છે. યોગ્ય તથ્યો અને પુરાવાના આધારે Aની જવાબદારી કલમ 301 હેઠળ નક્કી થઈ શકે છે.

પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દો: કલમ 301માં ધ્યાન આપવાનું મુખ્ય તત્ત્વ એ છે કે આરોપી એક વ્યક્તિને નિશાન બનાવે છે, પરંતુ મૃત્યુ બીજી વ્યક્તિનું થાય છે.

IPC કલમ 302 – હત્યાની સજા

IPCની કલમ 302 હેઠળ હત્યાના ગુના માટે મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન કેદની સજા અને દંડની જોગવાઈ હતી.

હત્યા સાબિત કરવા માટે માત્ર મૃત્યુ થયું હોવું પૂરતું નથી. આરોપીના ઇરાદા, જ્ઞાન, કાર્યની પ્રકૃતિ, તબીબી પુરાવા, સાક્ષીઓના નિવેદનો અને સમગ્ર ઘટનાક્રમને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

ભારતીય ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં મૃત્યુદંડનો ઉપયોગ અત્યંત દુર્લભતમ કેસોમાં (Rarest of Rare Cases) કરવામાં આવે છે, લાગુ પડતા કાયદા અને ન્યાયિક સિદ્ધાંતોને આધીન.

IPC કલમ 303 – આજીવન કેદ ભોગવતી વ્યક્તિ દ્વારા હત્યા

IPCની મૂળ કલમ 303માં આજીવન કેદની સજા ભોગવતી વ્યક્તિ દ્વારા હત્યા કરવા બદલ ફરજિયાત મૃત્યુદંડની જોગવાઈ હતી.

પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે Mithu v. State of Punjab, (1983) 2 SCC 277 કેસમાં આ કલમને બંધારણના અનુચ્છેદ 14 અને 21 વિરુદ્ધ ગણાવીને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી હતી. તેથી કલમ 303 હેઠળ ફરજિયાત મૃત્યુદંડની જોગવાઈ અમાન્ય છે.

AIBE માટે આ એક અગત્યનો ચુકાદો છે. પરીક્ષામાં કલમ 303 અને Mithu કેસ વચ્ચેનો સંબંધ પૂછાઈ શકે છે.

IPC કલમ 304 – હત્યા ન ગણાતો મનુષ્યવધ

જ્યારે કોઈ કૃત્ય મનુષ્યવધ બને છે, પરંતુ કલમ 300 હેઠળ હત્યાની શ્રેણીમાં આવતું નથી, ત્યારે સંજોગો અનુસાર IPCની કલમ 304 લાગુ પડી શકે છે.

આ કલમના બે ભાગ છે.

ભાગ I – ઇરાદો (Intention)

જો આરોપીનું કૃત્ય હત્યા ન ગણાતો મનુષ્યવધ હોય અને તેણે મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો રાખ્યો હોય અથવા મૃત્યુ નિપજાવી શકે તેવી શારીરિક ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો રાખ્યો હોય, તો કલમ 304ના ભાગ I હેઠળ સજા થઈ શકે છે.

સજા: આજીવન કેદ અથવા દસ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડ.

ભાગ II – જ્ઞાન (Knowledge)

જો આરોપીને ખબર હોય કે તેના કાર્યથી મૃત્યુ થવાની સંભાવના છે, પરંતુ મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો ન હોય અને મૃત્યુ નિપજાવી શકે તેવી ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો પણ ન હોય, તો કલમ 304ના ભાગ II હેઠળ સજા થઈ શકે છે.

સજા: દસ વર્ષ સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંને.

મહત્ત્વપૂર્ણ તફાવત: ભાગ Iમાં ઇરાદાનું તત્ત્વ મુખ્ય છે, જ્યારે ભાગ IIમાં મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન મુખ્ય છે અને મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો ગેરહાજર હોય છે.

મનુષ્યવધ અને હત્યા વચ્ચેનો તફાવત

મનુષ્યવધ અને હત્યા વચ્ચેનો તફાવત મુખ્યત્વે આરોપીના ઇરાદા, જ્ઞાન, ઈજાની પ્રકૃતિ અને ઘટનાના સંજોગો પર આધારિત છે.

મનુષ્યવધમાં કલમ 299ના તત્ત્વો પૂર્ણ થાય છે, પરંતુ તે દરેક વખતે કલમ 300 હેઠળ હત્યા બને એવું નથી. હત્યામાં કલમ 300માં દર્શાવેલી વધુ ગંભીર પરિસ્થિતિઓમાંથી કોઈ એક સાબિત થવી જરૂરી છે અને કોઈ લાગુ પડતો અપવાદ ગુનાની કાનૂની શ્રેણી બદલે છે કે નહીં તે પણ તપાસવું પડે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, અચાનક થયેલી લડાઈમાં, પૂર્વયોજના વિના અને અયોગ્ય લાભ લીધા વિના અથવા ક્રૂર કે અસામાન્ય રીતે વર્ત્યા વિના થયેલું મૃત્યુ, અન્ય કાનૂની શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો, કલમ 300ના અપવાદ હેઠળ આવી શકે છે. પરંતુ દરેક અચાનક લડાઈ આપમેળે હત્યાને મનુષ્યવધમાં ફેરવતી નથી.

AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના અગત્યના મુદ્દા

IPC કલમ 299 – મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા.

IPC કલમ 300 – ક્યારે મનુષ્યવધ હત્યા બને છે અને તેના અપવાદો.

IPC કલમ 301 – ઇરાદો એક વ્યક્તિ પ્રત્યે, પરંતુ મૃત્યુ બીજી વ્યક્તિનું.

IPC કલમ 302 – હત્યા માટેની સજા.

IPC કલમ 303 – ફરજિયાત મૃત્યુદંડની જોગવાઈ Mithu કેસમાં ગેરબંધારણીય જાહેર થઈ.

IPC કલમ 304 – હત્યા ન ગણાતો મનુષ્યવધ; ભાગ Iમાં ઇરાદો અને ભાગ IIમાં જ્ઞાનનું મહત્ત્વ.

કાનૂની નોંધ: IPC અને વર્તમાન કાયદો

ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860ને 1 જુલાઈ, 2024થી મોટા ભાગના નવા ગુનાઓ માટે ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 – BNS) દ્વારા બદલવામાં આવી છે. BNSમાં મનુષ્યવધ અને હત્યા સંબંધિત જોગવાઈઓ મુખ્યત્વે કલમ 100થી 105માં સમાવિષ્ટ છે.

IPC કલમ 299 થી 304નો અભ્યાસ કરતી વખતે સૌથી અગત્યનું એ છે કે મનુષ્યવધ અને હત્યાને એકસરખા ગુના તરીકે ન જોવામાં આવે. કલમ 299 મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા આપે છે, કલમ 300 હત્યાની કાનૂની મર્યાદા નક્કી કરે છે, કલમ 301 અન્ય વ્યક્તિના મૃત્યુની પરિસ્થિતિને આવરી લે છે અને કલમ 302 તથા 304 સજાની જોગવાઈઓ સમજાવે છે.

IPC અને BNSની તુલના: મનુષ્યવધ અને હત્યા સંબંધિત ગુનાઓ

ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860 (IPC)ના સ્થાને ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (BNS) 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી છે. મનુષ્યવધ અને હત્યા સંબંધિત જોગવાઈઓનો અભ્યાસ કરતી વખતે જૂની IPCની કલમો અને નવી BNSની કલમો વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો જરૂરી છે.

IPC અને BNS – સરખામણી

કાનૂની વિષય	IPC, 1860	BNS, 2023
મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા (Culpable Homicide)	કલમ 299	કલમ 100
હત્યાની વ્યાખ્યા (Murder)	કલમ 300	કલમ 101
જે વ્યક્તિનું મૃત્યુ કરવાનો ઇરાદો ન હતો તેનું મૃત્યુ (Transferred Malice)	કલમ 301	કલમ 102
હત્યાની સજા (Punishment for Murder)	કલમ 302	કલમ 103
આજીવન કેદ ભોગવતી વ્યક્તિ દ્વારા હત્યા માટેની જૂની જોગવાઈ	કલમ 303 — ફરજિયાત મૃત્યુદંડની જોગવાઈ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ગેરબંધારણીય જાહેર કરાઈ	કલમ 104 — આજીવન કેદ ભોગવતી વ્યક્તિ દ્વારા હત્યા માટે વિશેષ જોગવાઈ
હત્યા ન ગણાતો મનુષ્યવધ (Culpable Homicide Not Amounting to Murder)	કલમ 304	કલમ 105
બેદરકારીથી મૃત્યુ નિપજાવવું (Causing Death by Negligence)	કલમ 304A	કલમ 106

IPC કલમ 304 અને BNS કલમ 105 વચ્ચેનો તફાવત

IPCની કલમ 304માં હત્યા ન ગણાતા મનુષ્યવધ માટે સજાની જોગવાઈ હતી. આ જ વિષય BNSની કલમ 105માં આવરી લેવામાં આવ્યો છે. બંને જોગવાઈઓમાં ઇરાદા અને જ્ઞાનના આધારે કાનૂની જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવે છે. જોકે નવી સંહિતાની ચોક્કસ ભાષા અને સજાની જોગવાઈઓ અલગથી વાંચવી જરૂરી છે.

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખો

IPC કલમ 299 = BNS કલમ 100

IPC કલમ 300 = BNS કલમ 101

IPC કલમ 301 = BNS કલમ 102

IPC કલમ 302 = BNS કલમ 103

IPC કલમ 303 = BNS કલમ 104

IPC કલમ 304 = BNS કલમ 105

IPC કલમ 304A = BNS કલમ 106

AIBE પરીક્ષા – IPC કલમ 299 થી 304 – 20 પરીક્ષાલક્ષી MCQ જવાબ અને સમજૂતી સાથે

પ્રશ્ન 1. IPC ની કઈ કલમમાં મનુષ્યવધ (Culpable Homicide)ની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે?

(A) કલમ 299
(B) કલમ 300
(C) કલમ 302
(D) કલમ 304

સાચો જવાબ: (A) કલમ 299

સમજૂતી: IPCની કલમ 299 મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા આપે છે. તેમાં મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો, મૃત્યુ થવાની સંભાવના ધરાવતી ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો અથવા મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન મહત્ત્વ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 2. IPC ની કઈ કલમ હત્યાની વ્યાખ્યા આપે છે?

(A) કલમ 299
(B) કલમ 300
(C) કલમ 301
(D) કલમ 303

સાચો જવાબ: (B) કલમ 300

સમજૂતી: કલમ 300માં એવી પરિસ્થિતિઓ દર્શાવવામાં આવી છે જેમાં મનુષ્યવધ હત્યાની શ્રેણીમાં આવે છે. આ કલમના અપવાદો પણ પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 3. IPC ની કલમ 302 શેના વિશે છે?

(A) મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા
(B) હત્યાની સજા
(C) બેદરકારીથી મૃત્યુ
(D) ખાનગી બચાવનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) હત્યાની સજા

સમજૂતી: IPCની કલમ 302 હેઠળ હત્યાના ગુના માટે મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન કેદ અને દંડની જોગવાઈ હતી.

પ્રશ્ન 4. IPC ની કલમ 301 કઈ પરિસ્થિતિ સાથે સંબંધિત છે?

(A) આત્મહત્યાનો પ્રયાસ
(B) બેદરકારીથી મૃત્યુ
(C) એક વ્યક્તિને નિશાન બનાવતાં બીજી વ્યક્તિનું મૃત્યુ થવું
(D) ચોરી દરમિયાન ઈજા પહોંચાડવી

સાચો જવાબ: (C) એક વ્યક્તિને નિશાન બનાવતાં બીજી વ્યક્તિનું મૃત્યુ થવું

સમજૂતી: કલમ 301માં એવી પરિસ્થિતિ આવરી લેવાય છે જેમાં આરોપી એક વ્યક્તિનું મૃત્યુ નિપજાવવાના ઇરાદાથી કાર્ય કરે છે, પરંતુ બીજી વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે.

પ્રશ્ન 5. IPC ની કલમ 304 કયા ગુના માટે સજાની જોગવાઈ કરે છે?

(A) હત્યા
(B) હત્યા ન ગણાતો મનુષ્યવધ
(C) ચોરી
(D) ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત

સાચો જવાબ: (B) હત્યા ન ગણાતો મનુષ્યવધ

સમજૂતી: જ્યારે મનુષ્યવધ થાય, પરંતુ તે કલમ 300 હેઠળ હત્યા ન ગણાય, ત્યારે સંજોગો અનુસાર કલમ 304 લાગુ પડી શકે છે.

પ્રશ્ન 6. IPC ની કલમ 304ના ભાગ Iમાં મુખ્યત્વે કયું તત્ત્વ મહત્ત્વનું છે?

(A) માત્ર બેદરકારી
(B) માત્ર અકસ્માત
(C) મૃત્યુ નિપજાવવાનો અથવા સંબંધિત શારીરિક ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો
(D) કોઈ ઇરાદો કે જ્ઞાન ન હોવું

સાચો જવાબ: (C) મૃત્યુ નિપજાવવાનો અથવા સંબંધિત શારીરિક ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો

સમજૂતી: ભાગ Iમાં મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો અથવા મૃત્યુ નિપજાવી શકે તેવી શારીરિક ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો હોય છે, પરંતુ ગુનો હત્યાની શ્રેણીમાં આવતો નથી.

પ્રશ્ન 7. IPC ની કલમ 304ના ભાગ IIમાં કયું તત્ત્વ મુખ્ય છે?

(A) મૃત્યુ નિપજાવવાનો સીધો ઇરાદો
(B) મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન, પરંતુ મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો નહીં
(C) માત્ર મિલકતને નુકસાન
(D) માત્ર બેદરકારીથી થયેલું નુકસાન

સાચો જવાબ: (B) મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન, પરંતુ મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો નહીં

સમજૂતી: ભાગ IIમાં આરોપીને તેના કાર્યથી મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન હોય છે, પરંતુ મૃત્યુ નિપજાવવાનો ઇરાદો અથવા મૃત્યુ નિપજાવી શકે તેવી ઈજા પહોંચાડવાનો ઇરાદો હોતો નથી.

પ્રશ્ન 8. IPC ની કલમ 303 અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો કયો છે?

(A) Kesavananda Bharati v. State of Kerala
(B) Maneka Gandhi v. Union of India
(C) Mithu v. State of Punjab
(D) Vishaka v. State of Rajasthan

સાચો જવાબ: (C) Mithu v. State of Punjab

સમજૂતી: Mithu v. State of Punjab, (1983) 2 SCC 277માં સુપ્રીમ કોર્ટે IPCની કલમ 303 હેઠળની ફરજિયાત મૃત્યુદંડની જોગવાઈને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી હતી.

પ્રશ્ન 9. IPC ની કલમ 300માં કેટલા મુખ્ય અપવાદો દર્શાવવામાં આવ્યા છે?

(A) 3
(B) 4
(C) 5
(D) 7

સાચો જવાબ: (C) 5

સમજૂતી: કલમ 300માં પાંચ અપવાદો છે. તેમાં ગંભીર અને અચાનક ઉશ્કેરણી, ખાનગી બચાવના અધિકારનો અતિક્રમણ, જાહેર સેવક દ્વારા સત્તાનો અતિક્રમણ, અચાનક થયેલી લડાઈ અને સંમતિ સંબંધિત અપવાદનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રશ્ન 10. ગંભીર અને અચાનક ઉશ્કેરણી કઈ કલમ સાથે સંબંધિત છે?

(A) કલમ 299
(B) કલમ 300નો અપવાદ 1
(C) કલમ 301
(D) કલમ 302

સાચો જવાબ: (B) કલમ 300નો અપવાદ 1

સમજૂતી: ગંભીર અને અચાનક ઉશ્કેરણીની પરિસ્થિતિમાં, કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો, મનુષ્યવધ હત્યાની શ્રેણીમાં ન આવે તેવો કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 11. A, Bને મારવાના ઇરાદાથી ગોળી ચલાવે છે, પરંતુ ગોળી Cને વાગે છે અને Cનું મૃત્યુ થાય છે. કઈ કલમ સંબંધિત બની શકે છે?

(A) કલમ 301
(B) કલમ 304A
(C) કલમ 323
(D) કલમ 379

સાચો જવાબ: (A) કલમ 301

સમજૂતી: એક વ્યક્તિને નિશાન બનાવવામાં આવે અને બીજી વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય, ત્યારે કલમ 301 લાગુ પડી શકે છે. અંતિમ જવાબદારી સમગ્ર ઘટનાના તથ્યો અને પુરાવા પર આધારિત રહેશે.

પ્રશ્ન 12. હત્યા અને મનુષ્યવધ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શેના પર આધારિત છે?

(A) માત્ર આરોપીની ઉંમર
(B) માત્ર ઘટનાનું સ્થળ
(C) ઇરાદો, જ્ઞાન, ઈજાની પ્રકૃતિ અને ઘટનાના સંજોગો
(D) માત્ર મૃતકની ઉંમર

સાચો જવાબ: (C) ઇરાદો, જ્ઞાન, ઈજાની પ્રકૃતિ અને ઘટનાના સંજોગો

સમજૂતી: હત્યા અને મનુષ્યવધ વચ્ચેનો તફાવત નક્કી કરવા માટે કાયદામાં નિર્ધારિત ઇરાદો, જ્ઞાન, ઈજાની પ્રકૃતિ અને કલમ 300ના અપવાદોનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 13. IPC ની કલમ 302 હેઠળ કઈ સજા થઈ શકે છે?

(A) માત્ર દંડ
(B) માત્ર છ મહિનાની કેદ
(C) મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન કેદ અને દંડ
(D) માત્ર સમુદાય સેવા

સાચો જવાબ: (C) મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન કેદ અને દંડ

સમજૂતી: IPCની કલમ 302 હેઠળ હત્યા માટે મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન કેદ અને દંડની જોગવાઈ હતી.

પ્રશ્ન 14. કોઈ વ્યક્તિ એવું કાર્ય કરે છે કે જેના કારણે મૃત્યુ થાય છે અને તેને મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન છે. કઈ જોગવાઈ સંબંધિત બની શકે છે?

(A) કલમ 299
(B) કલમ 378
(C) કલમ 405
(D) કલમ 415

સાચો જવાબ: (A) કલમ 299

સમજૂતી: કલમ 299માં મૃત્યુ થવાની સંભાવનાનું જ્ઞાન મનુષ્યવધના આવશ્યક તત્ત્વોમાંનું એક છે. અન્ય તત્ત્વો અને પુરાવાના આધારે લાગુ પડતી જોગવાઈ નક્કી થાય છે.

પ્રશ્ન 15. IPC ની કલમ 304ના ભાગ I હેઠળ મહત્તમ સામાન્ય કેદની અવધિ કેટલી છે, જો આજીવન કેદ ન આપવામાં આવે?

(A) 3 વર્ષ
(B) 5 વર્ષ
(C) 7 વર્ષ
(D) 10 વર્ષ

સાચો જવાબ: (D) 10 વર્ષ

સમજૂતી: ભાગ I હેઠળ આજીવન કેદ અથવા દસ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની જોગવાઈ હતી.

પ્રશ્ન 16. IPC ની કલમ 304ના ભાગ II હેઠળ મહત્તમ કેદની અવધિ કેટલી છે?

(A) 2 વર્ષ
(B) 5 વર્ષ
(C) 10 વર્ષ
(D) 14 વર્ષ

સાચો જવાબ: (C) 10 વર્ષ

સમજૂતી: ભાગ II હેઠળ દસ વર્ષ સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંનેની જોગવાઈ હતી.

પ્રશ્ન 17. અચાનક થયેલી લડાઈ કઈ જોગવાઈના અપવાદ સાથે સંબંધિત છે?

(A) કલમ 300નો અપવાદ 4
(B) કલમ 301
(C) કલમ 302
(D) કલમ 303

સાચો જવાબ: (A) કલમ 300નો અપવાદ 4

સમજૂતી: અચાનક થયેલી લડાઈ, પૂર્વયોજના ન હોવી, ઉશ્કેરણીના સંજોગો અને આરોપીએ અયોગ્ય લાભ ન લીધો હોય કે ક્રૂર અથવા અસામાન્ય રીતે વર્ત્યો ન હોય જેવી શરતો સંબંધિત છે. માત્ર લડાઈ અચાનક હતી એટલા કારણે અપવાદ આપમેળે લાગુ પડતો નથી.

પ્રશ્ન 18. ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 (BNS) કઈ તારીખથી અમલમાં આવી?

(A) 26 જાન્યુઆરી, 2024
(B) 1 જુલાઈ, 2024
(C) 15 ઑગસ્ટ, 2024
(D) 26 જાન્યુઆરી, 2025

સાચો જવાબ: (B) 1 જુલાઈ, 2024

સમજૂતી: BNS મોટાભાગની જોગવાઈઓ માટે 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી. જૂના IPC હેઠળના ગુનાઓ અને સંક્રમણ સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓ માટે લાગુ પડતા નિયમો પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 19. ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023માં મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 100
(B) કલમ 101
(C) કલમ 103
(D) કલમ 105

સાચો જવાબ: (A) કલમ 100

સમજૂતી: BNSની કલમ 100માં મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે. BNSની કલમ 101 હત્યા અંગે છે અને કલમ 103 હત્યા માટેની સજા સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 20. IPC ની કલમ 299 અને કલમ 300 અંગે કયું વિધાન સાચું છે?

(A) બંને કલમો ચોરી અંગે છે.
(B) કલમ 299 મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા આપે છે અને કલમ 300 હત્યાની કાનૂની શ્રેણી નક્કી કરે છે.
(C) કલમ 299 માત્ર સજા આપે છે.
(D) કલમ 300 માત્ર બેદરકારીથી મૃત્યુ અંગે છે.

સાચો જવાબ: (B) કલમ 299 મનુષ્યવધની વ્યાખ્યા આપે છે અને કલમ 300 હત્યાની કાનૂની શ્રેણી નક્કી કરે છે.

સમજૂતી: આ બંને કલમો વચ્ચેનો તફાવત AIBE માટે સૌથી અગત્યના મુદ્દાઓમાંનો એક છે. દરેક મનુષ્યવધ હત્યા નથી; કલમ 300માં દર્શાવેલી શરતો અને અપવાદોના આધારે કાનૂની વર્ગીકરણ થાય છે.

ઝડપી રિવિઝન