AIBE – Crpc કલમ 129 થી 132 – ગેરકાયદેસર પ્રદર્શન અને પ્રતિબંધ હુકમો

Click the Language Button below to read in your language.

CrPC કલમ 129 થી 132 અને કલમ 144 | BNSS કલમ 148 થી 151 અને કલમ 163

ભારતીય ફોજદારી કાયદામાં જાહેર શાંતિ અને વ્યવસ્થા જાળવવાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. લોકશાહીમાં નાગરિકોને શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થવાનો, વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ સભા હિંસક બને, જાહેર શાંતિ જોખમાય અથવા લોકોના જીવન અને સલામતી સામે ગંભીર ખતરો ઊભો થાય, ત્યારે રાજ્ય અને વહીવટી તંત્રને કાયદેસર પગલાં લેવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.આ જ હેતુથી CrPC, 1973માં કલમ 129 થી 132 હેઠળ ગેરકાયદેસર સભાને વિખેરવાની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી હતી. જ્યારે કલમ 144 હેઠળ તાત્કાલિક જોખમની પરિસ્થિતિમાં પ્રતિબંધાત્મક હુકમો કરવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી.હવે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (BNSS) અમલમાં આવ્યા બાદ આ જોગવાઈઓને નવી કલમોમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. AIBE પરીક્ષામાં જૂની CrPC કલમો અને નવી BNSS કલમો વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો ખૂબ જરૂરી છે.

ગેરકાયદેસર સભા એટલે શું?

જ્યારે પાંચ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ કોઈ ગેરકાયદેસર સામાન્ય હેતુ (Common Object) સાથે એકત્ર થાય અને કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત શરતો પૂર્ણ કરે, ત્યારે ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS)ની કલમ 189 મુજબ તે ગેરકાયદેસર સભા ગણાઈ શકે છે.

માત્ર પાંચ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ એકત્ર થાય એટલે દરેક સભા ગેરકાયદેસર બની જતી નથી. સભાનો હેતુ અને સભ્યોનું વર્તન પણ એટલું જ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, પાંચ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ ભેગા થઈને કોઈ વ્યક્તિને બળજબરીથી તેની મિલકતનો કબજો છોડાવવા ધમકી આપે અથવા જાહેર સત્તાને ગુનાહિત બળથી પડકારવાનો પ્રયાસ કરે, તો સંજોગો અનુસાર આવી સભા ગેરકાયદેસર બની શકે છે.

અહીં એક મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. BNS કલમ 189 ગેરકાયદેસર સભાની વ્યાખ્યા અને સંબંધિત ગુનાઓ સાથે જોડાયેલી છે, જ્યારે CrPC કલમ 129 અને BNSS કલમ 148 જાહેર શાંતિ જોખમાય ત્યારે સભાને વિખેરવાની સત્તા આપે છે.

CrPC કલમ 129 – BNSS કલમ 148 – નાગરિક બળનો ઉપયોગ કરીને સભા વિખેરવાની સત્તા

આ કલમ હેઠળ ગેરકાયદેસર સભા અથવા જાહેર શાંતિનો ભંગ થવાની શક્યતા ધરાવતી પાંચ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓની સભાને વિખેરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.

કોણ આદેશ આપી શકે?

1. એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ (Executive Magistrate).
2. પોલીસ સ્ટેશનના ઇન્ચાર્જ અધિકારી.
3. પોલીસ સ્ટેશનના ઇન્ચાર્જ અધિકારીની ગેરહાજરીમાં સબ-ઇન્સ્પેક્ટર અથવા તેનાથી ઉપરના દરજ્જાનો પોલીસ અધિકારી.

કાયદાકીય પ્રક્રિયા:

પ્રથમ તબક્કે સત્તાધિકારી સભાને વિખેરાઈ જવાનો આદેશ આપી શકે છે. સભાના સભ્યોએ આ આદેશનું પાલન કરીને ત્યાંથી વિખેરાઈ જવું જોઈએ.જો આદેશ આપ્યા છતાં સભા વિખેરાતી નથી અથવા સભાનું વર્તન એવું હોય કે તે વિખેરાવા તૈયાર નથી, તો સત્તાધિકારી જરૂરી બળનો ઉપયોગ કરીને સભાને વિખેરી શકે છે. આ હેતુ માટે અન્ય વ્યક્તિઓની મદદ પણ લઈ શકાય છે. જરૂર જણાય તો સભામાં સામેલ વ્યક્તિઓની ધરપકડ કરીને તેમને કાયદા મુજબ અટકાયતમાં રાખી શકાય છે.

ખાસ નોંધ: CrPC કલમ 129માં મદદ માટે પુરુષ વ્યક્તિનો ઉલ્લેખ હતો, જ્યારે BNSS કલમ 148માં આ જોગવાઈ માટે સામાન્ય રીતે ‘કોઈપણ વ્યક્તિ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

CrPC કલમ 130 – BNSS કલમ 149 – સશસ્ત્ર દળો દ્વારા સભા વિખેરવી

કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં પોલીસ અથવા સામાન્ય નાગરિક બળ દ્વારા સભાને વિખેરવી શક્ય રહેતી નથી. જો જાહેર સુરક્ષા માટે સભાને વિખેરવી અનિવાર્ય હોય, તો સશસ્ત્ર દળોની મદદ લેવામાં આવી શકે છે.

આ કલમ હેઠળ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અથવા તેમના દ્વારા અધિકૃત અન્ય એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ, જે સ્થળ પર હાજર હોય, તે સશસ્ત્ર દળોનો ઉપયોગ કરીને સભાને વિખેરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓ:

1. સામાન્ય બળથી સભાને વિખેરવી શક્ય ન હોવી જોઈએ.
2. જાહેર સુરક્ષા માટે સભાને વિખેરવી જરૂરી હોવી જોઈએ.
3. મેજિસ્ટ્રેટ સશસ્ત્ર દળોના કમાન્ડિંગ અધિકારીને જરૂરી સૂચના આપી શકે છે.
4. સભાના સભ્યોની ધરપકડ અને અટકાયત કરવાની સૂચના પણ આપી શકાય છે.
5. સશસ્ત્ર દળોએ શક્ય તેટલા ઓછા બળનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

ખાસ નોંધ: BNSS કલમ 149માં સશસ્ત્ર દળો દ્વારા બળનો ઉપયોગ કરતી વખતે વ્યક્તિ અને મિલકતને શક્ય તેટલું ઓછું નુકસાન થાય તેની સ્પષ્ટ કાળજી રાખવાની જોગવાઈ છે.

CrPC કલમ 131 – BNSS કલમ 150 – મેજિસ્ટ્રેટ ની ગેરહાજરી માં સશસ્ત્ર દળના અધિકારીની સત્તા

આ કલમ એક વિશેષ પરિસ્થિતિ માટે છે. જો કોઈ સભાને કારણે જાહેર સુરક્ષા સામે સ્પષ્ટ અને ગંભીર જોખમ ઊભું થયું હોય અને તે સમયે કોઈ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટનો સંપર્ક કરવો શક્ય ન હોય, તો સશસ્ત્ર દળોના કમિશન્ડ અથવા ગેઝેટેડ અધિકારી પોતાની કમાન્ડ હેઠળના સશસ્ત્ર દળોની મદદથી સભાને વિખેરી શકે છે.આવા અધિકારીને સભાના સભ્યોની ધરપકડ અને અટકાયત કરવાની સત્તા પણ આપવામાં આવી છે.પરંતુ આ સત્તા અમર્યાદિત નથી.જ્યારે એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટનો સંપર્ક કરવો શક્ય બને, ત્યારે અધિકારીએ તરત જ તેમનો સંપર્ક કરવો જોઈએ અને ત્યારબાદ મેજિસ્ટ્રેટની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ.

પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દો: BNSS કલમ 150 હેઠળ અધિકારીને મેજિસ્ટ્રેટનો સંપર્ક શક્ય ન હોય ત્યારે વિશેષ પરિસ્થિતિમાં તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવાની સત્તા છે.

CrPC કલમ 132 – BNSS કલમ 151 – કાર્યવાહી કરનાર અધિકારીઓને કાનૂની રક્ષણ

ગેરકાયદેસર સભાને વિખેરવાની કામગીરી દરમિયાન પોલીસ અધિકારી, મેજિસ્ટ્રેટ અથવા સશસ્ત્ર દળોના અધિકારીઓએ કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરવી પડે છે. આવી સદ્ભાવનાપૂર્વકની કાર્યવાહી બદલ તેમને કાનૂની રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે.

આ કલમની મુખ્ય જોગવાઈઓ:

પ્રથમ, કલમ 148, 149 અથવા 150 હેઠળ કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી બદલ ફોજદારી અદાલતમાં કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે જરૂરી સરકારી મંજૂરી લેવી પડે છે.સશસ્ત્ર દળોના અધિકારી અથવા સભ્યના કિસ્સામાં કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી જરૂરી છે.અન્ય કિસ્સામાં રાજ્ય સરકારની મંજૂરી જરૂરી છે.બીજું, કાયદા હેઠળ સદ્ભાવનાથી કાર્ય કરનાર એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ, પોલીસ અધિકારી અથવા સશસ્ત્ર દળોના અધિકારીઓને કાનૂની રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે.આ રક્ષણનો અર્થ એવો નથી કે અધિકારીઓને ગેરકાયદેસર અથવા મનસ્વી કાર્યવાહી કરવાની છૂટ મળી જાય છે. કાયદાની મર્યાદામાં અને સદ્ભાવનાથી કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી જ આ રક્ષણનો લાભ મેળવી શકે છે.

CrPC કલમ 144 – BNSS કલમ 163 – તાત્કાલિક જોખમની પરિસ્થિતિમાં પ્રતિબંધાત્મક હુકમ

CrPC કલમ 144 એ જાહેર શાંતિ અને સલામતી જાળવવા માટેની એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રતિબંધાત્મક જોગવાઈ હતી. હવે BNSS હેઠળ આ જોગવાઈ કલમ 163માં આપવામાં આવી છે.

જ્યારે કોઈ વિસ્તારમાં તાત્કાલિક જોખમ ઊભું થાય, રમખાણો થવાની શક્યતા હોય, જાહેર શાંતિનો ભંગ થવાની આશંકા હોય અથવા માનવજીવન અને સલામતી સામે જોખમ હોય, ત્યારે મેજિસ્ટ્રેટ આ કલમ હેઠળ પ્રતિબંધાત્મક હુકમ જાહેર કરી શકે છે.

આદેશ કોણ આપી શકે?

1. જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (District Magistrate).
2. સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (Sub-Divisional Magistrate).
3. રાજ્ય સરકાર દ્વારા ખાસ સત્તા આપવામાં આવેલા અન્ય એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ.

આ કલમ હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ લેખિત હુકમ દ્વારા કોઈ વ્યક્તિને ચોક્કસ કાર્ય કરવાથી રોકી શકે છે અથવા તેની માલિકી કે સંચાલન હેઠળની મિલકત અંગે ચોક્કસ પગલાં લેવાનો આદેશ આપી શકે છે.

આવા હુકમનો હેતુ નીચેની પરિસ્થિતિઓ અટકાવવાનો છે:

1. કોઈ વ્યક્તિને કાયદેસર રીતે ફરજ બજાવવામાં અવરોધ કે હેરાનગતિ થતી અટકાવવી.
2. માનવજીવન, આરોગ્ય અથવા સલામતી સામેનું જોખમ અટકાવવું.
3. જાહેર શાંતિનો ભંગ થતો અટકાવવો.
4. રમખાણો (Riot) અટકાવવાં.
5. મારામારી અથવા જાહેર અશાંતિ (Affray) અટકાવવી.

કલમ 144 હેઠળના હુકમની વિશેષતાઓ

(1) લેખિત હુકમ જરૂરી

મેજિસ્ટ્રેટે હુકમ લેખિત સ્વરૂપમાં આપવો જોઈએ અને તેમાં કેસના મહત્ત્વપૂર્ણ તથ્યો જણાવવા જોઈએ.

(2) એકતરફી હુકમ (Ex Parte Order)

કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં અથવા જ્યાં સંબંધિત વ્યક્તિને સમયસર નોટિસ આપવી શક્ય ન હોય ત્યાં મેજિસ્ટ્રેટ એકતરફી હુકમ કરી શકે છે.

(3) કોના પર લાગુ પડી શકે?

આ હુકમ કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ માટે, કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેતા લોકો માટે અથવા તે વિસ્તારની મુલાકાત લેતા સામાન્ય લોકો માટે પણ જાહેર કરી શકાય છે.

(4) હુકમની સમયમર્યાદા

સામાન્ય રીતે આ હુકમ બે મહિના કરતાં વધુ સમય માટે અમલમાં રહી શકતો નથી.

પરંતુ માનવજીવન, આરોગ્ય અથવા સલામતી સામેનું જોખમ અટકાવવા કે રમખાણો રોકવા માટે રાજ્ય સરકાર જાહેરનામા દ્વારા વધુમાં વધુ છ મહિના સુધી તેની મુદત લંબાવી શકે છે.

(5) હુકમમાં ફેરફાર અથવા રદ કરવાની સત્તા

મેજિસ્ટ્રેટ પોતાની રીતે અથવા અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિની અરજીના આધારે હુકમમાં ફેરફાર કરી શકે છે અથવા તેને રદ કરી શકે છે.

રાજ્ય સરકાર દ્વારા લંબાવવામાં આવેલા હુકમમાં ફેરફાર કે રદ કરવાની સત્તા રાજ્ય સરકારને પણ છે.

(6) અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિને તક

અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ અરજી કરે તો તેને વ્યક્તિગત રીતે અથવા વકીલ મારફતે પોતાની રજૂઆત કરવાની યોગ્ય તક આપવી જરૂરી છે. અરજી નામંજૂર કરવામાં આવે તો કારણો લેખિતમાં નોંધવા પડે છે.

ઉદાહરણ દ્વારા સમજીએ

ધારો કે કોઈ શહેરમાં બે જૂથો વચ્ચે ગંભીર તણાવ ઊભો થયો છે. બંને જૂથો સામસામે આવી જાય તેવી શક્યતા છે અને તેના કારણે રમખાણો થવાની આશંકા છે.આવી સ્થિતિમાં જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ BNSS કલમ 163 હેઠળ હુકમ જાહેર કરીને ચોક્કસ વિસ્તારમાં સભા, સરઘસ અથવા અન્ય નિર્દિષ્ટ પ્રવૃત્તિઓ પર જરૂરી પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે.પરંતુ યાદ રાખવું જોઈએ કે દરેક જાહેર સભા કે વિરોધ પ્રદર્શન ગેરકાયદેસર નથી. શાંતિપૂર્ણ વિરોધ અને અભિવ્યક્તિનો અધિકાર બંધારણના અનુચ્છેદ 19 હેઠળ સુરક્ષિત છે, જોકે તે અધિકાર કાયદા દ્વારા માન્ય વાજબી નિયંત્રણોને આધીન છે.

CrPC અને BNSS વચ્ચેનો તફાવત

AIBE પરીક્ષામાં જૂની CrPC કલમો અને નવી BNSS કલમોનું સરખામણીપૂર્વક અધ્યયન કરવું ખૂબ ઉપયોગી છે.

વિષય	જૂની CrPC	નવી BNSS
નાગરિક બળથી સભા વિખેરવી	129	148
સશસ્ત્ર દળો દ્વારા સભા વિખેરવી	130	149
સશસ્ત્ર દળના અધિકારીની વિશેષ સત્તા	131	150
કાર્યવાહી માટે કાનૂની રક્ષણ	132	151
તાત્કાલિક પ્રતિબંધાત્મક હુકમ	144	163

નોંધ: BNSS 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી છે. ઉપરની સરખામણી જૂની અને નવી કાયદાકીય જોગવાઈઓ વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવે છે.

કલમ 144 અને કલમ 163 વચ્ચે ખાસ શું યાદ રાખવું?

AIBE માટે આ મુદ્દાઓ ખાસ યાદ રાખવા જેવા છે.

CrPC કલમ 144 હવે BNSS કલમ 163 બની છે.

બંને કલમો હેઠળ તાત્કાલિક જોખમની પરિસ્થિતિમાં મેજિસ્ટ્રેટ પ્રતિબંધાત્મક હુકમ કરી શકે છે.

હુકમ સામાન્ય રીતે બે મહિના સુધી અમલમાં રહે છે.

રાજ્ય સરકાર ચોક્કસ કાયદાકીય શરતો હેઠળ વધુમાં વધુ છ મહિના માટે તેની મુદત લંબાવી શકે છે.

કટોકટીમાં એકતરફી હુકમ (Ex Parte Order) કરી શકાય છે.

અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ હુકમ રદ કરવા અથવા તેમાં ફેરફાર કરવા અરજી કરી શકે છે.

એક મહત્ત્વની વાત: કલમ 144 અથવા 163 હેઠળ હુકમ જાહેર થાય એટલે દરેક પ્રકારની સભા આપોઆપ ગેરકાયદેસર બની જાય એવું નથી. હુકમમાં જણાવેલા પ્રતિબંધો અને પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને તેની કાયદેસરતા નક્કી થાય છે.

બંધારણીય અધિકારો સાથે સંબંધ

આ વિષયને ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 19 સાથે જોડીને પણ સમજવો જોઈએ.

અનુચ્છેદ 19(1)(a) નાગરિકોને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા આપે છે.

અનુચ્છેદ 19(1)(b) શાંતિપૂર્ણ અને નિઃશસ્ત્ર રીતે એકત્ર થવાનો અધિકાર આપે છે.

પરંતુ અનુચ્છેદ 19(3) હેઠળ ભારતની સાર્વભૌમત્વ અને અખંડિતતા તથા જાહેર વ્યવસ્થાના હિતમાં વાજબી નિયંત્રણો લાદી શકાય છે.

આથી સરકાર જાહેર શાંતિ જાળવવા માટે કાયદા મુજબ પ્રતિબંધાત્મક પગલાં લઈ શકે છે. જોકે આવા પ્રતિબંધો કાયદેસર, વાજબી અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ હોવા જોઈએ.

AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ

1. ગેરકાયદેસર સભા માટે સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછી પાંચ વ્યક્તિઓ હોવી જરૂરી છે.
2. ગેરકાયદેસર સભાની જોગવાઈ BNS કલમ 189માં છે.
3. CrPC કલમ 129 મુજબ સભાને વિખેરવાનો આદેશ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ અથવા સંબંધિત પોલીસ અધિકારી આપી શકે છે.
4. BNSS કલમ 148 નાગરિક બળનો ઉપયોગ કરીને સભા વિખેરવાની જોગવાઈ છે.
5. CrPC કલમ 130 અને BNSS કલમ 149 સશસ્ત્ર દળો દ્વારા સભા વિખેરવા સંબંધિત છે.
6. CrPC કલમ 131 અને BNSS કલમ 150 સશસ્ત્ર દળોના ચોક્કસ અધિકારીઓને વિશેષ સત્તા આપે છે.
7. CrPC કલમ 132 અને BNSS કલમ 151 કાનૂની રક્ષણ આપે છે.
8. CrPC કલમ 144 હવે BNSS કલમ 163 છે.
9. BNSS કલમ 163 હેઠળ સામાન્ય સમયમર્યાદા બે મહિના છે.
10. રાજ્ય સરકાર કાયદામાં જણાવેલી શરતો હેઠળ વધુમાં વધુ છ મહિના સુધી હુકમ લંબાવી શકે છે.
11. BNSS કલમ 163 હેઠળ કટોકટીમાં Ex Parte Order આપી શકાય છે.
12. અનુચ્છેદ 19(1)(b) શાંતિપૂર્ણ સભા કરવાનો અધિકાર આપે છે.

લોકશાહીમાં વિરોધ પ્રદર્શન અને શાંતિપૂર્ણ સભાઓનું વિશેષ સ્થાન છે. નાગરિકોને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાનો અને સરકારની નીતિઓ સામે વિરોધ નોંધાવવાનો અધિકાર છે. પરંતુ આ અધિકારનો ઉપયોગ કરતી વખતે જાહેર શાંતિ, અન્ય વ્યક્તિઓની સલામતી અને કાયદો-વ્યવસ્થાનું પણ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. CrPCની કલમ 129 થી 132 અને કલમ 144 આ સંતુલન જાળવવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ હતી. હવે BNSS હેઠળ આ જોગવાઈઓ અનુક્રમે કલમ 148 થી 151 અને કલમ 163માં આપવામાં આવી છે.AIBE પરીક્ષાની તૈયારી માટે તમારે ખાસ કરીને કલમ 129 અને 148, તેમજ કલમ 144 અને 163 વચ્ચેનો સંબંધ સારી રીતે યાદ રાખવો જોઈએ. આ વિષયમાંથી સીધા કાયદાકીય જોગવાઈઓ આધારિત પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે નીચે આપેલા 20 મહત્ત્વપૂર્ણ MCQ તૈયાર કર્યા છે. દરેક પ્રશ્નમાં ચાર વિકલ્પો, સાચો જવાબ અને ટૂંકી સમજૂતી આપવામાં આવી છે. આ પ્રશ્નો CrPC કલમ 129 થી 132 અને 144 તથા સંબંધિત BNSS કલમો 148 થી 151 અને 163 પર આધારિત છે.

AIBE – Unlawful Assembly and Urgent Orders

ગુજરાતીમાં 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ – ગેરકાયદેસર સભા, પ્રદર્શન અને તાત્કાલિક પ્રતિબંધાત્મક હુકમો

પ્રશ્ન 1. ગેરકાયદેસર સભા (Unlawful Assembly) માટે ઓછામાં ઓછી કેટલી વ્યક્તિઓ હોવી જરૂરી છે?

(A) 2 વ્યક્તિઓ

(B) 3 વ્યક્તિઓ

(C) 5 વ્યક્તિઓ

(D) 7 વ્યક્તિઓ

સાચો જવાબ: (C) 5 વ્યક્તિઓ

સમજૂતી: BNS કલમ 189 મુજબ ગેરકાયદેસર સભા માટે પાંચ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ હોવી જરૂરી છે, સાથે કાયદામાં જણાવેલો ગેરકાયદેસર સામાન્ય હેતુ પણ હોવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 2. CrPC કલમ 129ને BNSSની કઈ કલમમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે?

(A) કલમ 149

(B) કલમ 148

(C) કલમ 150

(D) કલમ 163

સાચો જવાબ: (B) કલમ 148

સમજૂતી: BNSS કલમ 148 હેઠળ નાગરિક બળનો ઉપયોગ કરીને ગેરકાયદેસર સભાને વિખેરવાની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 3. CrPC કલમ 129 હેઠળ સભાને વિખેરવાનો આદેશ કોણ આપી શકે છે?

(A) માત્ર હાઈકોર્ટ

(B) માત્ર જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ

(C) એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ અથવા સંબંધિત પોલીસ અધિકારી

(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટ

સાચો જવાબ: (C) એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ અથવા સંબંધિત પોલીસ અધિકારી

સમજૂતી: કલમ 129 હેઠળ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ અથવા પોલીસ સ્ટેશનના ઇન્ચાર્જ અધિકારી તથા કાયદામાં દર્શાવેલ અધિકૃત પોલીસ અધિકારી સભાને વિખેરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 4. BNSS કલમ 149 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) ધરપકડ

(B) સશસ્ત્ર દળો દ્વારા સભા વિખેરવી

(C) જામીન

(D) તપાસ

સાચો જવાબ: (B) સશસ્ત્ર દળો દ્વારા સભા વિખેરવી

સમજૂતી: BNSS કલમ 149 હેઠળ જાહેર સુરક્ષા માટે જરૂરી હોય ત્યારે સશસ્ત્ર દળોનો ઉપયોગ કરીને ગેરકાયદેસર સભાને વિખેરવાની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 5. CrPC કલમ 130ને BNSSની કઈ કલમમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે?

(A) 148

(B) 149

(C) 150

(D) 151

સાચો જવાબ: (B) 149

સમજૂતી: CrPC કલમ 130 અને BNSS કલમ 149 બંને સશસ્ત્ર દળોની મદદથી સભા વિખેરવા સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 6. CrPC કલમ 131ને BNSSની કઈ કલમમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે?

(A) 148

(B) 149

(C) 150

(D) 163

સાચો જવાબ: (C) 150

સમજૂતી: BNSS કલમ 150 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટનો સંપર્ક શક્ય ન હોય તેવી વિશેષ પરિસ્થિતિમાં સશસ્ત્ર દળોના કમિશન્ડ અથવા ગેઝેટેડ અધિકારીને સભા વિખેરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 7. સશસ્ત્ર દળોના અધિકારીને BNSS કલમ 150 હેઠળ કાર્યવાહી કરવાની સત્તા ક્યારે મળે છે?

(A) દરેક જાહેર સભામાં

(B) જ્યારે મેજિસ્ટ્રેટનો સંપર્ક શક્ય ન હોય અને જાહેર સુરક્ષા માટે તાત્કાલિક કાર્યવાહી જરૂરી હોય

(C) માત્ર રાજ્ય સરકારની લેખિત મંજૂરી હોય ત્યારે

(D) માત્ર ચૂંટણી દરમિયાન

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: મેજિસ્ટ્રેટનો સંપર્ક શક્ય ન હોય અને જાહેર સુરક્ષા માટે તાત્કાલિક પગલાં જરૂરી હોય ત્યારે આ સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 8. CrPC કલમ 132ને BNSSની કઈ કલમમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે?

(A) 148

(B) 149

(C) 150

(D) 151

સાચો જવાબ: (D) 151

સમજૂતી: BNSS કલમ 151 હેઠળ કાયદા મુજબ સભા વિખેરવાની કાર્યવાહી કરનાર અધિકારીઓને ચોક્કસ કાનૂની રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે.

પ્રશ્ન 9. CrPC કલમ 144ને BNSSની કઈ કલમમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે?

(A) 148

(B) 151

(C) 163

(D) 164

સાચો જવાબ: (C) 163

સમજૂતી: BNSS કલમ 163 તાત્કાલિક જોખમની પરિસ્થિતિમાં પ્રતિબંધાત્મક હુકમો કરવાની સત્તા આપે છે. તે જૂની CrPC કલમ 144ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 10. BNSS કલમ 163 હેઠળ સામાન્ય રીતે હુકમ કેટલા સમય સુધી અમલમાં રહી શકે છે?

(A) 15 દિવસ

(B) 1 મહિનો

(C) 2 મહિના

(D) 1 વર્ષ

સાચો જવાબ: (C) 2 મહિના

સમજૂતી: BNSS કલમ 163 હેઠળ કરવામાં આવેલો હુકમ સામાન્ય રીતે બે મહિનાથી વધુ સમય માટે અમલમાં રહી શકતો નથી.

પ્રશ્ન 11. BNSS કલમ 163 હેઠળ રાજ્ય સરકાર હુકમની મુદત વધુમાં વધુ કેટલા સમય સુધી લંબાવી શકે છે?

(A) 2 મહિના

(B) 3 મહિના

(C) 6 મહિના

(D) 1 વર્ષ

સાચો જવાબ: (C) 6 મહિના

સમજૂતી: રાજ્ય સરકાર માનવજીવન, આરોગ્ય અથવા સલામતી સામેનું જોખમ અટકાવવા કે રમખાણો રોકવા માટે કાયદામાં જણાવેલી શરતો હેઠળ વધુમાં વધુ છ મહિના સુધી મુદત લંબાવી શકે છે.

પ્રશ્ન 12. BNSS કલમ 163 હેઠળ હુકમ કોણ આપી શકે છે?

(A) માત્ર પોલીસ કમિશનર

(B) જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ, સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ અથવા રાજ્ય સરકાર દ્વારા અધિકૃત એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ

(C) માત્ર હાઈકોર્ટ

(D) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટ

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSS કલમ 163 હેઠળ સત્તા ધરાવતા એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ તાત્કાલિક જોખમની પરિસ્થિતિમાં પ્રતિબંધાત્મક હુકમ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 13. BNSS કલમ 163 હેઠળ કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં કયા પ્રકારનો હુકમ આપી શકાય છે?

(A) એકતરફી હુકમ (Ex Parte Order)

(B) માત્ર મૌખિક હુકમ

(C) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટનો હુકમ

(D) કોઈ હુકમ આપી શકાતો નથી

સાચો જવાબ: (A) એકતરફી હુકમ

સમજૂતી: કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં અથવા જ્યાં સંબંધિત વ્યક્તિને સમયસર નોટિસ આપવી શક્ય ન હોય ત્યાં મેજિસ્ટ્રેટ એકતરફી હુકમ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 14. BNSS કલમ 163 હેઠળ કરવામાં આવેલા હુકમમાં ફેરફાર અથવા તેને રદ કરવાની અરજી કોણ કરી શકે છે?

(A) માત્ર પોલીસ અધિકારી

(B) અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ

(C) માત્ર સરકારી વકીલ

(D) માત્ર રાજ્યપાલ

સાચો જવાબ: (B) અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ

સમજૂતી: અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ હુકમ રદ કરવા અથવા તેમાં ફેરફાર કરવા અરજી કરી શકે છે. મેજિસ્ટ્રેટે અરજી પર વિચાર કરીને કારણો નોંધવા પડે છે.

પ્રશ્ન 15. BNSS કલમ 163 હેઠળ હુકમ કયા સ્વરૂપમાં હોવો જોઈએ?

(A) મૌખિક

(B) લેખિત અને તેમાં મહત્ત્વપૂર્ણ તથ્યો દર્શાવેલા હોવા જોઈએ

(C) માત્ર પોલીસ વાયરલેસ સંદેશ

(D) માત્ર અખબારી જાહેરાત

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: મેજિસ્ટ્રેટે લેખિત હુકમ આપવો જોઈએ અને તેમાં હુકમ માટેનાં મહત્ત્વપૂર્ણ તથ્યો દર્શાવવા જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 16. ભારતીય બંધારણનો કયો અનુચ્છેદ શાંતિપૂર્ણ અને નિઃશસ્ત્ર સભા કરવાનો અધિકાર આપે છે?

(A) અનુચ્છેદ 14

(B) અનુચ્છેદ 19(1)(a)

(C) અનુચ્છેદ 19(1)(b)

(D) અનુચ્છેદ 21

સાચો જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 19(1)(b)

સમજૂતી: અનુચ્છેદ 19(1)(b) નાગરિકોને શાંતિપૂર્ણ અને નિઃશસ્ત્ર રીતે એકત્ર થવાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકાર વાજબી નિયંત્રણોને આધીન છે.

પ્રશ્ન 17. બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(b) હેઠળ સભા કરવાના અધિકાર પર કયા અનુચ્છેદ હેઠળ વાજબી નિયંત્રણો લાદી શકાય છે?

(A) અનુચ્છેદ 19(2)

(B) અનુચ્છેદ 19(3)

(C) અનુચ્છેદ 20

(D) અનુચ્છેદ 21

સાચો જવાબ: (B) અનુચ્છેદ 19(3)

સમજૂતી: અનુચ્છેદ 19(3) ભારતની સાર્વભૌમત્વ અને અખંડિતતા તથા જાહેર વ્યવસ્થાના હિતમાં શાંતિપૂર્ણ સભા કરવાના અધિકાર પર વાજબી નિયંત્રણો લાદવાની મંજૂરી આપે છે.

પ્રશ્ન 18. BNSની કઈ કલમ ગેરકાયદેસર સભા (Unlawful Assembly) સંબંધિત છે?

(A) કલમ 103

(B) કલમ 115

(C) કલમ 189

(D) કલમ 303

સાચો જવાબ: (C) કલમ 189

સમજૂતી: BNS કલમ 189 ગેરકાયદેસર સભાની રચના, તેના સામાન્ય હેતુ અને સંબંધિત ગુનાઓ વિશે જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 19. BNSS કલમ 148 હેઠળ સભાને વિખેરવાનો આદેશ આપ્યા છતાં સભા વિખેરાતી ન હોય તો શું કરી શકાય?

(A) કોઈ કાર્યવાહી કરી શકાતી નથી

(B) જરૂરી બળનો ઉપયોગ કરીને સભાને વિખેરી શકાય છે

(C) માત્ર નોટિસ આપી શકાય છે

(D) માત્ર દંડ વસૂલ કરી શકાય છે

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: કાયદેસર આદેશ છતાં સભા વિખેરાતી ન હોય અથવા વિખેરાવા તૈયાર ન હોય તો જરૂરી બળનો ઉપયોગ કરીને તેને વિખેરી શકાય છે અને કાયદા મુજબ ધરપકડ પણ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 20. BNSS કલમ 151 હેઠળ કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે કયા કિસ્સામાં કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી જરૂરી છે?

(A) તમામ પોલીસ અધિકારીઓના કિસ્સામાં

(B) સશસ્ત્ર દળોના અધિકારી અથવા સભ્યના કિસ્સામાં

(C) માત્ર જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના કિસ્સામાં

(D) કોઈ મંજૂરી જરૂરી નથી

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSS કલમ 151 મુજબ સશસ્ત્ર દળોના અધિકારી અથવા સભ્ય સામે સંબંધિત કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી જરૂરી છે. અન્ય નિર્ધારિત કિસ્સાઓમાં રાજ્ય સરકારની મંજૂરી જરૂરી છે.

આ 20 MCQનું વારંવાર રિવિઝન કરવાથી CrPC અને BNSSની સંબંધિત કલમો, મેજિસ્ટ્રેટની સત્તાઓ, સભા વિખેરવાની પ્રક્રિયા અને કલમ 144/163ની સમયમર્યાદા યાદ રાખવામાં મદદ મળશે.