છૂટાછેડા બાદ બાળકના પાસપોર્ટમાં પિતાનું નામ ફરજિયાત નહીં
છૂટાછેડા બાદ એકલ માતાની કસ્ટડીમાં રહેલા બાળકના પાસપોર્ટમાં પિતાનું નામ ફરજિયાત નહીં: રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ. જયપુર સ્થિત રાજસ્થાન હાઇકોર્ટની બેન્ચે Ekang Mishra v. Union of India & Ors. કેસમાં 25 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આ ચુકાદો આપ્યો હતો. કેસ S.B. Civil Writ Petition No. 17310/2025 તરીકે નોંધાયેલો હતો અને માનનીય જસ્ટિસ મનીષ શર્માએ ચુકાદો આપ્યો હતો. DOC-20260930-WA0216 DOC-20260930-WA0216
Click the Language Button below to read in your language.
રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે છૂટાછેડા બાદ બાળકની સંપૂર્ણ કસ્ટડી માતાને આપવામાં આવી હોય અને અગાઉ પણ બાળકનો પાસપોર્ટ પિતાના નામ વગર જારી કરવામાં આવ્યો હોય, તો પાસપોર્ટના રિન્યુઅલ સમયે માત્ર પિતાનું નામ ઉમેરવાની શરત મૂકવી યોગ્ય નથી.
જયપુર સ્થિત રાજસ્થાન હાઇકોર્ટની બેન્ચે Ekang Mishra v. Union of India & Ors. કેસમાં 25 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આ ચુકાદો આપ્યો હતો. કેસ S.B. Civil Writ Petition No. 17310/2025 તરીકે નોંધાયેલો હતો અને માનનીય જસ્ટિસ મનીષ શર્માએ ચુકાદો આપ્યો હતો. DOC-20260930-WA0216 DOC-20260930-WA0216
કેસની હકીકતો
આ કેસમાં અરજદાર બાળકનો જન્મ 24 ડિસેમ્બર 2011ના રોજ તેના માતા-પિતાના લગ્નજીવન દરમિયાન થયો હતો. ત્યારબાદ પતિ-પત્ની વચ્ચે મતભેદો થતાં તેમનું લગ્નજીવન Hindu Marriage Act, 1955ની Section 13-B હેઠળ પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાથી સમાપ્ત થયું હતું.
14 ઓક્ટોબર 2017ના ચુકાદા અને ડિક્રી દ્વારા બાળકની સંપૂર્ણ કસ્ટડી તેની માતાને સોંપવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ માતાએ બાળકના નામે Single Parent Category હેઠળ પાસપોર્ટ માટે અરજી કરી હતી. DOC-20260930-WA0216
વર્ષ 2019માં બાળકને પાસપોર્ટ જારી કરવામાં આવ્યો હતો, જે 8 મે 2019થી 7 મે 2024 સુધી માન્ય હતો. મહત્વની બાબત એ હતી કે આ પાસપોર્ટમાં માત્ર માતાનું નામ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું અને પિતાનું નામ દર્શાવવામાં આવ્યું નહોતું. DOC-20260930-WA0216
પાસપોર્ટની મુદત પૂરી થવા પહેલાં માતાએ 5 એપ્રિલ 2024ના રોજ રિન્યુઅલ માટે અરજી કરી હતી. અરજી બાદ Regional Passport Office દ્વારા 13 મે 2024ના રોજ એવો નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો કે પાસપોર્ટના રિન્યુઅલ માટે પિતાનું નામ દર્શાવતું Undertaking રજૂ કરવું પડશે. DOC-20260930-WA0216
આ નિર્ણયને પડકારતાં બાળક તરફથી રાજસ્થાન હાઇકોર્ટમાં રિટ પિટિશન દાખલ કરવામાં આવી હતી.
અરજદાર તરફથી શું દલીલ કરવામાં આવી?
અરજદાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે પાસપોર્ટ રિન્યુઅલ માટે પિતાનું નામ ફરજિયાત કરવાની શરત Passports Act, 1967ની Section 6(2) તથા Passport Manual, 2020ની જોગવાઈઓ સાથે સુસંગત નથી.
વકીલે ખાસ કરીને Passport Manualની Clause 4 તથા “Simplification of Passport Rules”નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમાં Single Parentને બાળકના પાસપોર્ટ માટે પિતા અથવા માતા અથવા Legal Guardianમાંથી માત્ર એકનું નામ આપવાની વ્યવસ્થા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.
વધુમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી કે સરકાર દ્વારા અગાઉ 2019માં પિતાનું નામ લીધા વગર જ બાળકને પાસપોર્ટ આપવામાં આવ્યો હતો. તેથી હવે રિન્યુઅલ સમયે અચાનક પિતાનું નામ ઉમેરવાની શરત મૂકવી યોગ્ય નથી. DOC-20260930-WA0216
પાસપોર્ટ અધિકારીઓની દલીલ શું હતી?
કેન્દ્ર સરકાર અને પાસપોર્ટ અધિકારીઓ તરફથી આ દલીલનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો.
તેમની દલીલ મુજબ Passport Manual, 2020ની Clauses 4.1 અને 4.3 તથા 28 ફેબ્રુઆરી 2023ની Ministry of External Affairsની Clarification મુજબ લગ્નજીવન દરમિયાન જન્મેલા સગીર બાળકના પાસપોર્ટમાં બંને Biological Parentsનાં નામ આપવાના હોય છે, ભલે પછી માતા-પિતાના છૂટાછેડા થઈ ગયા હોય.
અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે પિતાનું નામ દૂર કરવાની છૂટ માત્ર એવી પરિસ્થિતિઓમાં લાગુ પડે છે જ્યાં પિતા અજ્ઞાત હોય અથવા બાળકના જન્મ પછી પિતાનો બાળક સાથે કોઈ સંપર્ક ન રહ્યો હોય. આ કેસમાં પિતા જાણીતા હતા અને Divorce Decreeમાં તેમનો ઉલ્લેખ પણ હતો. DOC-20260930-WA0216
Passport Manualમાં શું જોગવાઈ છે?
હાઇકોર્ટે Passport Manual, 2020ની Chapter 4ની સંબંધિત જોગવાઈઓનું વિગતવાર પરીક્ષણ કર્યું.
Clause 4.1 મુજબ Online Passport Application Formમાં અરજદાર પિતા અથવા માતા અથવા Legal Guardianમાંથી માત્ર એકનું નામ આપી શકે છે. આ વ્યવસ્થા Single Parentને બાળક માટે પાસપોર્ટ મેળવવામાં મદદરૂપ થવા માટે કરવામાં આવી છે. DOC-20260930-WA0216
Clause 4.5 મુજબ છૂટાછેડા બાદ બાળકની કસ્ટડી જો કોઈ એક માતા અથવા પિતાને આપવામાં આવી હોય, તો પાસપોર્ટ અરજી કસ્ટડી ધરાવતા માતા અથવા પિતા દ્વારા કરવામાં આવી શકે છે. જો બીજા માતા અથવા પિતાની મુલાકાત અથવા અન્ય કોઈ હક હોય તો સંબંધિત સંમતિની બાબત પણ ધ્યાનમાં લેવાની હોય છે.
પરંતુ જો બીજો માતા અથવા પિતા કોઈ યોગ્ય કારણ વગર પાસપોર્ટ માટે સંમતિ આપવાનો ઇનકાર કરે અથવા અનાવશ્યક વિલંબ કરે, તો કસ્ટડી ધરાવતા માતા અથવા પિતા દ્વારા Annexure ‘C’ હેઠળ Declaration આપીને પાસપોર્ટ મેળવવાની વ્યવસ્થા પણ છે. DOC-20260930-WA0216
હાઇકોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ અવલોકન
હાઇકોર્ટે નોંધ્યું કે આ કેસમાં બાળકના માતા-પિતાના છૂટાછેડા થઈ ચૂક્યા હતા અને 14 ઓક્ટોબર 2017ના ચુકાદા દ્વારા બાળકની Exclusive Custody માતાને આપવામાં આવી હતી.
માતાએ પાસપોર્ટ રિન્યુઅલની અરજી સાથે Annexure ‘C’ હેઠળ જરૂરી Declaration પણ રજૂ કરી હતી. તેથી હાઇકોર્ટના મત મુજબ બાળકનો પાસપોર્ટ પિતાની પાસેથી અલગ Undertaking મેળવ્યા વગર રિન્યુ કરી શકાય તેમ હતો. DOC-20260930-WA0216
અગાઉનો પાસપોર્ટ પણ પિતાના નામ વગર જારી થયો હતો
કોર્ટના નિર્ણયમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ એ રહ્યું કે બાળકને 2019માં પહેલેથી જ એવો પાસપોર્ટ આપવામાં આવ્યો હતો જેમાં માત્ર માતાનું નામ હતું.
કોર્ટે Ministry of External Affairsની 25 જુલાઈ 2018ની “Simplification of Passport Rules” Notificationનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. તેમાં Passport Application Formમાં પિતા અથવા માતા અથવા Legal Guardianમાંથી માત્ર એકનું નામ આપવાની વ્યવસ્થા દર્શાવવામાં આવી હતી અને જરૂરી હોય તો બીજા માતા અથવા પિતાનું નામ પાસપોર્ટમાં પ્રિન્ટ ન કરવાની બાબત માન્ય રાખવામાં આવી હતી. DOC-20260930-WA0216
Passport Seva FAQનો પણ ઉલ્લેખ
હાઇકોર્ટે Passport Sevaની FAQનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમાં Single Parent Custody સાથે સંબંધિત પરિસ્થિતિઓ માટે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે.
FAQ મુજબ, છૂટાછેડા લીધેલા માતા અથવા પિતાને બાળકની Exclusive Custody આપવામાં આવી હોય અને બીજા માતા અથવા પિતાને Visitation Rights ન હોય, તો સામાન્ય રીતે બીજા માતા અથવા પિતાની Consent મેળવવાની જરૂરિયાત રહેતી નથી. આવી સ્થિતિમાં Court Orderની Certified Copy અને Annexure ‘C’ રજૂ કરવાની હોય છે. DOC-20260930-WA0216
આ કેસમાં માતાએ Divorce Decree અને Annexure ‘C’ બંને રજૂ કર્યા હતા. તેથી કોર્ટના મત મુજબ પાસપોર્ટ રિન્યુઅલ માટે જરૂરી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. DOC-20260930-WA0216
અગાઉના હાઇકોર્ટના ચુકાદાઓનો આધાર
રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે આ મુદ્દે અગાઉના વિવિધ ચુકાદાઓનો પણ વિચાર કર્યો.
મધ્યપ્રદેશ હાઇકોર્ટના Devyani Nitish Bhardwaj v. Union of India કેસમાં પણ સગીર બાળકોની માતા દ્વારા Annexure ‘C’ Declaration રજૂ કર્યા બાદ પાસપોર્ટ રિન્યુ કરવાની દિશા આપવામાં આવી હતી. DOC-20260930-WA0216
દિલ્હી હાઇકોર્ટના Shalu Nigam કેસમાં પણ કોર્ટએ નોંધ્યું હતું કે ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં Single Parentનું નામ પાસપોર્ટ માટે પૂરતું હોઈ શકે છે અને અગાઉ પિતાનું નામ લીધા વગર પાસપોર્ટ જારી કરવામાં આવ્યો હોય તો માત્ર પિતાનું નામ ન હોવાને કારણે પાસપોર્ટ અટકાવવો યોગ્ય નથી. DOC-20260930-WA0216
રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે Smita Maan કેસમાં દિલ્હી હાઇકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા અભિગમનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમાં જણાવાયું હતું કે પાસપોર્ટમાં પિતાનું નામ દૂર કરવાની બાબત દરેક કેસની હકીકતોને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી થવી જોઈએ અને દરેક કેસમાં એક જ કડક નિયમ લાગુ કરી શકાય નહીં. DOC-20260930-WA0216
28 ફેબ્રુઆરી 2023ની Clarification અંગે કોર્ટનું વલણ
પાસપોર્ટ અધિકારીઓએ 28 ફેબ્રુઆરી 2023ની Clarificatory Notification પર ખાસ આધાર રાખ્યો હતો.
હાઇકોર્ટે આ Clarificationનું પણ વિશ્લેષણ કર્યું અને નોંધ્યું કે તેમાં એવી પરિસ્થિતિઓનો ઉલ્લેખ છે જેમાં Biological Fatherએ બાળકના જન્મ બાદ માતા અથવા બાળક સાથેનો સંબંધ તોડી નાખ્યો હોય અથવા પિતા અજ્ઞાત હોય વગેરે. DOC-20260930-WA0216
કોર્ટના મત મુજબ આ Clarification પણ વર્તમાન કેસમાં પાસપોર્ટ અધિકારીઓની કડક શરતને સમર્થન આપતી નહોતી. કોર્ટએ ખાસ નોંધ્યું કે અહીં માતાને બાળકની Permanent અને Exclusive Custody આપવામાં આવી હતી અને અગાઉ પણ પિતાનું નામ દર્શાવ્યા વગર પાસપોર્ટ આપવામાં આવ્યો હતો. DOC-20260930-WA0216
કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય
રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે અંતે Regional Passport Office દ્વારા 13 મે 2024ના રોજ આપવામાં આવેલ આદેશને કાયદેસર રીતે ટકાઉ ન ગણાવીને રદ કર્યો.
કોર્ટે કહ્યું કે અગાઉ બાળકનો પાસપોર્ટ પિતાના નામ વગર જારી કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ પણ બાળકની કસ્ટડી માતા પાસે જ રહી હતી. તેથી માત્ર 28 ફેબ્રુઆરી 2023ની Clarificationનો યાંત્રિક રીતે ઉપયોગ કરીને રિન્યુઅલ વખતે પિતાનું નામ ઉમેરવાની અથવા પિતાનું Undertaking મેળવવાની શરત મૂકી શકાય નહીં. DOC-20260930-WA0216
કોર્ટે રિટ પિટિશન મંજૂર કરી અને સંબંધિત અધિકારીઓને નિર્દેશ આપ્યો કે અરજદારના પાસપોર્ટ રિન્યુઅલની પ્રક્રિયા પિતાના નામ અંગે કોઈ Undertaking લીધા વગર કરવામાં આવે અને પિતાનું નામ દર્શાવ્યા વગર નવો પાસપોર્ટ જારી કરવામાં આવે.
આ પ્રક્રિયા Certified Copy of the Order પ્રાપ્ત થયાની તારીખથી એક મહિનાની અંદર પૂર્ણ કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. DOC-20260930-WA0216
ચુકાદાનો કાનૂની સાર
આ ચુકાદામાંથી મુખ્ય કાનૂની મુદ્દો એ છે કે સગીર બાળકના પાસપોર્ટના પ્રશ્નમાં માત્ર માતા-પિતાના વૈવાહિક સંબંધની સ્થિતિને આધારે યાંત્રિક રીતે નિયમ લાગુ કરી શકાય નહીં. બાળકની વાસ્તવિક કસ્ટડી, Court Decree, બીજા માતા અથવા પિતાના હકો, અગાઉ જારી થયેલા પાસપોર્ટ અને સંબંધિત Passport Rules તથા Guidelinesને સમગ્ર રીતે ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
ખાસ કરીને, આ કેસમાં અગાઉ પિતાનું નામ વગર પાસપોર્ટ જારી થયો હતો, માતાને Exclusive Custody આપવામાં આવી હતી અને જરૂરી Declaration પણ રજૂ કરવામાં આવી હતી. આ તમામ હકીકતોને એકસાથે ધ્યાનમાં રાખીને હાઇકોર્ટે પિતાનું નામ વગર પાસપોર્ટ રિન્યુ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. DOC-20260930-WA0216
કેસની વિગતો
કેસનું નામ: Ekang Mishra v. Union of India & Ors.
કોર્ટ: Rajasthan High Court, Jaipur Bench
કેસ નંબર: S.B. Civil Writ Petition No. 17310/2025
ચુકાદાની તારીખ: 25 સપ્ટેમ્બર 2026
ન્યાયાધીશ: Hon’ble Mr. Justice Maneesh Sharma
મુખ્ય મુદ્દો: છૂટાછેડા બાદ માતાની Exclusive Custodyમાં રહેલા સગીર બાળકના પાસપોર્ટના રિન્યુઅલ સમયે પિતાનું નામ અથવા પિતાનું Undertaking ફરજિયાત કરી શકાય કે નહીં.
પરિણામ: પિતાનું નામ ઉમેરવાની શરતવાળો અગાઉનો આદેશ રદ કરવામાં આવ્યો અને પિતાનું નામ દર્શાવ્યા વગર પાસપોર્ટ રિન્યુ કરવાની દિશા આપવામાં આવી. DOC-20260930-WA0216
Rajasthan High Court, રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ, Passport, પાસપોર્ટ, Minor Child Passport, સગીર બાળકનો પાસપોર્ટ, Single Parent, Single Mother, Divorced Parents, છૂટાછેડા, Child Custody, બાળકની કસ્ટડી, Exclusive Custody, Passport Rules, Passport Manual 2020, Passports Act 1967, Section 6 Passports Act, Passport Renewal, પિતાનું નામ, માતાનું નામ, Legal News, Indian Legal News, Family Law, કૌટુંબિક કાયદો, Hindu Marriage Act, Section 13B Hindu Marriage Act, U R VAKIL AI, Law Updates, High Court Judgment
“છૂટાછેડા બાદ બાળકના પાસપોર્ટમાં પિતાનું નામ ફરજિયાત નહીં”
રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે જણાવ્યું કે માતાને બાળકની Exclusive Custody હોય અને અગાઉ પણ પિતાના નામ વગર પાસપોર્ટ જારી થયો હોય તો રિન્યુઅલ સમયે પિતાનું નામ ઉમેરવાની શરત મૂકી શકાય નહીં.