AIBE – ભારતીય બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 25 થી 28 : ધર્મની સ્વતંત્રતા

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE – ભારતીય બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 25 થી 28 : ધર્મની સ્વતંત્રતા : ભારતીય બંધારણ દરેક વ્યક્તિને પોતાના ધર્મમાં શ્રદ્ધા રાખવાની, ધર્મનું પાલન કરવાની અને ધાર્મિક બાબતોમાં સ્વતંત્રતા ભોગવવાની છૂટ આપે છે. ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે. તેનો અર્થ એ છે કે રાજ્ય કોઈ એક ધર્મને સત્તાવાર ધર્મ તરીકે માન્યતા આપતું નથી અને કાયદાની મર્યાદામાં તમામ ધર્મોના લોકોને સમાન સ્વતંત્રતા આપે છે. ભારતીય બંધારણના ભાગ-3 માં મૂળભૂત અધિકારો હેઠળ આર્ટિક્લ 25 થી 28 સુધી ધર્મની સ્વતંત્રતાના અધિકારની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ અધિકારો વ્યક્તિની ધાર્મિક શ્રદ્ધાનું રક્ષણ કરવાની સાથે ધાર્મિક સંસ્થાઓના અધિકારો, ધાર્મિક બાબતોના સંચાલન અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અંગેના નિયમો પણ નિર્ધારિત કરે છે.

આર્ટિક્લ 25 – અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા તથા ધર્મ માનવા, પાળવા અને પ્રચાર કરવાનો અધિકાર

ભારતીય બંધારણનો આર્ટિક્લ 25 દરેક વ્યક્તિને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા તથા ધર્મને માનવાની, પાળવાની અને તેનો પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે. આ અધિકાર માત્ર ભારતીય નાગરિકોને જ નહીં, પરંતુ ભારતમાં તમામ વ્યક્તિઓને ઉપલબ્ધ છે.

આર્ટિક્લ 25 હેઠળના મુખ્ય અધિકારો

1. અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા (Freedom of Conscience): દરેક વ્યક્તિને પોતાની માન્યતા અને અંતરાત્મા અનુસાર ધાર્મિક શ્રદ્ધા રાખવાની અથવા કોઈ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ન રાખવાની સ્વતંત્રતા છે.
2. ધર્મ માનવાનો અધિકાર (Profess): પોતાની ધાર્મિક માન્યતાઓ જાહેરમાં વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર.
3. ધર્મનું પાલન કરવાનો અધિકાર (Practice): ધાર્મિક વિધિઓ, રીતરિવાજો અને ઉપાસના કરવાની સ્વતંત્રતા.
4. ધર્મનો પ્રચાર કરવાનો અધિકાર (Propagate): પોતાના ધર્મના સિદ્ધાંતો અને વિચારોનો પ્રસાર કરવાનો અધિકાર.

આર્ટિક્લ 25 પર લાગુ પડતી મર્યાદાઓ

આ અધિકાર સંપૂર્ણપણે અમર્યાદિત નથી. તે નીચેની બાબતોને આધીન છે.

1. જાહેર વ્યવસ્થા (Public Order)
2. નૈતિકતા (Morality)
3. આરોગ્ય (Health)
4. બંધારણના ભાગ-3ની અન્ય જોગવાઈઓ

રાજ્ય ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયેલી આર્થિક, નાણાકીય, રાજકીય અથવા અન્ય બિનધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરી શકે છે.

રાજ્ય સામાજિક કલ્યાણ અને સુધારણા માટે કાયદા બનાવી શકે છે. આર્ટિક્લ 25(2)(b) હેઠળ જાહેર સ્વરૂપની હિન્દુ ધાર્મિક સંસ્થાઓ તમામ વર્ગો અને સમુદાયોના હિન્દુઓ માટે ખુલ્લી રાખવા સંબંધિત કાયદા કરવાની પણ જોગવાઈ છે. આ હેતુ માટે બંધારણમાં શીખ, જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ: ધર્મના પ્રચારના અધિકારમાં બળજબરી, છેતરપિંડી અથવા પ્રલોભન દ્વારા ધર્મપરિવર્તન કરાવવાનો મૂળભૂત અધિકાર સામેલ નથી.

AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 23 : માનવ તસ્કરી અને વેઠ પ્રતિબંધ

આર્ટિક્લ 26 – ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાની સ્વતંત્રતા

આર્ટિક્લ 26 દરેક ધાર્મિક સંપ્રદાય અથવા તેના કોઈ વિભાગને કેટલીક ધાર્મિક સ્વતંત્રતાઓ આપે છે. આ અધિકાર જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને આરોગ્યને આધીન છે.

આર્ટિક્લ 26 હેઠળના અધિકારો

1. ધાર્મિક અને સખાવતી હેતુઓ માટે સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અને જાળવવાનો અધિકાર.
2. ધર્મ સંબંધિત બાબતોમાં પોતાના કાર્યોનું સંચાલન કરવાનો અધિકાર.
3. જંગમ અને સ્થાવર મિલકત મેળવવાનો અને તેની માલિકી રાખવાનો અધિકાર.
4. કાયદા અનુસાર આવી મિલકતનું વહીવટ કરવાનો અધિકાર.

આર્ટિક્લ 25 વ્યક્તિગત ધાર્મિક સ્વતંત્રતા પર ભાર મૂકે છે, જ્યારે આર્ટિક્લ 26 ધાર્મિક સંપ્રદાયોની સામૂહિક સ્વતંત્રતા અને ધાર્મિક સંસ્થાઓના સંચાલન સાથે સંબંધિત છે.

AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 22 : ધરપકડ અને અટકાયત

આર્ટિક્લ 27 – કોઈ વિશિષ્ટ ધર્મના પ્રચાર માટે કર ચૂકવવાની ફરજમાંથી મુક્તિ

આર્ટિક્લ 27 મુજબ કોઈ વ્યક્તિને એવો કર ચૂકવવા માટે મજબૂર કરી શકાતી નથી, જેની આવક ખાસ કરીને કોઈ એક ધર્મ અથવા ધાર્મિક સંપ્રદાયના પ્રચાર અથવા જાળવણી માટેના ખર્ચની ચુકવણી માટે સ્પષ્ટ રીતે ફાળવવામાં આવી હોય.

આ જોગવાઈનો હેતુ એ છે કે રાજ્યના કરવેરાનો ઉપયોગ કોઈ વિશિષ્ટ ધર્મને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ન થાય.

મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો: આર્ટિક્લ 27 દરેક ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ સાથે સંબંધિત સરકારી ખર્ચ પર પ્રતિબંધ મૂકતો નથી. ધાર્મિક સંસ્થાઓના વહીવટ, જાહેર વ્યવસ્થા અથવા અન્ય કાયદેસર હેતુઓ માટે સામાન્ય કરવેરામાંથી થતો ખર્ચ અલગ પરિસ્થિતિ હોઈ શકે છે.

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખો: આર્ટિક્લ 27 કરવેરા (Tax) સાથે સંબંધિત છે, ધાર્મિક શિક્ષણ સાથે નહીં.

AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 72 – રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાનની સત્તા

આર્ટિક્લ 28 – શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અંગેની જોગવાઈ

આર્ટિક્લ 28 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અને ધાર્મિક ઉપાસનામાં ભાગ લેવા અંગેના નિયમો નક્કી કરે છે.

આર્ટિક્લ 28(1)

રાજ્યની સંપૂર્ણ નાણાકીય સહાયથી ચાલતી શૈક્ષણિક સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપી શકાતું નથી.

આર્ટિક્લ 28(2)

આ પ્રતિબંધ એવી શૈક્ષણિક સંસ્થાને લાગુ પડતો નથી, જેનું સંચાલન રાજ્ય કરે છે, પરંતુ જેની સ્થાપના કોઈ દાન, ટ્રસ્ટ અથવા એન્ડોમેન્ટ હેઠળ કરવામાં આવી હોય અને તેમાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપવું જરૂરી હોય.

આર્ટિક્લ 28(3)

રાજ્ય દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત અથવા રાજ્યની સહાય મેળવતી શૈક્ષણિક સંસ્થામાં કોઈ વ્યક્તિને તેની સંમતિ વિના ધાર્મિક શિક્ષણમાં ભાગ લેવા અથવા ધાર્મિક ઉપાસનામાં હાજર રહેવા માટે મજબૂર કરી શકાતી નથી.

જો વ્યક્તિ સગીર હોય, તો તેના વાલી અથવા સંરક્ષકની સંમતિ જરૂરી છે.

આર્ટિક્લ 28ના ત્રણ મુખ્ય મુદ્દા

1. રાજ્યની સંપૂર્ણ નાણાકીય સહાયથી ચાલતી સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપી શકાતું નથી, આર્ટિક્લ 28(2)ના અપવાદને આધીન.
2. ટ્રસ્ટ અથવા દાનની શરતો હેઠળ સ્થાપિત સંસ્થા માટે બંધારણમાં અપવાદ છે.
3. રાજ્યની માન્યતા અથવા સહાય ધરાવતી સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ કે ઉપાસના માટે સંબંધિત વ્યક્તિની અથવા સગીરના કિસ્સામાં વાલીની સંમતિ જરૂરી છે.

આર્ટિક્લ 25 થી 28 વચ્ચેનો તફાવત

આર્ટિક્લ 25: ધર્મ માનવો, પાળવો અને પ્રચાર કરવો.

આર્ટિક્લ 26: ધાર્મિક સંપ્રદાયોની સંસ્થાઓ અને ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન.

આર્ટિક્લ 27: વિશિષ્ટ ધર્મના પ્રચાર માટે કર ચૂકવવાની ફરજ સામે રક્ષણ.

આર્ટિક્લ 28: શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અને ઉપાસના.

મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક ચુકાદાઓ : AIBE – ભારતીય બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 25 થી 28 : ધર્મની સ્વતંત્રતા

1. Commissioner, Hindu Religious Endowments v. Sri Lakshmindra Thirtha Swamiar of Shirur Mutt (1954)

આ કેસને સામાન્ય રીતે Shirur Mutt Case તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ધાર્મિક બાબતો અને બિનધાર્મિક વહીવટી બાબતો વચ્ચેનો તફાવત સમજાવ્યો હતો. ધાર્મિક સંપ્રદાયોને પોતાની ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાનો અધિકાર છે, જ્યારે બિનધાર્મિક વહીવટી બાબતોનું કાયદા દ્વારા નિયમન થઈ શકે છે.

AIBE માટે મહત્વ: આર્ટિક્લ 26 અને ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન.

2. Rev. Stainislaus v. State of Madhya Pradesh (1977)

સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે આર્ટિક્લ 25 હેઠળ ધર્મનો પ્રચાર કરવાનો અધિકાર બીજા વ્યક્તિને બળજબરી, છેતરપિંડી અથવા પ્રલોભન દ્વારા ધર્મપરિવર્તન કરાવવાનો અધિકાર આપતો નથી.

AIBE માટે મહત્વ: ધર્મના પ્રચાર અને ધર્મપરિવર્તન વચ્ચેનો તફાવત.

3. Bijoe Emmanuel v. State of Kerala (1986)

આ કેસમાં ધાર્મિક અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અંગે વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો. ધાર્મિક માન્યતાને કારણે રાષ્ટ્રીય ગીત ન ગાનારા, પરંતુ ઊભા રહી સન્માન દર્શાવતા વિદ્યાર્થીઓને સંજોગોના આધારે બંધારણીય રક્ષણ આપવામાં આવ્યું હતું.

AIBE માટે મહત્વ: આર્ટિક્લ 25 અને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા.

4. Indian Young Lawyers Association v. State of Kerala (2018)

આ કેસ સબરીમાલા મંદિર પ્રવેશ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સંબંધિત હતો. ચુકાદામાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને ભેદભાવના પ્રશ્નો પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આ નિર્ણય અંગેની અનુગામી સમીક્ષા અને સંબંધિત કાર્યવાહીનો સંદર્ભ ધ્યાનમાં રાખવો જરૂરી છે.

AIBE માટે મહત્વ: ધાર્મિક પ્રથાઓ, સમાનતા અને બંધારણીય અધિકારો વચ્ચેનો સંબંધ.

AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મુદ્દા

1. આર્ટિક્લ 25 થી 28 ભારતીય બંધારણના ભાગ-3માં મૂળભૂત અધિકારોનો ભાગ છે.
2. આર્ટિક્લ 25 વ્યક્તિની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સાથે સંબંધિત છે.
3. આર્ટિક્લ 26 ધાર્મિક સંપ્રદાયોના અધિકારો સાથે સંબંધિત છે.
4. આર્ટિક્લ 27 વિશિષ્ટ ધર્મના પ્રચાર માટે કરવેરા અંગે રક્ષણ આપે છે.
5. આર્ટિક્લ 28 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અને ઉપાસના સાથે સંબંધિત છે.
6. આર્ટિક્લ 25 અને 26 જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને આરોગ્યને આધીન છે.
7. ધર્મનો પ્રચાર કરવાનો અધિકાર સંપૂર્ણપણે અમર્યાદિત નથી.

AIBE – બંધારણીય કાયદો-ભારતના રાષ્ટ્રપતિ અંગે સંપૂર્ણ સમજૂતી

નિષ્કર્ષ

ભારતીય બંધારણના આર્ટિક્લ 25 થી 28 ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્યની વ્યવસ્થાના મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે. આ જોગવાઈઓ વ્યક્તિને ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા આપે છે, ધાર્મિક સંપ્રદાયોના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે અને કરવેરા તથા શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અંગે બંધારણીય મર્યાદાઓ નક્કી કરે છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ વિષયમાંથી સીધા આર્ટિક્લ આધારિત પ્રશ્નો, ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની મર્યાદાઓ અને સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ પર પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. તેથી આર્ટિક્લ 25, 26, 27 અને 28નો વિષયવાર તફાવત અત્યંત ઉપયોગી છે.

AIBE પરીક્ષા માટે બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQ) – આર્ટિક્લ 25 થી 28

પ્રશ્ન 1: ભારતીય બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં ધર્મની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે?

(A) આર્ટિક્લ 19 થી 22
(B) આર્ટિક્લ 23 થી 24
(C) આર્ટિક્લ 25 થી 28
(D) આર્ટિક્લ 29 થી 30

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિક્લ 25 થી 28.

સમજૂતી: ભારતીય બંધારણના ભાગ-3માં આર્ટિક્લ 25 થી 28 સુધી ધર્મની સ્વતંત્રતાના અધિકારની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 2: ધર્મ માનવા, પાળવા અને પ્રચાર કરવાનો અધિકાર કયા અનુચ્છેદમાં છે?

(A) આર્ટિક્લ 25
(B) આર્ટિક્લ 26
(C) આર્ટિક્લ 27
(D) આર્ટિક્લ 28

સાચો જવાબ: (A) આર્ટિક્લ 25.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 25 અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા તથા ધર્મ માનવા, પાળવા અને તેનો પ્રચાર કરવાનો અધિકાર આપે છે.

પ્રશ્ન 3: ધાર્મિક સંપ્રદાયોને ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાનો અધિકાર કયા અનુચ્છેદમાં છે?

(A) આર્ટિક્લ 24
(B) આર્ટિક્લ 25
(C) આર્ટિક્લ 26
(D) આર્ટિક્લ 29

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિક્લ 26.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 26 ધાર્મિક સંપ્રદાયોને ધાર્મિક સંસ્થાઓ સ્થાપવા, ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવા અને મિલકતનું કાયદા અનુસાર વહીવટ કરવા અધિકાર આપે છે.

પ્રશ્ન 4: કોઈ વિશિષ્ટ ધર્મના પ્રચાર માટે ખાસ ફાળવવામાં આવેલા કરવેરા અંગે કયો આર્ટિક્લ લાગુ પડે છે?

(A) આર્ટિક્લ 25
(B) આર્ટિક્લ 26
(C) આર્ટિક્લ 27
(D) આર્ટિક્લ 28

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિક્લ 27.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 27 કોઈ વિશિષ્ટ ધર્મ અથવા ધાર્મિક સંપ્રદાયના પ્રચાર કે જાળવણી માટે ખાસ ફાળવવામાં આવેલા કરવેરા ચૂકવવાની ફરજ સામે રક્ષણ આપે છે.

પ્રશ્ન 5: રાજ્યની સંપૂર્ણ નાણાકીય સહાયથી ચાલતી શૈક્ષણિક સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ અંગેની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે?

(A) આર્ટિક્લ 25
(B) આર્ટિક્લ 26
(C) આર્ટિક્લ 27
(D) આર્ટિક્લ 28

સાચો જવાબ: (D) આર્ટિક્લ 28.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 28(1) રાજ્યની સંપૂર્ણ નાણાકીય સહાયથી ચાલતી શૈક્ષણિક સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, પરંતુ આર્ટિક્લ 28(2)માં નિર્ધારિત અપવાદ લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 6: આર્ટિક્લ 25 હેઠળ ધર્મની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર કોને ઉપલબ્ધ છે?

(A) માત્ર ભારતીય નાગરિકોને
(B) માત્ર લઘુમતી સમુદાયોને
(C) તમામ વ્યક્તિઓને
(D) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓને

સાચો જવાબ: (C) તમામ વ્યક્તિઓને.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 25માં તમામ વ્યક્તિઓને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા તથા ધર્મ માનવા, પાળવા અને પ્રચાર કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.

પ્રશ્ન 7: આર્ટિક્લ 25 હેઠળની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા કઈ બાબતોને આધીન છે?

(A) માત્ર સંસદની મંજૂરી
(B) જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને આરોગ્ય
(C) માત્ર રાજ્ય સરકારની મંજૂરી
(D) કોઈ મર્યાદા નથી

સાચો જવાબ: (B) જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને આરોગ્ય.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 25નો અધિકાર જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, આરોગ્ય અને બંધારણના ભાગ-3ની અન્ય જોગવાઈઓને આધીન છે.

પ્રશ્ન 8: Rev. Stainislaus v. State of Madhya Pradesh (1977) કેસ મુખ્યત્વે કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) મિલકતનો અધિકાર
(B) ધર્મનો પ્રચાર અને ધર્મપરિવર્તન
(C) શિક્ષણનો અધિકાર
(D) સરકારી નોકરીમાં અનામત

સાચો જવાબ: (B) ધર્મનો પ્રચાર અને ધર્મપરિવર્તન.

સમજૂતી: સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ધર્મના પ્રચારના અધિકારમાં બળજબરી, છેતરપિંડી અથવા પ્રલોભન દ્વારા અન્ય વ્યક્તિનું ધર્મપરિવર્તન કરાવવાનો મૂળભૂત અધિકાર સામેલ નથી.

પ્રશ્ન 9: ધાર્મિક સંપ્રદાયોની મિલકતનું વહીવટ કઈ રીતે થઈ શકે છે?

(A) કોઈ કાયદા વિના
(B) માત્ર કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરીથી
(C) કાયદા અનુસાર
(D) માત્ર રાજ્યપાલની મંજૂરીથી

સાચો જવાબ: (C) કાયદા અનુસાર.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 26(d) ધાર્મિક સંપ્રદાયોને કાયદા અનુસાર જંગમ અને સ્થાવર મિલકત મેળવવા, તેની માલિકી રાખવા અને તેનું વહીવટ કરવા અધિકાર આપે છે.

AIBE – બંધારણીય કાયદો – Article 44 : સમાન નાગરિક સંહિતા

પ્રશ્ન 10: આર્ટિક્લ 28(3) હેઠળ શૈક્ષણિક સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ અથવા ઉપાસનામાં ભાગ લેવા અંગે કયો નિયમ છે?

(A) દરેક વિદ્યાર્થીએ ભાગ લેવો ફરજિયાત છે
(B) માત્ર આચાર્યની સંમતિ જરૂરી છે
(C) સંબંધિત વ્યક્તિની સંમતિ જરૂરી છે અને સગીર માટે વાલીની સંમતિ જરૂરી છે
(D) માત્ર પોલીસની મંજૂરી જરૂરી છે

સાચો જવાબ: (C) સંબંધિત વ્યક્તિની સંમતિ જરૂરી છે અને સગીર માટે વાલીની સંમતિ જરૂરી છે.

સમજૂતી: રાજ્ય દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત અથવા રાજ્યની સહાય મેળવતી શૈક્ષણિક સંસ્થામાં કોઈ વ્યક્તિને તેની સંમતિ વિના ધાર્મિક શિક્ષણ કે ઉપાસનામાં ભાગ લેવા મજબૂર કરી શકાતી નથી.

પ્રશ્ન 11: આર્ટિક્લ 25 હેઠળ ધર્મના પ્રચારના અધિકારનો અર્થ શું છે?

(A) બળજબરીથી ધર્મપરિવર્તન કરાવવાનો અધિકાર
(B) પોતાના ધર્મના સિદ્ધાંતોનો પ્રસાર કરવાનો અધિકાર
(C) અન્ય ધર્મો પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો અધિકાર
(D) કોઈપણ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરવાનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) પોતાના ધર્મના સિદ્ધાંતોનો પ્રસાર કરવાનો અધિકાર.

સમજૂતી: ધર્મનો પ્રચાર કરવાનો અધિકાર પોતાના ધર્મના વિચારોનો પ્રસાર કરવા માટે છે. તે બળજબરી અથવા છેતરપિંડી દ્વારા ધર્મપરિવર્તન કરાવવાનો અધિકાર આપતો નથી.

પ્રશ્ન 12: આર્ટિક્લ 26 હેઠળ ધાર્મિક સંપ્રદાય કયા હેતુ માટે સંસ્થાઓ સ્થાપી શકે છે?

(A) માત્ર રાજકીય હેતુ માટે
(B) માત્ર વેપાર માટે
(C) ધાર્મિક અને સખાવતી હેતુઓ માટે
(D) માત્ર સરકારી વહીવટ માટે

સાચો જવાબ: (C) ધાર્મિક અને સખાવતી હેતુઓ માટે.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 26(a) ધાર્મિક સંપ્રદાયોને ધાર્મિક અને સખાવતી હેતુઓ માટે સંસ્થાઓ સ્થાપવા અને જાળવવાનો અધિકાર આપે છે.

પ્રશ્ન 13: આર્ટિક્લ 27નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) ધાર્મિક શિક્ષણ ફરજિયાત બનાવવું
(B) વિશિષ્ટ ધર્મના પ્રચાર માટે ખાસ ફાળવવામાં આવેલા કરવેરા સામે રક્ષણ આપવું
(C) ધાર્મિક સંસ્થાઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો
(D) તમામ ધાર્મિક તહેવારો પર પ્રતિબંધ મૂકવો

સાચો જવાબ: (B) વિશિષ્ટ ધર્મના પ્રચાર માટે ખાસ ફાળવવામાં આવેલા કરવેરા સામે રક્ષણ આપવું.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 27 મુજબ કોઈ વ્યક્તિને એવો કર ચૂકવવા મજબૂર કરી શકાતી નથી, જેની આવક ખાસ કરીને કોઈ એક ધર્મ અથવા ધાર્મિક સંપ્રદાયના પ્રચાર કે જાળવણી માટે ખર્ચવા નિર્ધારિત કરવામાં આવી હોય.

પ્રશ્ન 14: રાજ્યની સંપૂર્ણ નાણાકીય સહાયથી ચાલતી શૈક્ષણિક સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ અંગે કયો નિયમ લાગુ પડે છે?

(A) ધાર્મિક શિક્ષણ ફરજિયાત છે
(B) ધાર્મિક શિક્ષણ પર સામાન્ય રીતે પ્રતિબંધ છે
(C) માત્ર એક ધર્મનું શિક્ષણ આપી શકાય છે
(D) આ બાબત માટે કોઈ બંધારણીય જોગવાઈ નથી

સાચો જવાબ: (B) ધાર્મિક શિક્ષણ પર સામાન્ય રીતે પ્રતિબંધ છે.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 28(1) રાજ્યની સંપૂર્ણ નાણાકીય સહાયથી ચાલતી શૈક્ષણિક સંસ્થામાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. આર્ટિક્લ 28(2)માં નિર્ધારિત ટ્રસ્ટ અથવા દાન સંબંધિત અપવાદ ધ્યાનમાં લેવો જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 15: Shirur Mutt Case (1954) કયા બંધારણીય અધિકારના અર્થઘટન માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

(A) આર્ટિક્લ 14
(B) આર્ટિક્લ 19
(C) આર્ટિક્લ 26
(D) આર્ટિક્લ 32

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિક્લ 26.

સમજૂતી: આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ધાર્મિક સંપ્રદાયોની સ્વતંત્રતા અને ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાના અધિકાર અંગે મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો સ્પષ્ટ કર્યા હતા.

પ્રશ્ન 16: Bijoe Emmanuel v. State of Kerala (1986) કેસ મુખ્યત્વે કયા અધિકારો સાથે સંબંધિત છે?

(A) અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા
(B) મિલકતનો અધિકાર અને વેપારની સ્વતંત્રતા
(C) માત્ર શિક્ષણનો અધિકાર
(D) માત્ર સમાનતાનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (A) અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા.

સમજૂતી: આ કેસમાં ધાર્મિક માન્યતાને કારણે રાષ્ટ્રીય ગીત ન ગાનારા, પરંતુ સન્માનપૂર્વક ઊભા રહેતા વિદ્યાર્થીઓને સંજોગોના આધારે બંધારણીય રક્ષણ આપવામાં આવ્યું હતું.

પ્રશ્ન 17: આર્ટિક્લ 25(2)(b) હેઠળ રાજ્ય કઈ બાબત માટે કાયદો બનાવી શકે છે?

(A) તમામ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવા
(B) સામાજિક કલ્યાણ અને સુધારણા માટે તથા જાહેર સ્વરૂપની હિન્દુ ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં તમામ વર્ગો અને સમુદાયોના પ્રવેશ માટે
(C) કોઈ એક ધર્મને સત્તાવાર ધર્મ જાહેર કરવા
(D) ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સંપૂર્ણપણે રદ કરવા

સાચો જવાબ: (B) સામાજિક કલ્યાણ અને સુધારણા માટે તથા જાહેર સ્વરૂપની હિન્દુ ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં તમામ વર્ગો અને સમુદાયોના પ્રવેશ માટે.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 25(2)(b) રાજ્યને સામાજિક સુધારણા અને જાહેર સ્વરૂપની હિન્દુ ધાર્મિક સંસ્થાઓ તમામ વર્ગો અને સમુદાયોના હિન્દુઓ માટે ખુલ્લી રાખવા કાયદા બનાવવાની સત્તા આપે છે. આ જોગવાઈમાં શીખ, જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓનો પણ ઉલ્લેખ છે.

પ્રશ્ન 18: આર્ટિક્લ 25 અને આર્ટિક્લ 26 વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કયો છે?

(A) બંને માત્ર કરવેરા અંગે છે
(B) આર્ટિક્લ 25 વ્યક્તિની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને આર્ટિક્લ 26 ધાર્મિક સંપ્રદાયોના અધિકારો સાથે સંબંધિત છે
(C) આર્ટિક્લ 25 માત્ર શિક્ષણ અને આર્ટિક્લ 26 માત્ર નોકરી અંગે છે
(D) બંનેનો ધર્મ સાથે કોઈ સંબંધ નથી

સાચો જવાબ: (B) આર્ટિક્લ 25 વ્યક્તિની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને આર્ટિક્લ 26 ધાર્મિક સંપ્રદાયોના અધિકારો સાથે સંબંધિત છે.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 25 વ્યક્તિને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આપે છે, જ્યારે આર્ટિક્લ 26 ધાર્મિક સંપ્રદાયોને સંસ્થાઓ સ્થાપવા અને ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવા અધિકાર આપે છે.

પ્રશ્ન 19: ભારતીય બંધારણમાં ધર્મની સ્વતંત્રતાના અધિકારો કયા ભાગમાં સમાવિષ્ટ છે?

(A) ભાગ-1
(B) ભાગ-2
(C) ભાગ-3
(D) ભાગ-4

સાચો જવાબ: (C) ભાગ-3.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 25 થી 28 ભાગ-3માં આવે છે, જે મૂળભૂત અધિકારો સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 20: ભારતીય બંધારણના આર્ટિક્લ 25 થી 28નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) દેશમાં માત્ર એક ધર્મને માન્યતા આપવી
(B) તમામ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવો
(C) ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવું અને તેની બંધારણીય મર્યાદાઓ નક્કી કરવી
(D) ધાર્મિક સંસ્થાઓને કાયદાથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપવી

સાચો જવાબ: (C) ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવું અને તેની બંધારણીય મર્યાદાઓ નક્કી કરવી.

સમજૂતી: આર્ટિક્લ 25 થી 28 વ્યક્તિગત ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, ધાર્મિક સંપ્રદાયોના અધિકારો, કરવેરા સંબંધિત રક્ષણ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અંગેની જોગવાઈઓ નક્કી કરે છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા ઉમેદવારોએ આર્ટિક્લ 25 થી 28 ના મુખ્ય તફાવતો, તેમની મર્યાદાઓ અને સંબંધિત સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. ખાસ કરીને આર્ટિક્લ 25 ની મર્યાદાઓ, આર્ટિક્લ 26 હેઠળ ધાર્મિક સંપ્રદાયોના અધિકારો, આર્ટિક્લ 27 હેઠળ કરવેરા સંબંધિત રક્ષણ અને આર્ટિક્લ 28 હેઠળ ધાર્મિક શિક્ષણના નિયમો યાદ રાખવા ઉપયોગી છે.