છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ મેળવવાનો પત્નીનો અધિકાર.

ભારતીય સામાજિક અને કાનૂની પરિપ્રેક્ષ્યમાં લગ્ન અને છૂટાછેડા એ એક સંવેદનશીલ વિષય છે. ખાસ કરીને જ્યારે પતિ-પત્ની વચ્ચેના સંબંધો તૂટી જાય છે, ત્યારે પત્નીના ભરણપોષણ (Alimony)નો પ્રશ્ન ઘણી વખત વિવાદનું કેન્દ્ર બની જાય છે. તાજેતરમાં મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટ (જબલપુર બેન્ચ)ના માનનીય ન્યાયાધીશ શ્રી રામકુમાર ચૌબે દ્વારા એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો છે, જેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ મેળવવાનો પત્નીને અધિકાર છે.

આ ચુકાદો મિસ્ક. અપીલ નં. 2136/2016 (MA-2136-2016) સાથે સંબંધિત છે, જેમાં અપીલકર્તા પત્નીએ હિન્દુ મેરેજ એક્ટ, 1955ની કલમ 25 હેઠળ ભરણપોષણની માંગ કરી હતી.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

આ કેસમાં, પતિએ પત્ની વિરુદ્ધ હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ કેસ દાખલ કર્યો હતો, જેમાં 09.07.2015ના રોજ એકપક્ષીય (Ex-parte) છૂટાછેડાનો આદેશ પસાર થયો હતો. આ ડિક્રીને પડકારવા માટે પત્નીએ સીવિલ પ્રોસીજર કોડ (CPC)ની ઓર્ડર 9 રૂલ 13 હેઠળ અરજી કરી, પરંતુ 05.07.2016ના રોજ તે અરજી ફગાવી દેવામાં આવી.

આ પછી, પત્નીએ હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી. અપીલની સુનાવણી દરમિયાન, પત્નીના વકીલે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે છૂટાછેડાના ડિક્રીને પડકારવા માંગતી નથી, પરંતુ તે માત્ર ભરણપોષણ મેળવવા માંગે છે, કારણ કે લગ્નવિચ્છેદની અદાલતે ભરણપોષણના મુદ્દાને ધ્યાનમાં લીધો ન હતો.

બીજી તરફ, પતિના વકીલે દલીલ કરી કે પતિએ પુત્રીને મિલકત આપી છે અને દર મહિને રૂ. 5,000/- પ્રતિ મહિને CRPCની કલમ 125 હેઠળ ચૂકવે છે. તેમણે કહ્યું કે જો પત્ની છૂટાછેડાને પડકારતી નથી, તો તે સ્વતંત્ર રીતે મેટ્રિમોનિયલ કોર્ટમાં જઈ શકે છે.

હાઈકોર્ટ નો નિર્ણય : છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ મેળવવાનો પત્નીનો અધિકાર.

હાઈકોર્ટે બંને પક્ષોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ અને રેકોર્ડની તપાસ કર્યા બાદ નીચેના મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ સ્પષ્ટ કર્યા:

1. છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ: હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 25(1) હેઠળ, અદાલત ડિક્રી પસાર કરતી વખતે અથવા તેના પછી કોઈપણ સમયે ભરણપોષણનો આદેશ આપી શકે છે. આ કલમ હેઠળ, અરજી કરનાર પક્ષ (પત્ની) તે સમયે પણ અરજી કરી શકે છે જ્યારે તે લગ્નના સંબંધમાં ન હોય.
2. અલગ અરજીની જરૂર નથી: હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ 25 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવા માટે દરેક કિસ્સામાં અલગ ઔપચારિક અરજી કરવી જરૂરી નથી. આ કલમનો હેતુ સામેના પક્ષના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે, તેથી “અરજી કરવી” શબ્દનો અર્થ સાંકડા અથવા તકનીકી અર્થમાં ન કરવો જોઈએ.
3. ગુજરાત હાઈકોર્ટના ચુકાદાનો સંદર્ભ: હાઈકોર્ટે ગુજરાત હાઈકોર્ટના ચુકાદા (Patel Dharamshi Premji Vs. Bai Sakar Kanji, 1967)નો સંદર્ભ આપતાં કહ્યું કે કલમ 25(1)માં વપરાયેલો “પત્ની અથવા પતિ” શબ્દ મેટ્રિમોનિયલ કાર્યવાહીના પક્ષકારને સૂચવે છે, અને તે વ્યક્તિ અરજી કરતી વખતે તે સ્થિતિમાં હોવી જરૂરી નથી.
4. અદાલતને અધિકાર: છૂટાછેડાનો ડિક્રી પસાર થઈ ગયો હોવા છતાં, મેટ્રિમોનિયલ કોર્ટ કલમ 25 હેઠળ ભરણપોષણની અરજી પર વિચારણા કરી શકે છે અને કાયદા અનુસાર યોગ્ય આદેશ પસાર કરી શકે છે.

અંતિમ આદેશ : છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ મેળવવાનો પત્નીનો અધિકાર.

હાઈકોર્ટે અપીલનો નિકાલ કરતાં કહ્યું કે:

• અપીલકર્તા (પત્ની) છૂટાછેડાના ડિક્રીને પડકારવા માંગતી નથી, તેથી આ કેસને ફરી ચલાવવાની જરૂર નથી.
• જો કે, ડિક્રીમાં ભરણપોષણનો ઉલ્લેખ ન હોવાથી, અપીલકર્તા હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 25 હેઠળ મેટ્રિમોનિયલ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે.
• મેટ્રિમોનિયલ કોર્ટ આ અરજીને બંને પક્ષોને સાંભળ્યા બાદ કાયદા અનુસાર નિર્ણય કરશે.

આ ચુકાદાનું મહત્વ

આ ચુકાદો ભારતીય કાનૂની પ્રણાલીમાં એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. તે સ્પષ્ટ કરે છે કે:

• છૂટાછેડા એ ભરણપોષણના અધિકારને સમાપ્ત કરતું નથી. પત્ની છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ માટે અરજી કરી શકે છે.
• કલમ 25 વ્યાપક છે. તે માત્ર ડિક્રી પસાર કરતી વખતે જ નહીં, પરંતુ તેના પછી પણ ભરણપોષણની માંગ કરવાની છૂટ આપે છે.
• મહિલાઓના હિતોનું રક્ષણ: આ ચુકાદો મહિલાઓના આર્થિક સુરક્ષાને સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે, ખાસ કરીને તેમના માટે જેઓ છૂટાછેડા પછી આર્થિક રીતે અસ્થિર બની જાય છે.

નિષ્કર્ષ : છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ મેળવવાનો પત્નીનો અધિકાર.

મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો સામાજિક ન્યાય અને કાનૂની સ્પષ્ટતાની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તે દર્શાવે છે કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 25 માત્ર શબ્દોનું પાલન નથી, પરંતુ તેના પાછળનો હેતુ પત્ની અથવા પતિના આર્થિક હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. આ ચુકાદો તે બધા વકીલો, ન્યાયાધીશો અને સામાન્ય નાગરિકો માટે એક માર્ગદર્શક સ્તંભ સમાન છે, જેઓ ભરણપોષણના કાનૂની પ્રશ્નોમાં રસ ધરાવે છે.

---

1. #HinduMarriageAct
2. #Section25
3. #Alimony
4. #Maintenance
5. #DivorceLaw
6. #MadhyaPradeshHighCourt
7. #LegalJudgment
8. #WomenRights
9. #IndianLaw
10. #FamilyLaw
11. #PermanentAlimony
12. #ExParteDecree
13. #CPC
14. #MatrimonialCases
15. #GujaratHighCourt
16. #LegalUpdate
17. #IndianJudiciary
18. #MarriageAndDivorce
19. #ભરણપોષણ
20. #છૂટાછેડા